Simurgh: Chim thần khổng lồ trên núi Alborz

Hai lần trong Shahnameh, một người anh hùng đốt một mẩu lông vũ trong lư hương, và lần nào bầu trời cũng tối sầm vì đôi cánh. Con chim bay đến là Simurgh: trong sử thi của Ferdowsi, nàng là mẹ nuôi, là thầy thuốc, là kẻ nắm giữ bí mật của số mệnh. Cái tên ấy còn cổ hơn bài thơ rất nhiều. Trong kinh điển của đạo Zoroaster, đó là tên chim Saena, có cái cây đứng giữa biển cả của thế giới. Và chưa đầy hai thế kỷ sau Ferdowsi, nhà thơ Attar biến Simurgh thành vị vua mà muôn loài chim lên đường đi tìm.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện theo lời Ferdowsi trong Shahnameh, qua bản dịch tiếng Anh của hai anh em Arthur và Edmond Warner (1905–1910), chủ yếu dựa trên bản hiệu đính văn bản Ba Tư của J. A. Vullers.

1-1 Đứa Trẻ Tóc Trắng

Sam, người anh hùng bậc nhất của Iran dưới triều vua Manuchehr, không có con. Khi cuối cùng một cậu con trai chào đời, đứa bé hoàn hảo, chỉ trừ một điều: tóc nó trắng như tuyết. Sam tuyệt vọng. Các quý tộc sẽ nói gì về “đứa nhóc như con của Ahriman”, tức ác thần? Ông sai người mang đứa bé đi thật xa, bỏ lại trên núi Alborz, “gần mặt trời và xa cách loài người”, nơi Simurgh làm tổ.

Đứa bé nằm trên đá suốt ngày đêm, mút ngón tay mà khóc. Simurgh bay đi kiếm mồi cho lũ con đang đói thì trông thấy nó. Nhà thơ kể rằng Thượng đế đã “ban lòng thương yêu cho con chim ấy”. Nàng không tự mình ăn thịt đứa bé, mà mang nó về tổ cho lũ chim non. Nhưng khi chim mẹ và cả bầy con thấy đứa trẻ đang khóc, chúng đem lòng thương yêu nó. Nàng chọn những miếng mồi mềm nhất cho cậu, và cậu lớn lên trong tổ. Nhiều năm sau, một đoàn lữ hành đi ngang qua núi, thấy trong tổ có một chàng trai “như cây bách cao quý”.

1-2 Chiếc Lông Vũ

Sam mơ thấy một kỵ sĩ từ Ấn Độ đến báo tin về con trai ông. Các nhà thông thái trách ông đã bội ước với Thượng đế khi vứt bỏ một đứa trẻ vô tội. Trong giấc mơ thứ hai, một chàng trai dẫn theo đạo quân, một bên là thầy tư tế, một bên là nhà hiền triết, đến quở trách: “nếu tóc bạc là khuyết tật của con người”, thì râu tóc bạc của chính Sam thì sao? Sam đến núi Alborz, thấy chiếc tổ trên một đỉnh núi tưởng như chạm tới chòm sao Thất Tinh, nhưng không có lối nào lên. Ông cầu xin Thượng đế tha thứ.

Simurgh bảo chàng trai rằng cha chàng đã đến tìm. Nàng từng đặt tên cho chàng là Dastan, mà Warner chú là “kẻ bị lừa dối nặng nề”, vì cách người cha đã đối xử với chàng. Chàng không muốn đi: tổ của nàng là ngai vàng, đôi cánh của nàng là vương miện của chàng. Nàng khuyên chàng thử sống giữa loài người, và trao cho chàng một chiếc lông vũ của mình. Nếu có khi nào gặp nạn, nàng dặn, “hãy đốt chiếc lông và sẽ thấy sức mạnh của ta”. Rồi nàng mang chàng xuống núi “như một đám mây đen” và đặt chàng trước mặt cha. Sam đặt tên con là Zal, nghĩa là “người già”, vì mái tóc trắng.

