Lamassu: Những con bò có cánh canh giữ cổng cung điện

Ở những lối vào lớn của các cung điện Assyria có từng cặp người khổng lồ bằng đá: bò đực hoặc sư tử mang cánh đại bàng, gương mặt người để râu và đội vương miện có sừng, cao hơn bốn mét. Sách vở ngày nay gọi chúng là lamassu. Nhưng với những người đã tạc ra chúng, chữ này chỉ một điều nhỏ bé và gần gũi hơn: một linh hồn hộ mệnh đi bên cạnh con người.

1 Câu Chuyện

Không có thần thoại nào về lamassu: không có chuyện một lamassu ra đời, chiến đấu hay chết đi. Thứ mà các văn bản để lại là một niềm tin, rằng một con người, một ngôi nhà, một đền thờ hay một thành phố đều có thể có linh hồn hộ mệnh, và linh hồn ấy có thể được tạc vào đá đặt nơi cửa. Phần này lần theo niềm tin ấy từ con người đến cánh cổng, qua lời các câu thần chú, một bài thơ, bia ký hoàng gia và thư từ.

1-1 Linh Hồn Đi Bên Cạnh

Trong những văn bản cổ nhất, lamassu thuộc về một con người. Thư từ thời Cổ Babylon chúc người nhận có được linh hồn hộ mệnh; một lời bói báo hứa rằng “nhà vua sẽ có linh hồn hộ mệnh”, mà từ điển giải nghĩa là “gặp may”; thời ấy có một người phụ nữ tên Lamassani, “Linh hồn hộ mệnh của chúng ta”. Bạn đồng hành của nó, shedu (tiếng Akkad šēdu), được định nghĩa là “một linh hồn hay ác quỷ tượng trưng cho sinh lực của mỗi người”.

Trong tiếng Sumer, cái tên này được viết kèm ký hiệu chỉ thần linh và đọc là Lama hay Lamma (từ điển lưu ý rằng cách đọc chưa chắc chắn), và Lama là một nữ thần. Một tấm bia ở Uruk, được dâng “vì sinh mệnh” của vua Kassite Nazi-Maruttash (1307–1282 TCN), khắc hình bà đội mũ có sừng, hai tay giơ trước mặt cầu nguyện. Bộ Văn hóa Pháp gọi bà là “người trung gian giữa con người với các vị thần, nữ thần bậc cao hơn”. Từ điển cũng viết rằng lamassu “luôn được thể hiện dưới hình nữ”.

Linh hồn ấy có thể bỏ đi. Trong bài thơ Babylon Ludlul bēl nēmeqi, “Ta sẽ ca ngợi chúa tể của sự khôn ngoan”, người chịu khổ than rằng linh hồn hộ mệnh của mình đã “lảng xa (ta) để đi tìm người khác” (tấm I, dòng 46, theo bản hiệu đính của W. G. Lambert mà từ điển dẫn). Cuối bài thơ, ông đi qua mười hai cánh cổng trong và quanh đền Esagila của thần Marduk ở Babylon, và theo Alan Lenzi, ở mỗi cổng ông “được ban cho một điều tốt lành”. Tại cánh cổng mang tên lamassu, “linh hồn hộ mệnh của ta (lại) đến bên ta”.

1-2 Bên Phải, Bên Trái

Bộ thần chú Utukkū lemnūtu, “Ác linh”, đặt cặp linh hồn này hai bên thầy trừ tà. Theo bản dịch tiếng Anh năm 1903 của R. Campbell Thompson: “Một vị Hộ vệ hiền hòa bước bên phải ta, / Một Linh hồn hiền hòa bước bên trái ta”. Trong tiếng Akkad, vị hộ vệ bên phải là šēdu, linh hồn bên trái là lamassu (tấm III; CT 16, bản 3, dòng 93–94, như từ điển dẫn). Rồi các ác linh bị xua đi: “Chớ để chúng vào nhà ta, / Chớ để chúng phá rào ta”.

Ngưỡng cửa là nơi đón linh hồn lành vào và ngăn linh hồn dữ lại. Một văn bản nghi lễ dặn viết lên hông một tượng nhỏ hộ mệnh: “đây là kẻ đưa linh hồn šēdu nhân lành và linh hồn lamassu nhân lành vào”.

