Humbaba: Kẻ canh giữ Rừng Tuyết Tùng

Xa Uruk, trên một ngọn núi phủ tuyết tùng, có một kẻ canh giữ mà tiếng nói là cơn Đại Hồng Thủy. Gilgamesh đi giết hắn và trở về với cái đầu của hắn cùng một bè gỗ. Bài thơ tiếng Sumer và sử thi Babylon đều kể chàng đã làm điều đó ra sao, và cả hai đều dành chỗ cho cơn giận của Enlil, vị thần đã đặt Humbaba ở đó.

1 Câu Chuyện

Bản kể đầy đủ nhất là các Bảng II–V của sử thi bản Babylon chuẩn. Số dòng theo bản hiệu đính của Andrew George trong Thư viện Babylon Điện tử (eBL); nhiều dòng bị vỡ và được khôi phục một phần. Các trích dẫn được dịch từ những bản dịch tiếng Anh đã thuộc phạm vi công cộng của R. Campbell Thompson (1928) và của Morris Jastrow cùng Albert Clay (1920); chỗ nào họ đọc khác bản hiệu đính hiện đại thì theo cách đọc hiện đại. Bài thơ tiếng Sumer, cổ hơn, được kể ở mục 1-7.

1-1 Kẻ Canh Giữ Do Enlil Bổ Nhiệm

Khi Gilgamesh ngỏ ý lên đường, Enkidu tìm cách ngăn lại (II 216–229). Theo lời Thompson, “để giữ gìn Rừng Tuyết Tùng, làm nỗi kinh hoàng cho loài người, Enlil đã bổ nhiệm hắn”. Tiếng nói của hắn là Đại Hồng Thủy, lời hắn là lửa, hơi thở hắn là cái chết: chỗ Thompson dịch “tiếng gầm của hắn là cơn lốc”, bản hiệu đính hiện đại đọc chữ abūbu là Đại Hồng Thủy. Hắn nghe được tiếng xào xạc của khu rừng từ sáu mươi dặm. Các bô lão Uruk cũng nhắc lại lời cảnh báo (II 287–299). Gilgamesh đáp rằng đằng nào ngày tháng của con người cũng có hạn, rồi đưa Enkidu đến lò rèn để đúc rìu và kiếm (II 230–250). Trong tấm bảng Yale của bản Babylon cổ, Enkidu biết khu rừng tận mắt: thuở còn lang thang cùng bầy gia súc, chàng đã đi sâu vào đó, đến chỗ “Huwawa, tiếng gầm là cơn lụt, miệng là lửa, hơi thở là cái chết”. Tấm bảng còn nói rằng để giữ an toàn cho khu rừng, Enlil đã định cho nó “nỗi kinh hoàng gấp bảy” (dòng 110–111 và 136–137 theo cách đánh số của Jastrow và Clay; tên Enlil ở đó là phần khôi phục).

1-2 Đường Đến Núi Liban

Trước khi đi, mẹ của Gilgamesh, nữ thần Ninsun, trèo lên mái nhà, dâng hương cho Shamash và hỏi vì sao thần lại cho con trai bà một trái tim không yên. Bà cầu xin thần trông chừng con mình đến khi tới khu rừng, “đến khi nó hạ được Humbaba hung tợn, và diệt khỏi mặt đất mọi điều ác mà ngài ghê tởm” (Thompson; III 46–54). Bà còn xin thần mặt trời nổi mười ba ngọn gió đánh vào Humbaba vào ngày họ chạm trán (III 87–93).

Rồi họ đi mỗi ngày năm mươi dặm, đến ngày thứ ba đã vượt quãng đường một tháng rưỡi, và tới gần núi Liban (IV 1–4). Mỗi lần dừng chân, họ đào giếng, Gilgamesh leo lên núi, rắc bột dâng cúng và xin núi ban cho một giấc mơ, còn Enkidu dựng cho chàng một túp lều để nằm mơ. Năm lần Gilgamesh choàng tỉnh sau một giấc mơ rối loạn, và cả năm lần Enkidu đều giải đó là điềm lành (Bảng IV).

