Etana: Vị vua được đại bàng đưa lên trời

Danh sách vua Sumer chỉ ghi cho phần lớn các vị vua đầu tiên của Kish một cái tên và số năm trị vì. Riêng Etana thì có lời mô tả: một người chăn chiên đã lên trời. Câu chuyện đằng sau mấy chữ ấy được chép đi chép lại suốt hơn một nghìn năm. Nó ghép một ngụ ngôn về con đại bàng bội thề với chuyện một vị vua không có người nối dõi, và nó dừng lại giữa cõi trời, vì không bản chép nào còn giữ được đoạn kết.

1 Câu Chuyện

Phần kể lại dưới đây theo bản Babylon chuẩn trong Thư viện Babylon điện tử (eBL), do Zsombor J. Földi hiệu đính, với bản dịch tiếng Anh của Benjamin R. Foster (2024). Số phiến và số dòng theo eBL. Ở chỗ phiến đất sét bị một khoảng vỡ không rõ dài ngắn cắt ngang, ấn bản đếm lại từ sau chỗ vỡ (a+1, b+1). Những cảnh đã mất trong bản chuẩn được kể theo các bản cổ hơn.

1-1 Thành Phố Chưa Có Vua

Các vị thần vạch ra thành Kish. Các thần Anunna đặt nền móng, các thần Igigi xây gạch, và một dòng bị vỡ gọi Etana là người xây dựng cho dân chúng (phiến I, dòng 1–7). Nhưng trên đám đông dân chúng vẫn chưa có vị vua nào. Chưa có khăn đội đầu hay vương miện, chưa có vương trượng khảm ngọc lưu ly, chưa có bệ ngai, và bảy vị thần vẫn cài then cổng trước đám đông (I 12–17). Bản Babylon cổ kể thêm rằng vương trượng, vương miện, khăn đội đầu và gậy quyền vẫn đặt trước thần Anu trên trời, cho đến khi vương quyền từ trời giáng xuống (phiến Morgan, dòng 11–14).

Ishtar tìm khắp nơi một người chăn dắt, một vị vua, còn Enlil xem xét bệ ngai: hãy để vương quyền được lập trên đất, cho lòng Kish vui mừng (I 19–25, một phần được phục dựng). Rồi phiến đất sét vỡ. Một mảnh kể vợ Etana thuật lại cho ông một giấc mơ. Mấy chữ còn sót nhắc đến vua Etana, và một vong hồn (I a+2–a+7).

1-2 Đại Bàng Và Rắn

Bên một ngôi đền của thần bão Adad mọc lên một cây dương. Đại bàng làm tổ trên ngọn, rắn ở dưới gốc (phiến II, dòng 3–5). Đại bàng rủ rắn kết bạn. Rắn nhắc rằng tình bạn nằm dưới mắt thần Shamash, phá bỏ nó là điều các thần ghê tởm (II 7–13). Vậy là trước Shamash, vị thần chiến binh, chúng thề: kẻ nào vượt qua giới hạn của Shamash, xin Shamash nộp kẻ ấy cho đao phủ, xin núi non giấu đèo khỏi kẻ ấy, xin vũ khí bay thẳng vào kẻ ấy (II 16–22).

Rồi chúng thay phiên nhau đi săn. Đại bàng hạ bò rừng, lừa rừng, thì rắn ăn, quay đi, rồi để con mình ăn. Rắn hạ hươu đực, linh dương, thì đại bàng và lũ con ăn (II 26–33).

1-3 Lời Thề Bị Phá

Khi lũ con đã lớn, lòng đại bàng nảy ý xấu. Nó sẽ ăn thịt con của rắn, rồi bay lên trời, chỉ sà xuống ngọn cây, ngoài tầm với (II 36–44). Con chim non nhỏ nhất, một con rất khôn, can cha. Theo bản dịch năm 1898 của Morris Jastrow, lời can mở đầu: “Cha ơi, xin đừng ăn”. Đại bàng không nghe. Nó sà xuống ăn thịt lũ con của rắn (II 45–52).

Chiều hôm ấy rắn mang thịt về thì thấy tổ không còn. Đại bàng đã dùng móng cào tung mặt đất, bụi bay mù lên tới trời. Rắn khóc trước Shamash. Theo bản dịch của Jastrow: “lưới của Ngài là mặt đất bao la, bẫy của Ngài là bầu trời xa thẳm”, xin đừng để đại bàng thoát khỏi lưới ấy (II 53–72). Shamash bảo rắn phải làm gì. Hãy vượt núi, ở đó có một con bò rừng nằm chết. Hãy mổ bụng nó mà nấp vào trong. Khi đại bàng chui vào ăn, hãy túm lấy cánh nó, cắt cánh, lông cánh và lông đuôi, rồi ném nó xuống hố sâu không đáy cho chết vì đói khát (II 75–87).