1-3 Rostam Ra Đời

Zal thay cha làm chúa đất Zabulistan và cưới Rudabeh, con gái vua xứ Kabul. Đến ngày sinh nở, cơn chuyển dạ kéo dài mãi không dứt. Nàng không nghỉ ngơi, không ngủ được, và cuối cùng ngất đi; mẹ nàng là Sindokht bứt tóc, cả cung điện vang tiếng kêu khóc. Lúc ấy Zal nhớ đến chiếc lông vũ. Chàng nhóm lửa trong lư hương, đốt một ít lông. Bầu trời tối lại, và Simurgh sà xuống.

Đứa trẻ sẽ là một anh hùng, nàng nói, nhưng “nó sẽ không ra đời theo lẽ thường”. Zal phải tìm một con dao thép và một người khéo tay. Trước hết hãy cho Rudabeh uống rượu đến mê man, để nàng không thấy đau, không thấy sợ. Rồi người ấy rạch hông nàng, lấy đứa trẻ ra và khâu vết thương lại. Một thứ cỏ mà Simurgh sẽ chỉ cho, đem giã với sữa và xạ hương, phơi khô trong bóng râm rồi đắp lên vết thương, sau cùng lấy một chiếc lông của nàng vuốt lên đó. Nàng nhổ một chiếc lông thả xuống rồi bay đi.

Một thầy tư tế (mobad) khéo tay cho Rudabeh uống rượu say, rạch hông nàng, xoay đầu đứa trẻ cho thuận rồi đưa nó ra an toàn. Người ta khâu và băng bó vết thương. Rudabeh ngủ suốt một ngày một đêm. Khi tỉnh dậy, thấy con trai to như đứa trẻ một tuổi, nàng nói “Ta đã được giải thoát, nỗi khổ đã qua” (barastam), và vì thế đứa bé được đặt tên là Rostam. Đó là một ca mổ lấy thai, được kể rõ ràng trong một bài thơ hoàn thành năm 1010; ngay từ năm 1905, Warner đã gọi đúng như vậy.

1-4 Mũi Tên Gỗ Liễu Bách

Nhiều năm sau, vua Goshtasp sai con trai là Esfandiyar, trong bài thơ là một anh hùng của đức tin Zarathustra (Zoroaster), đi đánh Rostam, và Esfandiyar đòi Rostam phải mang xiềng về triều. Rostam không chịu để bị trói, và hai người giao chiến. Tên của Esfandiyar làm Rostam và con ngựa Rakhsh bị thương nặng đến mức Rostam đã tính chuyện bỏ trốn. Đêm ấy Zal mang ba lư lửa lên một chỗ cao và đốt một phần chiếc lông.

Simurgh hiện ra từ bóng tối. Nàng rút tám mũi tên khỏi người Rostam và sáu mũi khỏi cổ Rakhsh, lấy lông vuốt lên các vết thương, dặn Rostam suốt một tuần hãy lấy một chiếc lông của nàng nhúng sữa mà xoa vào. Rồi nàng hỏi vì sao chàng lại đi đánh Esfandiyar, một hoàng tử “mang ân sủng của Thượng đế”. Chàng nên hạ mình xin hòa; nếu Esfandiyar vẫn không nghe, nàng sẽ cho chàng cách để thắng. Nhưng trước hết nàng nói cho chàng “bí mật của bầu trời”: kẻ nào làm đổ máu người anh hùng ấy sẽ bị vận rủi đeo đuổi suốt đời, và cả sau khi chết.

Rostam chấp nhận. Chàng phi ngựa ra bờ biển, và Simurgh đáp xuống một cây liễu bách (tamarisk). Nàng bảo chàng chặt cành thẳng nhất, dài nhất, mảnh nhất, hơ lửa cho thẳng rồi làm thành mũi tên có ba lông và hai mũi nhọn. Nếu Esfandiyar không chịu hòa, chàng hãy nhắm vào mắt Esfandiyar.