1-3 Khu Rừng

Đến bìa rừng, hai người đứng sững nhìn (V 1–26). Nơi Humbaba đi lại có một lối mòn in đậm dấu chân. Núi Tuyết Tùng là chốn ở của thần linh, bóng mát dịu dàng; gai góc mọc dày đến mức không có lối vào, và những cây tuyết tùng cao sáu mươi cubit rỉ nhựa như mưa xuống các khe núi. Chim hót rồi chim đáp, một con dế cây rả rích không ngừng, chim gáy rên rỉ và chim cu đáp lời. Những khỉ mẹ cất tiếng ca, một khỉ con rít lên, và ngày ngày chúng gõ nhịp trước mặt Humbaba như một gánh nhạc công. Các dòng 20–26 chỉ còn trên một tấm bảng duy nhất, tấm hiện ở bảo tàng Sulaymaniyah (xem mục 2).

1-4 Bảy Tấm Áo, Mười Ba Ngọn Gió

Khi cây tuyết tùng đổ bóng, nỗi kinh hoàng ập xuống Gilgamesh: tay chàng cứng đờ, chân run rẩy, và hai người bạn phải động viên nhau (V 27–50). Rồi một tiếng nói vang lên từ trời. Shamash bảo họ đừng sợ, mà hãy chặn Humbaba trước khi hắn kịp xuống khu rừng thiêng và khoác hào quang: trong bảy tấm áo rực sáng, hắn chỉ đang mặc một, sáu tấm kia đã cởi ra (V 95–100). Humbaba gầm vang như thần bão (V 103–105). Hắn chế nhạo Enkidu là đồ con cá không biết cha mình là ai, và thề sẽ đem thịt Gilgamesh cho đại bàng và kền kền trong rừng ăn (V 115–124). Thấy nét mặt Humbaba biến đổi, Gilgamesh nhụt chí; Enkidu bảo chàng hãy đánh như sư tử (V 126–142).

Họ túm được Humbaba giữa rừng. Đất nứt toác dưới gót chân họ, và khi họ quần nhau, Sirara và Liban bị xé rời, mây trắng hóa đen (V 147–158). Rồi Shamash nổi mười ba ngọn gió đánh vào hắn. Humbaba không thể lao tới cũng không thể đá lùi, và vũ khí của Gilgamesh chạm được tới hắn (V 159–165).

1-5 Lời Van Xin

Humbaba van xin tha mạng (V 166–177). Kẻ chết không làm vừa lòng chủ nào, hắn nói, còn nô lệ sống thì đem lợi cho chủ. Hãy để hắn ở lại trong rừng theo lệnh Gilgamesh và giữ cây cho chàng: cây sim, tuyết tùng và bách, gỗ để làm niềm tự hào cho cung điện của chàng. Enkidu bảo bạn đừng nghe: nếu thả Humbaba, họ sẽ như chưa từng được sinh ra (V 179–183).

Humbaba bèn quay sang Enkidu. Ngươi biết các lối trong rừng của ta, hắn nói; lẽ ra ta phải treo ngươi lên một cây non ở cửa rừng. Giờ đây việc ta được thả hay không nằm trong tay ngươi (V 190–195). Câu trả lời của Enkidu là hãy kết liễu hắn mau, trước khi Enlil hay biết: các vị thần lớn có thể nổi giận, nhưng danh tiếng sẽ còn mãi (V 197–204). Cuộc đối đáp lặp lại, với một đoạn vỡ dài trên tấm bảng. Cuối cùng Humbaba nguyền rủa họ: cầu cho cả hai không được sống đến già, và cầu cho Enkidu không có ai chôn cất ngoài Gilgamesh (V 278–280).

1-6 Đốn Tuyết Tùng

Gilgamesh rút con dao găm bên hông chém vào cổ hắn, và cặp ngà trên đầu hắn bị lấy làm chiến lợi phẩm (V 285–290). Rồi Gilgamesh đi giẫm nát khu rừng để lấy nhựa tuyết tùng dâng lên bàn thờ Enlil. Ở những dòng chỉ có trên tấm bảng Sulaymaniyah, Enkidu nói họ đã biến khu rừng thành đất hoang, và băn khoăn không biết sẽ trả lời Enlil ở Nippur ra sao khi thần hỏi cơn cuồng nộ nào đã khiến họ giẫm nát nó. Họ còn giết cả bảy người con trai của Humbaba (V 300–308).

Gilgamesh đốn cây, Enkidu chọn gỗ tốt nhất. Từ một cây tuyết tùng có ngọn chạm trời, Enkidu làm một cánh cửa cao sáu rod, rộng hai rod, để sông Euphrates đưa về đền của Enlil ở Nippur. Họ kết một chiếc bè bằng tuyết tùng và bách, và Gilgamesh ngồi trên bè mang theo đầu của Humbaba (V 311–324). Phần còn lại của sử thi, từ lời cầu hôn của Ishtar đến cái chết của Enkidu, được kể trong các bài về Gilgamesh và Enkidu.