Mọi loài chim sà xuống xác bò. Đại bàng chần chừ, và con chim non khôn ngoan lại cảnh báo rằng rắn đang nấp bên trong. Nhưng đại bàng vẫn đáp xuống, xé thịt, sục sạo phía trước phía sau, rồi chui dần vào bụng. Rắn chộp lấy nó. Đại bàng xin dâng một món quà đáng giá tiền chuộc một vị vua. Rắn từ chối: thả ra thì hình phạt sẽ đổ lên đầu mình, biết trả lời Shamash trên cao thế nào? Rắn cắt cánh đại bàng và ném nó xuống hố (II 93–121).

1-4 Con Đại Bàng Dưới Hố Và Vị Vua Không Con

Ngày này qua ngày khác, đại bàng từ dưới hố cầu khấn Shamash. Shamash không chịu đến gần kẻ bội thề, nhưng hứa sẽ sai một người đến giúp (II 123–132). Ngày này qua ngày khác, Etana cũng cầu khấn. Ông đã dâng Shamash những con cừu béo nhất, dâng cõi âm máu những con cừu non. Giờ ông chỉ xin một điều: hãy chỉ cho ông cỏ sinh nở, cất đi nỗi nhục, ban cho ông người nối dõi (II 133–142). Shamash sai ông vượt núi đến một cái hố có con đại bàng bên trong, con chim ấy sẽ chỉ cho ông thứ cỏ kia. Etana lên đường và tìm thấy cái hố (II 143–152).

Trong những dòng gần như đã mất hết, đại bàng xin Shamash cho người và chim hiểu được lời nhau (phiến III, dòng 1–8). Cảnh giải cứu bị vỡ trong bản chuẩn, nhưng phiến Morgan thời Babylon cổ còn giữ. Etana nắm tay đại bàng vào tháng thứ bảy, và đến tháng thứ tám thì kéo nó qua miệng hố. Đại bàng ăn như sư tử đói và hồi lại sức. Rồi nó nói: ta hãy làm bạn, ông muốn gì cứ xin (Morgan c+1–c+7).

1-5 Chuyến Bay Thứ Nhất

Etana xin bạn mình cỏ sinh nở (III 12–17). Đại bàng một mình lục khắp núi non mà không thấy. Thứ cỏ ấy, nó nói trong một dòng được phục dựng một phần, ở chỗ nữ thần Ishtar, phải đến tìm bà. Nó bảo Etana áp tay vào hai bên sườn nó, đặt bàn tay lên lông cánh, rồi nâng ông lên (III 18–29).

Bay được một bēru (một đơn vị đo quãng đường), đại bàng bảo ông nhìn xuống: biển rộng chỉ còn như một bãi quây gia súc. Sang bēru thứ hai, đất liền như một luống vườn, biển chỉ bằng cái máng. Đến bēru thứ ba, Etana không còn thấy đất, cũng chẳng thấy biển. Ông kêu lên rằng ông không lên trời nữa, xin đặt ông xuống, cho ông về thành của mình (III 30–43). Đại bàng thả ông rơi một bēru rồi lao xuống đỡ, lần thứ hai, lần thứ ba, lần cuối khi chỉ còn cách mặt đất ba khuỷu tay (III 44–51). Sau một chỗ vỡ, có người về tới thành và nhà mình, và có người, có lẽ là vợ ông (những chữ này được phục dựng), hỏi Etana về cỏ sinh nở (III a+4–a+6).

1-6 Giấc Mơ Và Cõi Trời Của Anu

Etana kể cho đại bàng một giấc mơ. Cả hai đã đi qua cổng của Anu, Enlil và Ea, rồi cổng của Sin, Shamash, Adad và Ishtar. Ông bóc dấu niêm một ngôi nhà và bước vào. Một thiếu nữ xinh đẹp đội mũ miện ngồi đó; một chiếc ngai được đặt sẵn, và đó là Ishtar, dưới ngai có sư tử nằm phục. Khi ông bước vào, lũ sư tử lao về phía ông (động từ này được phục dựng), và ông giật mình tỉnh dậy, run rẩy (III b+3–b+14).