1-3 Tạc Đá Đặt Nơi Cổng

Các vua Assyria đã cho cặp linh hồn ấy một thân hình bằng đá. Esarhaddon (trị vì 680–669 TCN) viết trên một lăng trụ khắc chữ ở Nineveh: “Ta cho đặt những šēdu và lamassu bằng đá, mà dáng vẻ đẩy lùi điều ác, ở bên phải và bên trái cổng, làm kẻ che chở bước đi và canh giữ con đường của vị vua đã tạo ra chúng.” Một lăng trụ khác của ông thêm một lời cầu, vọng lại nỗi lo trong bài thơ kia: “Nguyện cho šēdu lành và lamassu lành, những kẻ canh giữ đường vua của ta và làm lòng ta vui, ở mãi mãi trong cung điện ấy. Nguyện chúng không bao giờ rời bỏ nơi đây.”

Các vua trước đó gọi những pho tượng này là thú. Về văn bản mà Ashurnasirpal II (trị vì 883–859 TCN) cho khắc ngang các phiến đá của Cung điện Tây Bắc ở Nimrud, dự án Nimrud tóm tắt rằng ông đặt “tượng đá các loài thú của núi và biển”. Trên pho tượng bò nay ở Chicago, Sargon II (trị vì 721–705 TCN) nói: “Ở các lối vào, ta dựng những con vật bằng đá trắng giống các loài thú của núi và biển.” Bảo tàng ISAC nói thêm rằng lamassu “có lẽ là một trong những ‘con vật bằng đá trắng’ ấy”.

Ở Nimrud, những con bò canh ba lối vào phòng ngai của Ashurnasirpal khoác những tấm áo choàng nhỏ bằng da cá, “để nhắc đến bảy hiền nhân sống thời xa xưa trước Đại hồng thủy, những người đã mang tri thức đến cho loài người”.

1-4 Đứng Yên Và Bước Đi

Một pho tượng canh cổng vừa là tượng vừa là tường. Theo Louvre, ở Khorsabad, đôi cánh được chạm phù điêu nông, thân chạm phù điêu cao, còn đầu là tượng tròn, và các pho tượng vốn được tô màu. Theo Virginie Danrey, những con bò ở Nineveh được hoàn thiện sau khi đã dựng vào chỗ: ở lối đi, đầu nhìn thẳng theo hướng thân; ở mặt tường hai bên lối vào, đầu được quay một góc vuông.

Vì được nhìn cả từ phía trước lẫn từ bên hông, pho tượng có năm chân. Nhìn từ trước, nó đứng yên trên hai chân; nhìn từ bên, nó bước đi trên bốn chân (Louvre, ISAC). Louvre còn cho biết gương mặt giống chân dung Sargon II, và hai hay ba cặp sừng trên vương miện là dấu hiệu của thần tính.

1-5 Mỏ Đá, Dòng Sông Và Cánh Cổng

Việc vận chuyển là một cuộc vật lộn mà các vua đã ghi lại. Sennacherib (trị vì 704–681 TCN) cho khắc trên một pho tượng bò của chính ông ở Nineveh rằng các vua trước đã “khai thác những pho tượng bò khổng lồ bằng đá vôi trắng ở thành Tastiate để làm người gác cổng” cho cung điện, vất vả chở chúng qua sông bằng thuyền vào mùa lũ xuân, và “làm chìm những chiếc thuyền lớn ở bến cảng”. Còn ông thì tìm thấy đá vôi trắng gần Nineveh, ở Balāṭāya, và cho “kéo vào Nineveh” các pho tượng của mình.