1-7 Bài Thơ Tiếng Sumer: Bảy Nỗi Kinh Hoàng

Bài thơ tiếng Sumer Gilgamesh và Huwawa A (ETCSL 1.8.1.5, số dòng theo văn bản tổng hợp của ETCSL) cổ hơn, và khác. Gilgamesh muốn vào núi để lập danh, nhưng Enkidu nói chuyện núi non là việc của thần mặt trời Utu. Utu nhận những giọt nước mắt của Gilgamesh và ban cho chàng bảy chiến binh, con của cùng một mẹ, để dẫn đường qua các thung lũng: người anh cả có vuốt sư tử và móng đại bàng, những người kia là rắn, lửa, lũ và chớp. Năm mươi trai Uruk chưa vợ đi theo chàng. Chỉ khi vượt dãy núi thứ bảy chàng mới tìm thấy tuyết tùng. Chàng bắt đầu đốn, Huwawa tung ra những nỗi kinh hoàng của hắn, và Gilgamesh chìm vào giấc ngủ, phải để Enkidu đánh thức (1–89).

Enkidu tả kẻ canh giữ: hàm rồng, mặt sư tử, ngực như cơn lũ (98–103). Thế nhưng khi gặp mặt, Huwawa lại bảo vị vua đang cứng đờ vì sợ đừng sợ hãi (130–135). Và Gilgamesh dâng quà: chàng sẽ gả chị gái Enmebaragesi làm vợ và em gái Matur làm thiếp cho hắn, nếu Huwawa trao những nỗi kinh hoàng của mình và để chàng được làm người thân của hắn. Huwawa trao nỗi kinh hoàng thứ nhất, và trai Uruk chặt cành, bó lại, đặt dưới chân đồi (136–148). Một số bản chép, không bản nào được biết là từ Nippur, kể tiếp các món quà khác, bột, túi da đựng nước mát, giày to và giày nhỏ, pha lê và lưu ly, cho đến khi cả bảy nỗi kinh hoàng đều đã trao hết.

Lúc ấy Gilgamesh làm như định hôn hắn rồi đấm vào má hắn, và trói hắn như trói một con bò rừng bị bắt (149–152b). Huwawa kêu với Utu: hắn chưa từng biết mẹ hay cha, hắn sinh ra trên núi và Utu đã nuôi hắn lớn, vậy mà Gilgamesh đã thề với hắn có trời đất chứng giám (153–157). Gilgamesh thương hắn, muốn thả con chim bị bắt về tổ; Enkidu đáp rằng nếu vậy thì chính Gilgamesh sẽ không bao giờ về được quê nhà, và khi Huwawa phản đối, Enkidu cắt cổ hắn (158–179). Họ bỏ đầu hắn vào túi da mang đến trước Enlil. Enlil nổi giận: lẽ ra Huwawa phải được ngồi trước mặt họ, ăn bánh của họ và uống nước của họ (181–192). Thần đem bảy hào quang của Huwawa chia cho đồng ruộng, sông ngòi, bãi lau sậy, sư tử, cung điện, rừng núi và Nungal, nữ thần của tù nhân; các bản chép không thống nhất về thứ tự (193–199).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Gilgamesh và Huwawa, dị bản A và B (ETCSL 1.8.1.5 và 1.8.1.5.1), do Dietz Otto Edzard hiệu đính năm 1990–1993. Dị bản A còn trong hàng chục bản chép, nhiều bản từ Nippur và Ur. Dị bản B ngắn hơn và đứt đoạn khi Huwawa vẫn còn đang van xin. eBL cho rằng các truyện tiếng Sumer về Gilgamesh có thể ra đời vào cuối thiên niên kỷ III TCN; các bản chép thuộc khoảng thế kỷ XVIII TCN.
• Sử thi bản Babylon cổ. Tấm bảng Yale (YBC 2178) được mua từ cùng một người buôn và vào khoảng cùng lúc với tấm bảng Pennsylvania, tấm được Bảo tàng Đại học Pennsylvania mua năm 1914. Jastrow và Clay chứng minh đó là tấm bảng kế tiếp trong cùng một bộ. Một tấm bảng từ Ishchali, tức Nerebtum xưa, nay ở Bảo tàng ISAC tại Chicago (A 22007), giữ lại cảnh giết Huwawa; ở đây, Sirion và Liban cũng nứt ra vì tiếng thét của hắn (dòng 31′).
• Sử thi bản Babylon chuẩn, được gán cho Sîn-lēqi-unninni. eBL đếm được khoảng 75 bản chép, từ Assyria thế kỷ VIII TCN đến Babylon thế kỷ II TCN. Bảng V dựa vào các bản chép từ Nineveh và Uruk, và từ năm 2014 có thêm một tấm nữa.
• Tấm bảng Sulaymaniyah (T 1447), được bảo tàng Sulaymaniyah ở Vùng Kurdistan của Iraq mua năm 2011 cùng với các cổ vật khác. Không rõ nơi tìm thấy. Farouk Al-Rawi và Andrew George, những người công bố nó năm 2014, cho rằng “rất có thể” nó được đào lên từ một di chỉ Babylon, và George định niên đại nét chữ là có lẽ không muộn hơn thế kỷ VI TCN. Tấm bảng có kích thước 11 × 9,5 × 3 cm và còn giữ các dòng 1–46, 61–103, 249–276 và 300–324; Watanabe Kazuko ghi nhận rằng Bảng V, năm 2003 được ước tính có 302 dòng, nay được tính là 324 dòng.