Đại bàng bảo giấc mơ ấy đã rõ. Theo bản dịch của Jastrow: “Hãy để ta chở bạn lên cõi trời [của Anu]. Ngực bạn áp vào ngực ta, lòng bàn tay đặt lên lông cánh ta, sườn bạn áp vào sườn ta.” Gánh nặng thật lớn. Một bēru, biển đã thành con suối; bēru thứ hai, đất liền ngập nước; bēru thứ ba, biển chỉ còn là con mương của người làm vườn (III b+15–b+38). Họ đến cõi trời của Anu, qua những cánh cổng ấy và cùng nhau cúi lạy. Etana thấy một ngôi nhà và đẩy cửa bước vào: những dòng cuối này được phục dựng theo lời trong giấc mơ (III b+39–b+45).

1-7 Đoạn Kết Đã Mất

Sau đó chỉ còn vài mẩu, mỗi dòng một hai chữ: người bạn, các thần, kẻ địch (III c+1–c+7). Không bản chép nào cho biết Etana thấy gì bên trong, ông có mang cỏ về không, hay ông có về được nhà hay không.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Danh sách vua Sumer (ETCSL 2.1.1). Sau đại hồng thủy, vương quyền từ trời giáng xuống Kish (dòng 39–42). Trong văn bản tổng hợp của ETCSL, Etana là vị vua thứ mười ba ở đó: “người chăn chiên, người đã lên trời, người đã làm vững mọi xứ sở” (dòng 64–67, chúng tôi dịch từ tiếng Sumer). Ông trị vì 1.500 năm, một bản chép ghi 635 năm. “Balih, con của Etana” nối ngôi 400 năm, hai bản chép ghi 410 năm (dòng 68–70). Các con số của ETCSL lấy từ khối lăng trụ Weld-Blundell ở Bảo tàng Ashmolean, một bản chép thời Babylon cổ (CDLI: khoảng 1900–1600 TCN).
• Bản Babylon cổ. Theo eBL, các bản chép cổ nhất của câu chuyện đến từ xứ Babylon và từ Susa, thuộc nửa đầu thiên niên kỷ II TCN. Một là phiến Morgan (MLC 1363), được Albert T. Clay công bố năm 1922 trong số các mảnh sử thi “ở Thư viện Pierpont Morgan”; phiến này giữ phần mở đầu, cảnh đại bàng dưới hố và cảnh giải cứu. Phiến kia, từ Susa (Sb 9469), giữ đoạn cuối lời thề và lời than của rắn.
• Bản Trung Assyria: bốn phiến đất sét từ Ashur, thuộc ít nhất hai bản chép, ở nửa sau thiên niên kỷ II TCN.
• Bản Babylon chuẩn chỉ được biết qua các thư viện của vua Ashurbanipal ở Nineveh, nơi có ít nhất ba bộ. eBL xếp bản này thành ba phiến. Năm 1992, Wolfgang Röllig nhận xét rằng chỉ có thể xác định chắc là ba phiến (lời cuối của phiến K 2606 tự gọi mình là phiến thứ 2, và sau nó phải còn một phiến nữa), chứ không thể chắc là năm phiến như J. V. Kinnier Wilson đã giả định trong ấn bản năm 1985.
• Tác giả. Danh mục tác phẩm và tác giả của Assyria ghi “bộ Etana” là của hiền triết Lu-Nanna; eBL chú thêm rằng Lu-Nanna được nhớ đến như một hiền triết ở thành Ur (dòng d+17).
• Phát hiện. George Smith công bố những mảnh đầu tiên năm 1876, xếp vào loại “ngụ ngôn Babylon”. “Tôi không xác định được thứ tự các mảnh của những truyền thuyết này,” ông viết, “nên đành dịch chúng theo thứ tự chúng xuất hiện.” Theo eBL, sử thi này được nhận diện lần đầu năm 1894.
• Etana ở những văn bản khác. Trong bài đối thoại ở Yale (YBC 2394, Benjamin R. Foster và Andrew R. George công bố năm 2020), người cha, khi đối diện cái chết, tự hỏi có nên lên cõi trời của Anu như Etana không. Trong Sử thi Gilgamesh bản Babylon chuẩn, ở giấc mơ của Enkidu về cõi âm, Etana ngồi giữa những người chết (phiến VII, dòng 202). Còn một phiến bói ruột thời Seleukos ghi: “Nếu tirani giống một con đại bàng, đó là điềm của Etana, vị vua đã lên trời” (MLC 1874, dòng 33, theo bản dịch của Clay năm 1923).

