Peri: Từ ác quỷ đến nàng tiên

Tiếng Ba Tư có một chữ chỉ hai sinh thể trái ngược nhau. Trong Avesta, pairikā là một nữ quỷ, luôn được nhắc cùng bọn phù thủy, chuyên bám vào lửa, vào nước, vào gia súc, và phải dùng thần chú mới xua đi được. Còn trong thơ ca thời Hồi giáo, parī là sinh thể đẹp nhất trên đời, và khi một nhà vua muốn khen gương mặt một cô gái, ông nói nó giống mặt peri. Các văn bản cho thấy cả hai, nhưng không giải thích vì sao cái này lại thành cái kia. Rồi đến thế kỷ XVIII, peri bay sang phương Tây.

1 Câu Chuyện

Peri không có một câu chuyện duy nhất. Dưới đây là những cảnh nàng xuất hiện, theo thứ tự các văn bản: Avesta theo bản dịch của Darmesteter (Sacred Books of the East tập 4 và 23, năm 1880 và 1883), Ferdowsi theo bản dịch của hai anh em Arthur và Edmond Warner (1905–1906), Nezami theo bản dịch của C. E. Wilson (1924), và Nghìn lẻ một đêm theo bản tiếng Pháp của Antoine Galland. Avesta là kinh điển của đạo Zoroaster, thường được gọi là Hỏa giáo; còn các thi phẩm là văn học thời Hồi giáo.

1-1 Ngôi Sao Và Các Pairikā

Bài tụng ca trong Avesta dành cho Tishtrya, tức sao Thiên Lang (Sirius), ngôi sao mang mưa đến, ca ngợi chàng vì đã “hành hạ các Pairika” và “làm khốn các Pairika”. Chúng bay “trong hình dạng những ngôi sao sâu” giữa đất và trời, trên Vouru-kasha, biển nước mặn mênh mông (Yasht 8.8). Darmesteter cho rằng đó là sao băng, và ghi lại nhận xét của Geiger: mỗi năm, vào khoảng ngày 10 tháng 8, khi Tishtrya được coi là mạnh nhất, lại có một trận mưa sao băng.

Tishtrya hóa thành con ngựa xuống biển, làm nước sôi trào. Chàng thổi các pairikā ra khỏi Vouru-kasha, và gió đưa mây đi khắp bảy miền của mặt đất, “mang theo nước phì nhiêu” (8.8, 8.39–40).

Có một pairikā mang tên riêng. Ahura Mazda (Ohrmazd) nói ngài đã tạo ra ngôi sao này đáng được thờ phụng như chính ngài, để đẩy lùi “ác ý của Pairika Duzyairya, kẻ mà những người ăn nói xấu xa gọi là Huyairya”. Theo chú thích của Darmesteter, tên thứ nhất nghĩa là “năm xấu”, tức hạn hán, còn “năm tốt” là cái tên người ta gọi để nịnh nàng. Không có Tishtrya, nàng sẽ gây chiến với thế giới suốt ngày đêm. Ngôi sao trói nàng lại, “như thể có một nghìn người đàn ông trói một người” (8.51–55).

1-2 Knathaiti Và Keresaspa

Vendidad, bộ luật trừ quỷ của đạo Zoroaster, mở đầu bằng những vùng đất tốt lành Ahura Mazda tạo ra, và tai ương mà Angra Mainyu, kẻ “là chính cái chết”, đặt lên mỗi vùng. Với vùng đất thứ bảy, Vaekereta “của những bóng tối xấu xa”, hắn tạo ra “Pairika Knathaiti, kẻ bám lấy Keresaspa” (1.10).

Keresaspa là một trong những dũng sĩ diệt rồng lừng danh của truyền thống cổ. Theo các sách Zoroaster đời sau, như Darmesteter và anh em Warner tóm lược, chàng khinh thường đạo, bỏ bê việc thờ ngọn lửa thiêng và bị đày xuống địa ngục. Pairikā đã chiếm được chàng, và Darmesteter đọc thần thoại cổ thành chuyện một pairikā “đã nộp chàng đang ngủ cho quỷ dữ”. Nhưng nàng cũng không tồn tại mãi. Trong Vendidad chương 19, Zarathustra (Zoroaster) nói với Angra Mainyu rằng ông sẽ đánh Pairika Knathaiti “cho đến khi Saoshyant, đấng diệt quỷ, ra đời”, vị cứu tinh của ngày tận thế (19.5).