3 Những Dị Bản

• Ai ra tay? Trong dị bản A tiếng Sumer, Enkidu cắt cổ Huwawa; hai bản chép từ Nippur nói “họ”. Trong tấm bảng Ishchali, Gilgamesh chém vào cổ trong khi Enkidu thúc giục; trong bản Babylon chuẩn, Gilgamesh chém và Enkidu moi tim.
• Bảy cái gì? Dị bản A có bảy nỗi kinh hoàng được trao từng cái một, và bảy hào quang mà Enlil chia đi. Tấm bảng Yale có nỗi kinh hoàng gấp bảy; Bảng V có bảy tấm áo; tấm bảng Ishchali kể hào quang (melemmū) trốn vào rừng rồi nói đến bảy kẻ bị giết mà không nói là ai; tấm bảng Sulaymaniyah có bảy người con trai. Không văn bản nào giải thích các con số bảy ấy liên quan với nhau thế nào.
• Ai nuôi hắn? Trong dị bản A, Utu nuôi hắn. Trong dị bản B, mẹ hắn là một hang núi, cha hắn là một hang đồi, và Utu bỏ hắn sống một mình trên núi (163–166). Còn ở Bảng V, chính Humbaba chế giễu Enkidu là kẻ không biết cha.
• Lòng thương. Trong dị bản B, Gilgamesh muốn thả hắn để làm người dẫn đường. Trong bản tiếng Hittite, theo bản dịch của Thompson, Humbaba khuất phục trước tám chứ không phải mười ba ngọn gió, và nói: “giờ ngài hãy làm chủ ta, ta sẽ làm gia nhân của ngài.”
• Ai đã sợ? Ở bìa rừng (V 35–46), bản dịch của George thêm vào hai lần đổi người nói mà tấm bảng không ghi. Watanabe lập luận rằng cả lời nói ấy là của Gilgamesh, làm ra vẻ can đảm để che nỗi sợ của chính mình.
• Phía đông hay phía tây? Các văn bản tiếng Akkad nói rõ: núi Liban (IV 4), Sirara và Liban (V 156), Sirion và Liban (Ishchali). Sirion là núi Hermon (Phục truyền Luật lệ Ký 3:9); Watanabe đặt khu rừng ở dãy núi Liban “xa tít về phía tây bắc”. Các bài thơ tiếng Sumer không nêu tên xứ nào, chỉ nói đến những dãy núi cách bảy rặng, thuộc quyền thần mặt trời. Năm 1924, Sidney Smith viết rằng Jensen đặt khu rừng ở phía đông, Gressmann ở núi Amanus, Clay ở Liban, và rằng nơi ấy “không thể xác định chắc chắn”.
• Một truyện riêng? Daniel Fleming và Sara Milstein (2010) lập luận rằng mười trong mười hai tấm bảng bản Babylon cổ bắt nguồn từ một “truyện kể tiếng Akkad về Huwawa” có trước, mà sử thi đã mở rộng ra (theo tóm tắt của Scott C. Jones).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Gương mặt làm bằng ruột. Một gương mặt đất sét nhỏ từ Sippar ở Bảo tàng Anh (BM 116624) được nặn từ một sợi đất sét duy nhất, xoắn lại như ruột. Các thầy bói đọc ruột của con vật hiến tế, và dòng chữ ở mặt sau, theo cách đọc của Sidney Smith năm 1924, viết: “Nếu ruột [giống] gương mặt của Huwawa, đó là điềm của Sargon, người đã cai trị xứ sở.” Smith định niên đại nét chữ vào thế kỷ VII TCN; tạp chí Biblical Archaeology Review xếp chiếc mặt nạ vào thời Babylon cổ, khoảng 1900–1600 TCN. Smith còn dẫn một điềm báo cho rằng ruột giống mặt Humbaba nghĩa là “một kẻ phản nghịch sẽ cai trị khắp xứ”, và các điềm báo về trẻ sinh ra mang “nét mặt” của một Huwawa.
• Thần và quỷ. Theo Smith, Humbaba có tên trong danh sách thần ở Sippar-Aruru, được gọi là “con quỷ không biết thương xót” trong một lời cầu xin rằng những ác linh đang quấy nhiễu người cầu được giao cho hắn canh giữ, và vào thời Tân Babylon được tôn là một vị thần nhân từ trong tên người.
• Cái tên từ đâu ra? Jastrow và Clay cho Huwawa là một tên Semit phía tây, điều mà theo họ chỉ về Liban. Jensen từng gắn Humbaba với thần Humba của xứ Elam và một khu rừng ở phía đông. Smith cho rằng không lập luận nào có tính quyết định.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: toàn bộ sử thi, từ tường thành Uruk đến cây cỏ và con rắn. Rừng Tuyết Tùng chiếm các Bảng II–V; tiếp theo là Ishtar và Bò Trời.
• Enkidu: Người hoang dã được tạo ra để sánh ngang Gilgamesh: người dẫn đường biết rõ khu rừng, và là đích nhắm của lời nguyền cuối cùng của Humbaba.
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: ở Colchis, một con mãng xà không bao giờ ngủ canh giữ bộ lông cừu trong khu rừng thiêng của Ares. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai kẻ canh giữ; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì chung chủ đề.
• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: Eliza Gujabidze (2025), dựa trên nghiên cứu của Sarah Graff về hình ảnh Humbaba, điểm lại giả thuyết rằng gương mặt Humbaba đã ảnh hưởng đến hình tượng Gorgon của Hy Lạp, và ghi nhận rằng chiến thắng của Perseus thường được so với chiến thắng của Gilgamesh. Bà nêu sự vay mượn ấy như một giả thuyết.