Rạng sáng, Rostam van xin Esfandiyar giảng hòa, và Esfandiyar từ chối. Rostam bắn mũi tên gỗ liễu bách vào đôi mắt chàng. Lúc hấp hối, Esfandiyar nói mũi tên là công của Simurgh và phép thuật của Zal, nhưng kẻ thật sự giết chàng là cha chàng, vua Goshtasp, người đã sai chàng đến Sistan. Câu chuyện tiếp theo trong bài thơ là cái chết của chính Rostam, dưới chiếc hố do người em cùng cha khác mẹ là Shaghad đào sẵn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kinh Avesta, kinh điển của đạo Zoroaster, đến nay tín đồ vẫn tụng đọc, nhắc đến con chim hai lần trong các bài thánh ca Yasht:

  • ở Yasht 14.41, Verethraghna, vị thần chiến thắng, bao bọc ngôi nhà người thờ phụng bằng phúc lộc “như con chim lớn Saena”, như mây mưa phủ kín núi non. Đó là cách đọc của Hanns-Peter Schmidt trong Encyclopaedia Iranica; bản dịch năm 1883 của James Darmesteter thì viết “Ngài như con chim lớn ấy, chim Saena”;
  • ở Yasht 12.17, cây của chim Saena đứng “giữa biển Vouru-Kasha”, là “cây chữa mọi bệnh, trên đó đặt hạt giống của mọi loài cây”. Darmesteter gọi nó là “cây của chim đại bàng”.

  Cái tên bắt nguồn từ tiếng Avesta mərəγō saēnō, “chim Saena”, vốn là một loài chim săn mồi, đại bàng hoặc chim cắt, cùng gốc với chữ śyena trong tiếng Phạn (Schmidt). Sang tiếng Ba Tư trung đại nó thành sēnmurw, sang tiếng Ba Tư thành simorgh.

• Các sách tiếng Ba Tư trung đại (Pahlavi) bổ sung thêm chi tiết. Trong Menog-i Khrad (chương 62, bản dịch của E. W. West), tổ của chim nằm trên “cái cây chống lại tai họa, cái cây nhiều hạt”. Mỗi khi chim bay lên, một nghìn cành non mọc ra; khi chim đậu xuống, một nghìn cành gãy và hạt rơi xuống. Một con chim khác là Chamrosh gom hạt lại, rải ở nơi Tishtar, tức sao Thiên Lang, lấy nước, để hạt giống theo mưa rơi xuống thế gian. Bundahishn, bộ sách được biên tập lần cuối vào cuối thế kỷ IX (D. N. MacKenzie, Encyclopaedia Iranica), gọi con chim là “quái điểu griffin mang ba bản tính”, loài lớn nhất trong các loài biết bay.

• Shahnameh, sử thi của Ferdowsi, theo cách tính của Warner hoàn thành ngày 25 tháng 2 năm 1010. Đây là văn chương thời Hồi giáo dựa trên truyền thống cổ, không phải kinh điển của đạo Zoroaster. Encyclopaedia Iranica lưu ý rằng bộ sử tiếng Ả Rập của al-Tha’alibi kể chuyện Zal giống đến mức gợi ý cả hai có chung một nguồn, là bản Shahnameh văn xuôi của Abu Mansur. Bản hiệu đính phê bình là của Djalal Khaleghi-Motlagh.
• Hội nghị của loài chim (Manteq al-tayr) của Farid al-Din Attar. Dưới sự dẫn dắt của chim đầu rìu, muôn loài chim lên đường tìm vua của mình là Simurgh, kẻ từng bay ngang Trung Hoa lúc nửa đêm và đánh rơi một chiếc lông. Chúng vượt bảy thung lũng, và phần lớn chết dọc đường. Chỉ ba mươi con đến được cung điện, và ở đó chúng cùng lúc thấy Simurgh và thấy chính mình: “không nghi ngờ gì, ba mươi con chim này (si morgh) chính là Simurgh ấy.” Cung điện là một tấm gương, một giọng nói bảo chúng: ba mươi con đến, nên ba mươi con hiện ra trong gương. Cuối cùng chúng tan vào Simurgh, “cái bóng tan vào mặt trời”. Attar ghi năm hoàn thành bài thơ là năm 573 lịch Hijra (1177), nhưng như Benedikt Reinert lưu ý trong Encyclopaedia Iranica, câu thơ ấy không có trong mọi bản chép tay.