3 Những Dị Bản

• Ai đi săn? Trong bản chuẩn, đại bàng và rắn thay phiên nhau săn. Trên phiến Susa và trong bản Trung Assyria, chỉ có rắn đi săn, còn đại bàng và lũ con ăn phần rắn mang về (Susa 8–11; Trung Assyria b+14–b+20).
• Ai sai Etana đến cái hố? Trong bản chuẩn, chính Shamash đáp lời cầu khấn (II 143–147). Trong bản Trung Assyria, Etana nằm xuống để nằm mộng, và giấc mơ bảo ông đi tìm cái hố (d+5–d+11).
• Cưỡi trên lưng hay bám vào ngực? Các con dấu khắc một người ngồi trên lưng đại bàng. Văn bản lại kể ông áp ngực mình vào ngực chim và bám lấy lông cánh. Röllig viết rằng Etana “hoàn toàn không” ngồi trên lưng đại bàng “như hình trên con dấu gợi ra”.
• Đứa con chưa sinh được? Jastrow (1898) và Ward (1910) hiểu rằng vợ Etana đã có mang nhưng không sinh nở được. eBL chỉ gọi Etana là vị vua không con, và lời cầu của ông là xin một người nối dõi.
• Chuyến bay nào trước, và Etana có rơi không? Jastrow (1910) và Clay (1922) đặt chuyến bay lên cõi trời của Anu trước, cú rơi sau cùng: đại bàng bay về phía Ishtar, rồi sức chim cạn hoặc nữ thần can thiệp, cả hai lao xuống đất. “Chúng ta chỉ còn biết phỏng đoán chuyện gì đã xảy đến với Etana và ‘phi thuyền’ cổ xưa của ông,” Jastrow viết, còn Ward nghĩ cả hai “có lẽ đã tan xác”. Các bách khoa thư tiếng Nhật trên Kotobank đến nay vẫn kết thúc câu chuyện bằng cú rơi. Röllig cho rằng kết cục của cú rơi chưa thể biết, và các đoạn ở cổng trời gợi ý rằng rốt cuộc Etana có thể đã tới đích, có khi còn trước cả cú rơi. Ấn bản eBL đặt chuyến bay thất bại lên trước: đại bàng đỡ được ông khi còn cách đất ba khuỷu tay, ông về nhà, và cuộc lên cõi trời của Anu đến sau, cũng trên phiến ấy.
• Có con trai hay không? Danh sách vua ghi tên Balih. Bài đối thoại ở Yale nói thần linh chỉ định cho Etana số phận của loài người và không ban cho ông đứa con nào (YBC 2394, mặt trước cột ii, dòng 42–51, theo cách đọc của Foster và George).
• Cách đọc cũ. Clay dịch một dòng ở phần mở đầu phiến Morgan là các thần Igigi “định sự thù nghịch với dân chúng”. eBL đọc chính dòng ấy là các thần Igigi định ngày lễ cho dân chúng (Morgan 5). Chúng tôi theo cách đọc mới.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Vị vua đã đi lên. Trong Danh sách vua, cùng một động từ tiếng Sumer, ed₃ (“đi lên, đi xuống”), được dùng cho vương quyền từ trời giáng xuống (dòng 41) và cho Etana, người đã lên trời (dòng 65). Röllig nhận xét rằng trong sử thi, người đầu tiên nắm vương quyền từ trời xuống lại là người về sau đi lên trời, và cái tên Etana có lẽ đã được hiểu, có thể theo lối từ nguyên dân gian, là “người lên trời”.
• Kish nằm ở miền Trung Iraq, cách Babylon khoảng 15 km về phía đông. Nhà khảo cổ học Onoyama Setsu nhắc rằng Danh sách vua coi Kish là thành đầu tiên nhận vương quyền sau đại hồng thủy.
• Những con dấu. Các con dấu hình trụ thời Akkad khắc một người đàn ông được đại bàng mang đi, trong khi chó và người chăn chiên ngước nhìn. Năm 1910, Ward biết năm con dấu như thế: “Số lượng của chúng rất ít.” Hai con dấu ở Bảo tàng Cận Đông (Vorderasiatisches Museum) tại Berlin được mô tả trên các trang museum-digital. Trên một con (VA 03456, đá serpentin, 2350–2200 TCN), một vầng trăng khuyết và một cái đĩa, có lẽ là mặt trời, hiện bên đầu người cưỡi, hai con chó ngước lên, một người đưa tay lên miệng, và một cảnh khác là người chăn chiên có râu lùa ba con cừu. Trên con kia (VA 08795, 2350–2150 TCN), hai con chó ngồi dưới đại bàng, còn một người cầm bình và một người chăn dắt ba con cừu tiến lại. Những con dấu này cổ hơn mọi phiến đất sét còn lại của câu chuyện, và cái tên Etana là do đối chiếu với văn bản: chính Ward nhận ra Etana “trong chừng mực các văn bản hiện biết cho phép”, và chỉ “nếu ta dám mạnh dạn” mới đọc các cảnh chăn chiên là thời trẻ của ông.