Một lá thư gửi Sargon II của viên quan tên Ashur-bani kể cùng nỗi vất vả ấy: “Ashur-shumi-ke’in gọi tôi đến giúp và chất các tượng bò khổng lồ lên thuyền, nhưng thuyền không chịu nổi sức nặng (và chìm). Giờ đây, dù tốn biết bao công sức, tôi đã kéo chúng lên lại.” Louvre cho biết các phù điêu ở Nineveh khắc cảnh hàng chục người kéo những khối đá trên xe trượt ra bờ sông Tigris, rồi chở bằng bè.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thần chú. Bộ Utukkū lemnūtu, được R. Campbell Thompson hiệu đính và dịch trong Ma quỷ và ác linh xứ Babylon (1903). Thompson xếp šēdu và lamassu vào số tên gọi các linh hồn, và thừa nhận rằng về “nguồn gốc ngôn ngữ” của chúng thì “biết rất ít”.
• Ludlul bēl nēmeqi, bài thơ Babylon về người công chính chịu khổ. Các bản hiệu đính đánh số tấm và dòng khác nhau; đoạn các cánh cổng nằm ở cuối tấm cuối cùng.
• Bia ký Tiêu chuẩn của Ashurnasirpal II, dài 22 dòng, khắc ngang các phù điêu của Cung điện Tây Bắc. Hơn 400 bản sao được biết đến, và hơn một nửa vẫn còn ở Nimrud.
• Bia ký trên tượng bò của Sargon II (RINAP 2, Sargon II 009), khắc giữa các chân những con bò ở Khorsabad. Bia ký kể các cuộc chiến của Sargon, thuật việc ông lập Dur-Sharrukin, “pháo đài của Sargon”, với tám cổng, và kết bằng lời nguyền “kẻ nào sửa đổi công trình của tay ta”.
• Các lăng trụ của Esarhaddon ở Nineveh (RINAP 4, Esarhaddon 1 và 2) và bia ký của Sennacherib trên một tượng bò ở Nineveh (RINAP 3, Sennacherib 46).
• Thư gửi Sargon II trong Văn khố Nhà nước Assyria: chuyện thuyền chìm (SAA 1, 119), và lời xin để lại các quan “trông giữ những tượng bò khổng lồ” trước khi đưa chúng qua sông (SAA 5, 298).

3 Những Dị Bản

• Nữ hay nam? Từ điển: lamassu “luôn được thể hiện dưới hình nữ”, nhưng “các văn bản muộn hơn phân biệt lamassatu ‘tượng nữ thần’ với lamassu ‘tượng nam thần’”. Louvre: người Assyria gọi các tượng bò là aladlammû hay lamassu, “dù tên này thường là tên các nữ thần hơn”, còn šēdu hợp với một thực thể nam hơn.
• Người Assyria gọi chúng là gì? Từ thời Sennacherib, những con bò canh cổng được viết bằng hai ký hiệu ALAD.LAMMA, đọc là aladlammû. Theo từ điển, cách đọc này “dù chưa có bằng chứng, có vẻ hợp lý nhất”; một bản bia ký của Esarhaddon viết “šēdu và lamassu” thay vào đó. Trong những đoạn dẫn ở trên, Ashurnasirpal và Sargon nói đến “thú”.
• Bò hay sư tử? Ở Nimrud, Layard tìm thấy cả sư tử có cánh đầu người lẫn bò. Sennacherib đặt “những tượng bò khổng lồ và nhân sư bằng đá vôi trắng” để “giữ then cửa” cung điện của mình.
• Hộ vệ hay ác quỷ? Šēdu cũng có thể là ác: một câu thần chú kể ra “những ác quỷ šēdu, utukku và rābiṣu lớn, chuyên săn đuổi người ta ngoài quảng trường”.
• Không phải Lamashtu. Từ điển tách lamassu khỏi lamaštu, “một nữ ác quỷ”, “con gái của Anu”, kẻ bắt trẻ con. Tên gọi giống nhau, nhưng hai thực thể trái ngược hẳn.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Khorsabad, 1843. Paul-Émile Botta, lãnh sự Pháp ở Mosul, bắt đầu đào ở Khorsabad năm 1843. Năm 1845, chuyến hàng đầu tiên của ông lên đường cùng hai tượng bò có cánh bị cưa thành năm và sáu mảnh, xuôi sông Tigris trên kelek, những chiếc bè nổi nhờ hàng trăm túi da bơm hơi. Louvre khai trương bảo tàng Assyria đầu tiên trên thế giới ngày 1 tháng 5 năm 1847.
• Nimrud, 1845–1847. Phu đào của Layard ở Nimrud làm lộ ra “một cái đầu người khổng lồ tạc tròn từ đá thạch cao tuyết hoa của xứ này”. Hai người cưỡi ngựa phi đến báo: “họ đã tìm thấy chính Nimrod”. Tù trưởng bộ lạc địa phương xuống hố và nói: “Đây không phải công trình của bàn tay con người, mà của những người khổng lồ ngoại đạo mà Nhà tiên tri… đã nói là cao hơn cả cây chà là cao nhất.”