6 Nguồn Tham Khảo

• Gilgamesh và Huwawa, dị bản A và B, ETCSL 1.8.1.5 và 1.8.1.5.1, bản dịch, văn bản tổng hợp và thư mục: ETCSL, ETCSL, ETCSL, ETCSL
• Poem of Gilgameš, các Bảng II–V bản Babylon chuẩn cùng tấm bảng Yale và tấm bảng Ishchali bản Babylon cổ, Andrew R. George hiệu đính và dịch, Geraldina Rozzi và Enrique Jiménez sửa lại, Thư viện Babylon Điện tử: eBL, Bảng V, Ishchali
• R. Campbell Thompson (dịch), The Epic of Gilgamish (1928): archive.org
• Morris Jastrow và Albert T. Clay, An Old Babylonian Version of the Gilgamesh Epic (1920): Project Gutenberg
• Farouk N. H. Al-Rawi và Andrew R. George, “Back to the Cedar Forest: The Beginning and End of Tablet V of the Standard Babylonian Epic of Gilgameš”, Journal of Cuneiform Studies 66 (2014), 69–90, được trích trong Robin Ngo, “Ancient Clay Tablet Offers Insights into the Gilgamesh Epic”, Bible History Daily (2015): Biblical Archaeology Society
• Watanabe Kazuko, “『ギルガメシュ叙事詩』の新文書：フンババの森と人間” (Văn bản mới của Sử thi Gilgamesh: khu rừng của Humbaba và con người), Shiseigaku nenpō 12 (2016), 167–180: Đại học Toyo Eiwa
• Sidney Smith, “The Face of Humbaba”, Annals of Archaeology and Anthropology 11 (1924), 107–114, tranh XIII: archive.org
• “World Wonders: The Demon Humbaba”, Biblical Archaeology Review, mùa xuân 2023: BAS Library
• Scott C. Jones, điểm sách D. E. Fleming và S. J. Milstein, The Buried Foundation of the Gilgamesh Epic, Journal of Hebrew Scriptures 11 (2011): JHS
• Eliza Gujabidze, “From Humbaba to Medusa: A Historical and Iconographic Overview”, Folia Humanistica et Socialia 3.1 (2025): DOI
• Phục truyền Luật lệ Ký 3:9, bản King James: Wikisource

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.