3 Những Dị Bản

• Con chim sống ở đâu? Trong Avesta và các sách Pahlavi: trên một cái cây giữa biển Vourukasha. Trong Shahnameh: trên đỉnh núi Alborz; đến cảnh cây liễu bách, nàng dẫn Rostam ra một vùng biển mà bản in của Turner Macan gọi là biển Trung Hoa, còn Warner cho rằng có thể là hồ Sistan. Trong Attar: ở bên kia dãy núi Qaf.
• Một hay hai Simurgh? Trong bảy kỳ công của chính mình, Esfandiyar giết một Simurgh “như ngọn núi biết bay”, loài cắp được cả voi lẫn cá sấu, bằng một cỗ xe cắm đầy gươm. Warner thấy ở đó “một đòn châm chọc ác ý nhắm vào Rostam”. Schmidt cho rằng hai con chim có thể vốn là một, vừa thiện vừa ác; về sau trong bài thơ, một lời mỉa mai về xuất thân của Zal còn nói Simurgh tha cho đứa bé chỉ vì nuốt không trôi. Các sách Pahlavi cũng có một con chim dữ là Kamak, giang cánh che khắp thế gian khiến mưa rơi hết trở lại biển.
• Chim hay dơi? Bundahishn xếp con chim vào loài chim, nhưng lại nói chỉ nó và con dơi nuôi con bằng sữa, con dơi thì được tạo từ “chó, chim và loài xạ hương”, và ở chỗ khác gọi nó là “chim griffin, vốn là một con dơi” (bản dịch West). Schmidt đọc đó là hai truyền bản bị người biên soạn trộn lẫn: bản cũ hơn coi Senmurv đơn thuần là chim, bản muộn hơn coi nó là dơi, và là giống cái.
• Nàng hay chàng? Tiếng Ba Tư không có giống ngữ pháp. Trong Shahnameh, Simurgh là chim mẹ có con; còn vị vua loài chim của Attar, theo Schmidt, có lẽ được hình dung là giống đực.
• Cái tên nghĩa là gì? Theo Schmidt: “chim Saena”. Năm 1905, Warner giải thích là sih “ba”, ayina “loại” và murgh “chim”, theo “quái điểu griffin mang ba bản tính” của Bundahishn. Còn “ba mươi con chim” của Attar là chơi chữ, không phải từ nguyên.
• Chim đầu chó có phải là Senmurv? Năm 1938, Camilla Trever đặt tên senmurv cho sinh vật thời Sasan có đầu chó, có cánh và đuôi công, dựa vào con dơi ba bản tính của Bundahishn. Schmidt chấp nhận tên ấy, và cho rằng con dơi trong Bundahishn là một cách giải thích hình ảnh được nghĩ ra về sau. Bảo tàng V&A thì viết rằng “chúng ta đơn giản là không biết người Iran thời Sasan đã vẽ sēnmurw như thế nào, thậm chí có vẽ hay không”. Cuốn sách năm 2021 của Matteo Compareti nêu tên “Simurgh giả” ngay trong nhan đề. Chúng tôi chỉ biết cuốn sách qua lời giới thiệu đăng trên blog Bibliographia Iranica, và lời giới thiệu ấy gắn sinh vật này với vầng hào quang vương quyền farr.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Taq-e Bostan. Sinh vật đầu chó trang trí áo của vua Khosrow II (trị vì 591–628) trên các phù điêu vách đá ở Taq-e Bostan, gần Kermanshah.
• Từ Iran đến Paris. Một tấm lụa ở bảo tàng Victoria và Albert (8579-1863), dệt ở Iran hoặc Trung Á vào thế kỷ VII hoặc VIII, có hình sinh vật ấy trong một vòng tròn viền hạt ngọc. Tương truyền nó được tìm thấy trong hộp thánh tích đựng đầu thánh Helena, lưu giữ tại nhà thờ Saint-Leu ở Paris cho đến Cách mạng Pháp. Schmidt lần theo họa tiết này đến các công trình Hồi giáo sơ kỳ ở Syria và Jordan, và các nhà thờ ở Gruzia, Armenia, Byzantine.