• Sông Tigris, 1855. Victor Place, người kế nhiệm Botta, không chịu cưa tượng bò, mà cho đóng xe và làm đường để kéo chúng ra sông. Năm 1855, đoàn chở hàng của ông bị tấn công và chìm ở sông Shatt al-Arab, nơi Tigris và Euphrates gặp nhau; chỉ một tượng bò có cánh nặng 30 tấn đến được Louvre. Mark Goldstone, viết cho dự án Khảo cổ Hàng hải Lâm nguy (MarEA) năm 2023, xác định đó là AO 19859, từ cổng thành số 3, còn con kia trong cặp đã chìm theo một chiếc bè, và đặt mất mát này cạnh lá thư của Ashur-bani.
• Chicago, 1929. Tượng bò ở bảo tàng ISAC từng canh phòng ngai của Sargon. Nó được tìm thấy năm 1929, đã vỡ “thành hơn chục mảnh từ thời cổ”, được Cục Cổ vật Iraq tặng, và được ráp lại ngay trong phòng trưng bày năm 1930: cao 16 foot (khoảng 4,9 mét), nặng khoảng 40 tấn.
• Hơn một trăm pho. Danrey ghi nhận hơn một trăm tượng bò có cánh đầu người trong phế tích các kinh đô Assyria, khoảng bốn mươi trong số đó ở Nineveh.
• Sau Assyria. Bách khoa toàn thư Thế giới của nhà Heibonsha cho rằng những sinh vật mình bò mặt người như thế đã qua Akkad mà truyền vào nghệ thuật Assyria và Ba Tư triều Achaemenes, với hình thái hoàn chỉnh nhất là từng cặp bò có cánh đầu người nơi cổng cung điện Assyria, được coi là tượng của một linh hồn trừ tà, ban may mắn và sung túc. Layard, khi thấy cái đầu đầu tiên, đã nhận ra ngay đó là đầu của “một sư tử hay bò có cánh, giống những pho ở Khorsabad và Persepolis”.
• 2015. Trong một đoạn video công bố ngày 26 tháng 2 năm 2015, các tay súng Nhà nước Hồi giáo dùng cưa máy cắt mặt một tượng bò ở cổng Nergal của Nineveh; Paolo Brusasco cho biết cả bốn tượng bò ở đó đều bị tấn công, và cổng bị xe ủi san bằng năm 2016. Ở Nimrud, một video công bố ngày 11 tháng 4 năm 2015 cho thấy một lamassu bị khoan điện đập vỡ trước khi Cung điện Tây Bắc bị cho nổ tung (The Art Newspaper). Khorsabad bị cướp phá và bị gài mìn một phần (Louvre). Ở Mosul, từ đó các nhà phục chế đã ghép lại một tượng sư tử có cánh từ Nimrud và hai lamassu (AFP, 2021); ở Khorsabad, năm 2023, một nhóm Pháp và Iraq đã đào lên lại một tượng bò từng được lấp đất để bảo vệ từ thập niên 1990; cái đầu của nó, bị bọn buôn lậu cắt năm 1995, nay ở Bảo tàng Iraq (Hyperallergic).
• Quảng trường Trafalgar, 2018. Nghệ sĩ Michael Rakowitz dựng lại lamassu cổng Nergal trên “Bệ thứ tư” ở London bằng hàng nghìn vỏ lon siro chà là Iraq. Tác phẩm Kẻ thù vô hình không được tồn tại đứng đó từ tháng 3 năm 2018 đến tháng 3 năm 2020.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Adapa: Người từ chối bánh của sự sống: những con bò ở phòng ngai của Ashurnasirpal khoác áo da cá để tưởng nhớ Bảy Hiền nhân trước Đại hồng thủy. Bảng thuật ngữ của dự án Nimrud ghi tên tiếng Akkad của họ: apkallu, “hiền nhân”.
• Enuma Elish: Marduk xẻ đôi Tiamat để tạo nên thế giới: trong năm mươi danh hiệu của Marduk, Asalluhi là danh hiệu “đúng như tên gọi, là linh hồn hộ mệnh của thần linh và xứ sở” (tấm VI, dòng 149, theo bản dịch của Từ điển Assyria Chicago). Chữ được dùng ở đó là lamassu.
• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: mặt tiền phòng ngai ở Khorsabad, nơi các tượng bò canh giữ, còn có tượng một anh hùng cao hơn năm mét đang siết cổ một con sư tử. Louvre ghi rằng người anh hùng ấy “đôi khi được đồng nhất với Gilgamesh”.