1-3 Sorush Mang Hình Dáng Peri

Trong Shahnameh của Ferdowsi, hoàn thành năm 1010, peri đã đổi phe. Khi con trai của Ahriman âm mưu hại Kayumars, vị vua đầu tiên, người báo tin cho vua là thiên thần Sorush, “mang dáng peri, khoác da báo” (be sān-e parī palangina-push). Để báo thù cho con trai, Kayumars tập hợp “một đạo quân peri, sư tử, báo” cùng lũ sói, và cháu nội ông dẫn đạo quân ấy đánh Div Đen (bản Warner, tập 1, tr. 119–121). Dưới thời Jamshid, quỷ div, chim chóc và peri đều tuân lệnh nhà vua. Sorush lại đến với Fereydun “như một peri”, tóc thơm mùi xạ buông tới chân, và dạy chàng phép thuật (tr. 159).

Peri phục vụ bất kỳ ai cầm quyền: cả Zahhak cũng đòi một đạo quân lớn hơn, “người, quỷ div và cả peri” (tr. 154). Và chữ ấy còn là thước đo cái đẹp. Khi vua Kay Kavus gặp cô gái về sau sẽ là mẹ của Siyavash, ông hỏi về dòng dõi nàng, “vì gương mặt nàng như mặt peri” (tập 2, tr. 195). Chỗ Ferdowsi viết parī, anh em Warner dịch là “fairy”, tức nàng tiên.

1-4 Nữ Hoàng Của Lầu Đen

Trong Haft Paykar (“Bảy mỹ nhân”) của Nezami, vua Bahram Gur lần lượt đến bảy tòa lầu, mỗi lầu có một hoàng hậu, và mỗi người kể cho vua một câu chuyện. Ngày thứ Bảy, trong lầu đen, công chúa Ấn Độ kể về một ông vua lúc nào cũng mặc đồ đen. Một lữ khách từng kể với vua về một thành phố ở Trung Hoa, nơi ai cũng mặc đồ đen mà không ai chịu nói vì sao. Vua lên đường đến đó. Một người trong thành dẫn vua ban đêm tới một phế tích, đặt vua ngồi vào một chiếc giỏ buộc dây, và chiếc giỏ bay lên, bỏ vua treo lơ lửng trên một ngọn tháp. Một con chim khổng lồ đậu xuống, và lúc gà gáy, khi nó sắp bay đi, vua bám lấy chân nó. Chim đưa vua đến một khu vườn như thiên đường.

Đêm ấy, các thiếu nữ cầm nến đến dựng một ngai vàng, và một nữ hoàng ngồi lên đó. Nàng cho gọi vua đến, đặt ngồi bên cạnh, mời rượu, và đêm này qua đêm khác chỉ cho phép vua hôn chứ không hơn. “Nàng là đất, ta cũng là đất,” vua van nài trong bản dịch của Wilson, “nếu nàng là tiên, thì ta là người.” Đến đêm vua không chịu chờ nữa, nàng bảo vua nhắm mắt một lát. Khi mở mắt ra, vua đã ngồi trong chiếc giỏ. Vua trở về nước và mặc đồ đen suốt đời (bản Wilson, tập 1, tr. 117–143).

1-5 Hoàng Tử Ahmed Và Pari-Banou

Trong Nghìn lẻ một đêm bản Galland, một vị sultan xứ Ấn có ba hoàng tử, Houssain, Ali và Ahmed, cả ba đều yêu cô em họ Nourounnihar. Sultan hứa gả nàng cho ai bắn mũi tên xa nhất. Mũi tên của Ahmed biến mất, và Ali cưới được nàng. Ahmed đi tìm mãi, đến khi cách xa bốn dặm Pháp (lieue, mỗi dặm chừng 4 km), chàng thấy mũi tên của mình dưới chân những vách đá dựng đứng: “cả ta lẫn bất kỳ người trần nào trên đời cũng không đủ sức bắn mũi tên xa đến thế.” Trong một hốc đá có cánh cửa sắt mở ra một lối dốc thoai thoải dẫn xuống một cung điện. Chủ nhân cung điện nói với chàng: “Ta là con gái của một trong những thần jinn ấy, thuộc hàng quyền năng nhất, và tên ta là Pari-Banou.” Hai người thành thân.