• Con chim thời Mông Cổ. Một viên gạch men hình ngôi sao năm 1292–93 ở Bảo tàng Nghệ thuật châu Á San Francisco (B60P2148) vẽ chim phượng của Trung Hoa. Theo bảo tàng, người Mông Cổ mang họa tiết này đến Iran, nơi nó “mất đi ý nghĩa ban đầu và hòa làm một với con chim thần thoại Ba Tư là simurgh”. Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha cũng kể rồng và chim phượng trong số các họa tiết Trung Hoa đến với hội họa Iran thời kỳ này. Bảo tàng Fitzwilliam viết rằng Simurgh trong một bản Shahnameh làm ở Herat khoảng năm 1444 “bắt nguồn từ những hình chim trĩ của Trung Hoa”.
• Các bản chép tay hoàng gia. Một trang trong bản Shahnameh của Shah Tahmasp, khoảng năm 1530, nay ở Bảo tàng Nghệ thuật Hồi giáo Berlin (I. 5/77), vẽ cảnh Sam đón Zal từ núi Alborz trở về. Trong một trang của bản Shahnameh của Shah Ismail II (Qazvin, 1576–77), được cho là của họa sĩ Siyavush, Esfandiyar giết Simurgh; bảo tàng Aga Khan (AKM103) nhận xét rằng họa sĩ khiến người xem thương cảm con chim và lũ con của nó.
• Truyện dân gian. Trong một truyện người Kurd mà Trever dẫn lại, người anh hùng giết con rắn đang trườn lên cây ăn chim non, và chim mẹ tặng chàng ba chiếc lông để đốt khi cần đến nàng; trong một truyện khác, chim đưa người anh hùng ra khỏi cõi âm. Trong một truyện Armenia, người anh hùng cắt thịt chân mình cho chim ăn dọc đường, và chim trả lại nguyên vẹn (Schmidt).
• Trong các ngôn ngữ khác. Các bản dịch Kinh Thánh sang tiếng Ba Tư của người Do Thái dùng simorgh để dịch chữ “đại bàng” trong tiếng Hebrew, còn chữ synmrγ trong tiếng Sogdia dịch garuḍa, con chim của thần Vishnu (Schmidt).
• Tổ tiên vương triều được đại bàng nuôi. Cả hai mục từ của Encyclopaedia Iranica đều so tuổi thơ của Zal với câu chuyện do tác giả Aelian thời La Mã ghi lại (Về các loài vật 12.21): Achaemenes, tổ tiên các vua Ba Tư, được một con đại bàng nuôi lớn.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng: người anh hùng ra đời nhờ sự chỉ dẫn của Simurgh. Bài viết cũng kể trong một đoạn về bảy kỳ công của chính Esfandiyar, trong đó có việc giết con Simurgh kia.
• Rostam và Sohrab: Người cha giết chính con mình: cậu bé ra đời nhờ lời khuyên của Simurgh lớn lên rồi giao chiến với chính con trai mình mà không biết.
• Etana: Vị vua được đại bàng đưa lên trời: trong Encyclopaedia Iranica, Schmidt đặt Simurgh cạnh những con chim lớn của Lưỡng Hà: con đại bàng đưa Etana lên trời, và chim Anzu được người anh hùng Lugalbanda giải cứu lũ con. Theo J. Aro, ông thấy ở chúng “một di sản chung của vùng Cận Đông”.
• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: Bundahishn, nơi cây của Senmurv mọc giữa biển, trước hết là một cuốn sách về sáng thế. Chuyện Ohrmazd tạo dựng thế giới và Ahriman tấn công được kể ở đó.