• Humbaba: Kẻ canh giữ Rừng Tuyết Tùng: một kẻ canh giữ khác do thần linh đặt ra, nhưng giữ một khu rừng chứ không phải một cánh cổng. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai nhân vật này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Tượng Nhân sư lớn ở Giza: Con sư tử tạc từ núi đá và những truyền thuyết: Sennacherib viết về “những tượng bò khổng lồ và nhân sư bằng đá vôi trắng”, và mục “Sphinx” trong Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha nêu lamassu như tiêu biểu cho những con thú có cánh tưởng tượng khác của vùng Cận Đông cổ đại. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau như những kẻ canh giữ mang mặt người, cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Utukkū lemnūtu, tấm III, trong R. Campbell Thompson, The Devils and Evil Spirits of Babylonia, tập I (Luzac, 1903): archive.org
• Bia ký hoàng gia, ORACC: Sargon II 009, Grant Frame hiệu đính (RINAP 2); Sennacherib 046, A. Kirk Grayson và Jamie Novotny hiệu đính (RINAP 3); Esarhaddon 001 và 002, Erle Leichty hiệu đính (RINAP 4): Sargon II 009, Sennacherib 046, Esarhaddon 001, Esarhaddon 002
• Thư gửi Sargon II, SAA 1, 119, theo Simo Parpola (1987), và SAA 5, 298, theo Giovanni B. Lanfranchi và Simo Parpola (1990): ORACC, ORACC
• The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago, tập L (1973), “lamassu” và “lamaštu”; tập A/1 (1964), “aladlammû”; tập Š/2 (1992), “šēdu A”: ISAC, ISAC, ISAC
• Alan Lenzi, “Scribal Hermeneutics and the Twelve Gates of Ludlul bēl nēmeqi”, JAOS 135.4 (2015): Lockwood
• Austen Henry Layard, Nineveh and Its Remains, tập I (New York, 1849), chương III: archive.org
• Bảo tàng Louvre: tượng bò có cánh AO 19859; “Cung điện của Sargon II”; tài liệu giáo dục Taureaux ailés (2018): collections.louvre.fr, louvre.fr, louvre.fr
• Bảo tàng ISAC, lamassu ở Khorsabad: isac-idb.uchicago.edu
• Bộ Văn hóa Pháp, “Vận chuyển di vật” (Khorsabad) và “Bia nữ thần hộ mệnh Lama”: culture.gouv.fr, culture.gouv.fr
• Dự án Nimrud, ORACC: “Cung điện Tây Bắc của Assurnasirpal”, “Bia ký Tiêu chuẩn”, “Trên và trong gò Nimrud”: ORACC, ORACC, ORACC
• Virginie Danrey, “Winged Human-Headed Bulls of Nineveh: Genesis of an Iconographic Motif”, Iraq 66 (2004), tóm tắt; Paolo Brusasco, “The Assyrian Sculptures from the Nergal Gate Museum at Nineveh before the Islamic State’s Attack”, JAOS 138.3 (2018): Cambridge, Lockwood; Mark Goldstone, “Lost in the Tigris: The Al Qurnah Disaster Revisited”, MarEA, 2023: Đại học Southampton
• Báo chí: Martin Bailey, The Art Newspaper, 13/4/2015; “Iraqi museum restores treasures destroyed by jihadists”, AFP, 21/12/2021; Elaine Velie, Hyperallergic, 30/10/2023; “Trafalgar Square Fourth Plinth sculpture unveiled”, PA, 28/3/2018: theartnewspaper.com, hurriyetdailynews.com, hyperallergic.com, irishnews.com
• “ラマッス” (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, bản cũ, mục “人面獣身像”); “コルサバード” và “ニムルド” (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, bản sửa đổi, và Nipponica): Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.