• Những tiếng vọng về sau. Jastrow thấy “ảnh hưởng của thần thoại Etana” trong truyền thuyết Iran về vua Kay Kāvus, người tìm cách bay lên trời nhờ đại bàng và chuốc lấy thất bại. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ozawa Toshio ghi nhận rằng trận chiến giữa rắn và đại bàng có những truyện tương tự ở Phần Lan và giống truyện dân gian Nhật Bản Kō no tamago (鴻の卵); theo ông, đó là một vấn đề còn chờ nghiên cứu so sánh.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Adapa: Người từ chối bánh của sự sống: người thứ hai trong các thần thoại này tới được cổng của Anu, như Jastrow đã nhận xét. Ông đọc cả hai câu chuyện như bài học rằng con người không thể bất tử như thần linh.
• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: Röllig so sánh những giấc mơ trước chuyến bay của Etana với ba giấc mơ trước trận đấu với Huwawa, và việc dựng thành Kish với tường thành Uruk. Trong giấc mơ của Enkidu về cõi âm, Etana ở giữa những người chết.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: trong Danh sách vua, triều đại của Etana là triều đại đầu tiên cai trị sau khi đại hồng thủy quét qua mặt đất.
• Yggdrasil: Cây thế giới chịu khổ nhiều hơn loài người biết: một cây khác có đại bàng trên ngọn và rắn dưới gốc. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai cây này; chúng tôi đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Simurgh: Chim thần khổng lồ trên núi Alborz: trong Encyclopaedia Iranica, Schmidt đặt chim Simurgh của Ba Tư cạnh con đại bàng đưa Etana lên trời và, theo J. Aro, thấy ở chúng “một di sản chung của vùng Cận Đông”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Truyện Etana, Thư viện Babylon điện tử (eBL), Zsombor J. Földi hiệu đính, Benjamin R. Foster dịch sang tiếng Anh (2024): các bản Babylon cổ (Morgan, Susa), Trung Assyria (Ashur) và Babylon chuẩn (phiến I–III): eBL
• Danh sách vua Sumer, ETCSL 2.1.1, dòng 39–70, văn bản tổng hợp và bản dịch tiếng Anh: ETCSL, ETCSL; khối lăng trụ Weld-Blundell, Ashm 1923.444: CDLI
• Danh mục tác phẩm và tác giả, bản Assyria, dòng d+17: eBL
• YBC 2394, Benjamin R. Foster và Andrew R. George, “An Old Babylonian Dialogue between a Father and his Son”, Zeitschrift für Assyriologie 110 (2020): eBL, De Gruyter
• Sử thi Gilgamesh, bản Babylon chuẩn, phiến VII, dòng 202, Andrew R. George hiệu đính và dịch: eBL
• George Smith, The Chaldean Account of Genesis (1876), tr. 138–144: archive.org
• Morris Jastrow Jr., The Religion of Babylonia and Assyria (1898), chương 24, “The Etana Legend”: Project Gutenberg; “Another Fragment of the Etana Myth”, Journal of the American Oriental Society 30 (1910), tr. 101–131: archive.org
• William Hayes Ward, The Seal Cylinders of Western Asia (1910), chương 22, tr. 142–148: archive.org
• Albert T. Clay, A Hebrew Deluge Story in Cuneiform and Other Epic Fragments in the Pierpont Morgan Library (1922), tr. 33–38; Babylonian Records in the Library of J. Pierpont Morgan IV (1923), số 2 và 13: archive.org, Bộ sưu tập Babylon của Yale
• Wolfgang Röllig, “Überlegungen zum Etana-Mythos”, trong Gegengabe: Festschrift für Emma Brunner-Traut (1992), tr. 283–288: Propylaeum-DOK, archive.org
• Bảo tàng Cận Đông (Vorderasiatisches Museum), Bảo tàng Quốc gia Berlin, VA 03456 và VA 08795: museum-digital, museum-digital
• Ozawa Toshio, “エタナ”, và Onoyama Setsu, “キシュ”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.