Bọn sủng thần và một mụ phù thủy khiến sultan quay lưng với con trai, và ông bày ra những việc không thể làm nổi: một chiếc lều nằm gọn trong lòng bàn tay mà che được cả quân đội, nước từ Suối Sư Tử, và một người đàn ông cao một bộ rưỡi, râu dài ba mươi bộ (bộ, tức pied, chừng một phần ba mét), vác một thanh sắt nặng năm trăm livre. Người ấy chính là Schaïbar, anh trai của Pari-Banou. Khi sultan kinh hãi quay mặt đi, Schaïbar dùng thanh sắt đánh chết ông, rồi đánh chết bọn đại thần xu nịnh và mụ phù thủy, và bắt dân chúng tôn Ahmed làm sultan xứ Ấn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Avesta. Pairikā thường đi đôi với yātu, kẻ phù thủy: bài tụng ca Tishtrya còn khẩn cầu các ngôi sao Haptoiringa “để chống lại các Yatu và Pairika” (Yasht 8.12). Một câu thần chú trong Vendidad xua đuổi “Pairika bám vào lửa, vào nước, vào đất, vào bò, vào cây” (11.9). Darmesteter gọi các pairikā là “những nữ thần nymph mang tính quỷ, cướp nước trời của thần linh và loài người”.
• Tiếng Ba Tư trung đại. Chữ này trở thành parīg, rồi parī trong tiếng Ba Tư hiện đại; các từ điển giảng chữ Avesta và chữ Ba Tư trung đại là “phù thủy”. Theo Darmesteter, bản chú giải bằng tiếng Pahlavi của Vendidad coi pairikā là biểu tượng của sự thờ ngẫu tượng, và có lần đọc chữ này thành pari-kam, “tình yêu dành cho các Pari”.
• Shahnameh. Thomas Keightley ghi nhận trong The Fairy Mythology rằng peri “rất hiếm khi được nhắc tới trong bài thơ này”: họ “chỉ xuất hiện cùng chim muông, thú vật, như thần dân của các vị vua Iran đầu tiên”.
• Thơ trữ tình. Thi sĩ Hafez đặt peri đối lập với quỷ div: “Peri giấu mặt, còn div phô bày nhan sắc; / mắt ta cháy lên vì kinh ngạc: điều kỳ lạ gì thế này?” (bài ghazal 64 theo cách đánh số của Ganjoor, chúng tôi dịch).
• Haft Paykar. Wilson chú thích rằng ai nhìn thấy peri sẽ thành parī-dār, “bị ám” và “bị mê hoặc”, tâm trí mờ đi như trước một vẻ đẹp phi thường, còn ai thấy div sẽ thành dīv-dār, tức hóa điên (phần chú giải, chú thích 1.342).
• Nghìn lẻ một đêm. Galland không dịch truyện này từ một bản chép tay: ông ghi lại lời Hannā Diyāb, người xứ Aleppo, kể cho ông năm 1709, như Ruth Bottigheimer và bài viết của Collège de France đều cho biết. Truyện được in năm 1717, trong một trong hai tập cuối, ra đời sau khi Galland qua đời.
• Bahār-i dānish. Trong tập truyện tiếng Ba Tư này của ʿInāyat Allāh, Keightley dịch tên là “Vườn tri thức”, viết ở Ấn Độ năm 1650 và được Jonathan Scott dịch sang tiếng Anh năm 1799, có truyện con trai một thương nhân thấy bốn con bồ câu đáp xuống bên ao và cởi áo, “vì họ là peri” (theo lời kể lại của Keightley).