6 Nguồn Tham Khảo

• Yasht 12.17 và Yasht 14.35–41, bản dịch của James Darmesteter, The Zend-Avesta, phần II (Sacred Books of the East 23, 1883; ấn bản Mỹ, 1898), kèm chú thích: avesta.org, avesta.org
• Menog-i Khrad, chương 62, và Bundahishn, chương 14, 18 và 19, bản dịch của E. W. West (Sacred Books of the East 24 và 5): avesta.org, avesta.org
• Ferdowsi, The Shahnama of Firdausi, bản dịch của Arthur George Warner và Edmond Warner, tập 1 (Kegan Paul, 1905), tr. 234–248 và 320–323, và tập 5 (1910), tr. 117, 131–134 và 235–248: archive.org, archive.org; văn bản tiếng Ba Tư theo ấn bản Moskva: Ganjoor, Ganjoor
• Ferdowsi, Shahnameh: The Persian Book of Kings, bản dịch của Dick Davis (Penguin Classics): penguin.co.uk
• Attar, Manteq al-tayr, các đoạn “Chuyện Simurgh”, “Cái chết của qoqnus” và “Ba mươi con chim trước Simurgh”, văn bản tiếng Ba Tư kèm ảnh trang các bản hiệu đính của Mohammad-Reza Shafiei-Kadkani và Hamid Hamid, phần trích do chúng tôi dịch: Ganjoor, Ganjoor, Ganjoor; bản tiếng Anh The Conference of the Birds, Afkham Darbandi và Dick Davis dịch (Penguin Classics): penguin.co.uk
• Encyclopaedia Iranica: Hanns-Peter Schmidt, “SIMORḠ” (2002); Alireza Shapur Shahbazi và Simone Cristoforetti, “ZĀL” (2009); Benedikt Reinert, “ʿAṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN” (1987); David Neil MacKenzie, “BUNDAHIŠN” (1989): iranicaonline.org, iranicaonline.org, iranicaonline.org, iranicaonline.org
• Bảo tàng Victoria và Albert, tấm lụa dệt, 8579-1863: vam.ac.uk
• Bảo tàng Nghệ thuật châu Á San Francisco, “Star-shaped tile with phoenix design” (B60P2148): Google Arts & Culture
• Bảo tàng Fitzwilliam, triển lãm The Shahnameh: a Persian Cultural Emblem and a Timeless Masterpiece, số 45, “The Simorgh restores Zal to Sam” (Hội Á châu Hoàng gia, bản chép tay tiếng Ba Tư 239): fitzmuseum.cam.ac.uk
• Bảo tàng Nghệ thuật Hồi giáo Berlin, “Father Sam brings back his son Zal from Mount Alborz” (I. 5/77); bảo tàng Aga Khan, “Isfandiyar kills the Simurgh” (AKM103): smb.museum, agakhanmuseum.org
• Matteo Compareti, The Elusive Persian Phoenix: Simurgh and Pseudo-Simurgh in Iranian Arts (Studia Persica 3, 2021), lời giới thiệu sách đăng trên Bibliographia Iranica: Bibliographia Iranica
• William Smith (chủ biên), A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (1890), “Achaemenes”: Perseus
• “王書” (Britannica quốc tế; Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha): Kotobank
• Các bản dịch tiếng Nhật: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969); Okada Emiko, Ōsho: Kodai Perusha no shinwa, densetsu (Iwanami Bunko, 1999); Attar, Tori no kotoba, Kuroyanagi Tsuneo dịch (Heibonsha, Tōyō Bunko 821, 2012): NDL, NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.