3 Những Dị Bản

• Quỷ hay bạn? Trong Avesta, pairikā là tạo vật của Angra Mainyu. John Richardson, khi mô tả tín ngưỡng Ba Tư năm 1777, viết rằng quỷ div nổi loạn chống Thượng đế, còn peri thì vâng lệnh trời và “từ đó trở thành bạn của loài người”. Wilson xếp peri vào hàng jinn lành, còn div vào hàng jinn dữ.
• Nữ hay nam? Pairikā là một danh từ giống cái, và peri trong thơ là phụ nữ. Nhưng Keightley nhắc rằng “peri có cả hai giới”: truyện kể có những vua peri, và nàng peri bị bắt giữ Merjan có các anh trai.
• Đôi cánh hay tấm áo? Peri của Moore có cánh. Trong Bahār-i dānish, chàng con trai thương nhân giấu áo của một nàng peri rồi cưới nàng. Mười năm sau, nàng nhờ bà vú già lấy áo ra, khoác vào rồi bay đi, còn chàng thành kẻ “bị peri vật”, tức như Keightley chú thích, bị ám và hóa điên.
• Pairikā từ đâu mà ra? Darmesteter cho rằng pairikā “về nguồn gốc (và có lẽ cả về tên gọi)” tương ứng với các apsaras của Ấn Độ. Khi tả các pairikā quyến rũ anh hùng dẫn đến chỗ diệt vong, ông mượn một câu thơ của Thomas Moore: “những nymph thuộc một dòng giống xinh đẹp nhưng lầm lạc”.
• Dịch là gì cho phải? Galland chú thích rằng Pari-Banou là chữ Ba Tư nghĩa là “thần jinn nữ, nàng tiên” (génie femelle, fée). Anh em Warner chọn “fairy” và “fay”. Keightley tiếc rằng Duncan Forbes, trong bản dịch tiếng Anh truyện Hatim Tai, “đã dùng chữ Tiên và Quỷ thay cho Peri và Div”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Richardson, 1777. Trong bài Luận văn mở đầu cuốn từ điển Ba Tư – Ả Rập – Anh của mình (Oxford, 1777), John Richardson mô tả vương quốc của peri trên dãy núi Kaf, với những thành phố tên Shadukam và Amberabad. Khi bắt được peri, ông viết, quỷ div nhốt họ vào lồng sắt, treo lên những ngọn cây cao nhất, và bạn bè họ mang hương thơm đến nuôi, vì hương thơm là “thức ăn duy nhất của peri”. Ông thấy ở đó “một sự giống nhau kỳ lạ” với “các nàng tiên của các dân tộc châu Âu”. Các từ điển ghi chữ peri trong tiếng Anh xuất hiện từ thập niên 1770.
• Lalla Rookh, 1817. Tập truyện thơ phương Đông của Thomas Moore ra mắt ở London tháng 5 năm 1817, đến tháng 12 đã in lần thứ sáu. Bài “Thiên đường và Peri” mở đầu: “Một sáng nọ, một nàng Peri đứng buồn bã trước cổng Địa Đàng”. Thiên thần bảo nàng có thể được tha nếu mang đến “món quà quý nhất đối với Thiên đường”. Nàng mang đến giọt máu cuối cùng của một chiến binh Ấn Độ trẻ tuổi chết khi chống lại Mahmud xứ Ghazni, rồi hơi thở cuối cùng của một cô gái Ai Cập đã chọn chết cùng người yêu mắc dịch hạch, nhưng cổng vẫn đóng. Món quà thứ ba mới mở được cổng: giọt nước mắt của một kẻ chai đá ăn năn khi thấy một đứa trẻ cầu nguyện lúc hoàng hôn gần Baalbek. Các chú thích của Moore trích Richardson, và trong lời từ biệt, Peri nhắc đến hai thành phố của peri mà Richardson từng kể, “SHADUKIAM” và “AMBERABAD”.
• Schumann, 1843. Robert Schumann phổ bài thơ thành oratorio Das Paradies und die Peri (Thiên đường và Peri), Op. 50, dựa trên bản dịch tiếng Đức của Emil Flechsig. Ông chỉ huy buổi công diễn đầu tiên ở Leipzig ngày 4 tháng 12 năm 1843, thành công đến mức một tuần sau phải diễn lại.
• Ra khỏi Iran. Chữ này theo tiếng Ba Tư đi xa: các từ điển ghi nó trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Kurd, tiếng Urdu, tiếng Hindi, tiếng Kazakh, tiếng Uzbek và tiếng Kyrgyz, và tiếng Anh mượn chữ peri từ tiếng Ba Tư, có lẽ qua tiếng Thổ Ottoman.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: pairikā thuộc về tạo vật của Ác Linh. Trong Vendidad, Angra Mainyu đặt Pairika Knathaiti lên một trong những vùng đất tốt lành của Ahura Mazda.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: Darmesteter so sánh pairikā với các apsaras của Ấn Độ, và trong bản kể của Rāmāyaṇa, các apsaras trồi lên từ biển được khuấy.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: theo ghi chép của Yeats, người dân quê Ireland nói các nàng tiên là những thiên thần sa ngã, cũng như nàng Peri của Moore thuộc một dòng giống bị đuổi khỏi Địa Đàng. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai điều này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: một người trần lấy tiên, và khi đã rời cõi tiên thì không bao giờ quay lại được, giống ông vua trong Lầu Đen của Nezami. Trong tiếng Anh, chữ tiên của Việt Nam cũng được dịch là “fairy”. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• The Zend-Avesta, bản dịch của James Darmesteter, phần 1, The Vendîdâd, Sacred Books of the East tập 4 (Oxford, 1880): Dẫn nhập IV, §21 (tr. lxvi–lxvii); Vendidad 1.10, 11.9, 19.5: archive.org; và phần 2, The Sîrôzahs, Yasts and Nyâyis, SBE tập 23 (1883), Yasht 8, kèm chú thích (tr. 95, 107): archive.org; Yasht 8 và Vendidad 1 trong ấn bản Mỹ năm 1898: avesta.org, avesta.org
• Ferdowsi, Shahnameh, nguyên văn tiếng Ba Tư: Ganjoor; The Shahnama of Firdausi, bản dịch của Arthur George Warner và Edmond Warner, tập 1 (Kegan Paul, 1905), tr. 23, 83–84, 119–121, 154, 159, 171, và tập 2 (1906), tr. 195: archive.org, archive.org
• Hafez, Divan, ghazal 64: Ganjoor
• Nizami, The Haft Paikar (The Seven Beauties), bản dịch của C. E. Wilson, tập 1, bản dịch, và tập 2, chú giải (Probsthain, 1924): archive.org, archive.org
• “Histoire du prince Ahmed, et de la fée Pari-Banou”, Les Mille et Une Nuits, bản dịch của Antoine Galland, tập 7 (Le Normant, 1806), tr. 125–276: Wikisource
• Ruth B. Bottigheimer, “East Meets West: Hannā Diyāb and The Thousand and One Nights”, Marvels & Tales 28.2 (2014), phần tóm tắt: Đại học Wayne State; Janine Miquel-Ravenel, “À la rencontre d’Antoine Galland”, La Lettre du Collège de France: Collège de France
• John Richardson, A Dissertation on the Languages, Literature, and Manners of Eastern Nations (Oxford: Clarendon Press, 1777), tr. 142–147: archive.org
• Thomas Moore, Lalla Rookh: An Oriental Romance (Longman, ấn bản 1861), “Paradise and the Peri”, kèm chú thích của Moore: Project Gutenberg; Sarah McCleave, “Lalla Rookh in Europe: the first twenty years” (2016), và Conor Browne, “Robert Schumann’s Das Paradies und die Peri and its early Performances” (2017), Thomas Moore in Europe: Đại học Queen’s Belfast, Đại học Queen’s Belfast
• Thư viện Đại học Yale, Thư viện Âm nhạc Gilmore, “Schumann. Paradies und die Peri, Op. 50”: Yale
• Thomas Keightley, The Fairy Mythology (in lần đầu 1828; ấn bản mới, George Bell, 1892), “Origin of the Word Fairy” và “Persia”: Project Gutenberg
• “peri”, “fairy” và “fay”, Random House Unabridged Dictionary: Dictionary.com, Dictionary.com, Dictionary.com; “fairy”, “peri” và “پری”: Wiktionary, Wiktionary, Wiktionary

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.