Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng

Inanna, tiếng Akkad gọi là Ishtar, là nữ thần lớn nhất của Lưỡng Hà: nữ thần của tình yêu và chiến tranh, là sao Kim, sao Mai buổi sớm và sao Hôm buổi chiều, là bà chủ của đền Eanna ở Uruk. Câu chuyện nổi tiếng nhất về nàng đưa nàng đến nơi không ai trở về: qua bảy cánh cổng, xuống cõi của người chị Ereshkigal. Nàng có trở về. Nhưng cõi âm không thả ai đi mà không đòi lại một cái giá.

1 Câu Chuyện

Đây là bài thơ tiếng Sumer theo bản hiệu đính của Kho văn bản điện tử văn học Sumer (ETCSL 1.4.1). Bài thơ dài 412 dòng, được ghép từ nhiều phiến đất sét; số dòng dưới đây theo ETCSL, và những chỗ phiến bị vỡ đều được ghi rõ.

1-1 Cõi Lớn Bên Dưới

Bài thơ mở đầu: từ cõi trời lớn, Inanna hướng lòng về cõi lớn bên dưới (dòng 1–5). Nàng bỏ trời, bỏ đất, bỏ chức en và chức lagar, rồi bỏ từng ngôi đền của mình: đền Eanna ở Uruk, rồi các điện thờ ở Bad-tibira, Zabalam, Adab, Nippur, Kish và Agade. Một bản chép tay còn kể thêm tám nơi nữa (6–13).

Nàng lấy bảy me, tức bảy quyền năng thần thánh, và nắm chúng trong tay. Rồi nàng trang điểm: khăn quấn đầu của vùng đồng nội, bộ tóc giả, chuỗi hạt lưu ly nhỏ ở cổ, đôi hạt hình quả trứng trên ngực, áo pala của bậc bà chủ, phấn mắt mang tên “Hãy để một người đàn ông đến”, tấm che ngực mang tên “Đến đây, chàng trai, đến đây”, chiếc nhẫn vàng, cùng cây thước đo và sợi dây đo bằng lưu ly (14–25).

Nữ quan Ninshubur đi theo sau, và Inanna dặn bà phải làm gì nếu nàng không trở về. Bà phải than khóc trên các gò hoang phế, đánh trống trong điện thờ, đi khắp các đền thần, cào cấu mặt mình và mặc một tấm áo đơn như kẻ nghèo. Rồi bà phải đến đền của Enlil ở Nippur; nếu ông không giúp thì đến Nanna ở Ur, và sau cùng đến Enki ở Eridu. Enki biết cỏ sự sống và nước sự sống, và ông sẽ làm nàng sống lại (26–67).

1-2 Bảy Cánh Cổng

Đến cung điện Ganzer, Inanna đẩy mạnh cửa cõi âm và quát gọi người gác cổng Neti. Nàng xưng là Inanna, đang trên đường về phương đông. Vậy cớ sao lại đến xứ không trở lại? Nàng đáp: Gud-gal-ana, chồng của người chị Ereshkigal, đã chết, và nàng đến để dự tang lễ (73–89).

Nghe Neti báo, Ereshkigal vỗ đùi, cắn môi. Bà ra lệnh cài then cả bảy cánh cổng, rồi mở từng cánh một, và mỗi lần Inanna đi qua thì lấy đi một thứ trên người nàng (114–122). Ở cổng thứ nhất là khăn quấn đầu, cổng thứ hai là chuỗi hạt nhỏ, rồi đến đôi hạt, tấm che ngực, chiếc nhẫn, cây thước và sợi dây đo, và ở cổng thứ bảy là chiếc áo pala. Lần nào Inanna cũng hỏi thế là sao, và lần nào nàng cũng bị bảo im lặng: một luật của cõi âm đã được thi hành, nàng không được cãi lại nghi thức của cõi âm (129–163).

1-3 Cái Xác Trên Móc

Bị lột hết và phải cúi rạp, Inanna bắt người chị đứng dậy khỏi ngai rồi tự mình ngồi lên. Anuna, bảy vị quan tòa, tuyên án. Ánh nhìn của họ là ánh nhìn của cái chết, lời của họ là lời giận dữ, tiếng thét của họ là tiếng thét buộc tội. Inanna hóa thành xác chết, và cái xác bị treo lên một chiếc móc (164–172). Ba ngày ba đêm trôi qua, Ninshubur làm đúng mọi điều đã được dặn (173–182). Enlil giận dữ đáp rằng con gái ông đã muốn cả cõi lớn bên dưới; quyền năng của cõi âm không được thèm muốn, kẻ nào có được chúng thì phải ở lại. Nanna cũng nói như vậy (190–208).

1-4 Như Ruồi Lách Qua Cửa

Enki lo lắng. Từ chút đất dưới đầu móng tay, ông nặn ra một sinh vật gọi là kur-ĝara; từ đất dưới một móng tay khác, ông nặn ra gala-tura. Ông trao cho một kẻ cỏ sự sống, cho kẻ kia nước sự sống (217–225). Chúng sẽ lách qua cửa như ruồi, luồn qua trục cửa như bóng ma. Bên trong, chúng sẽ thấy Ereshkigal, người mẹ đã sinh nở, nằm quằn quại vì những đứa con, vai để trần, tóc búi lại như bó tỏi tây. Khi bà rên rỉ vì tim mình, vì thân mình, chúng phải rên rỉ cùng bà. Bà sẽ ban cho chúng một dòng sông đầy nước và một cánh đồng đầy lúa: chúng phải từ chối, mà xin cái xác treo trên móc (226–253). Mọi việc diễn ra đúng như lời Enki. Chúng rảy cỏ và nước sự sống lên cái xác, và Inanna đứng dậy (254–281).

1-5 Người Thế Mạng

Nhưng Anuna giữ nàng lại. Đã có ai từ cõi âm đi lên mà vô sự? Nếu Inanna muốn rời đi, nàng phải để lại một người thay mình (282–289). Lũ quỷ đi lên cùng nàng, con nhỏ con lớn, vây quanh nàng như hàng rào lau sậy. Bài thơ kể rằng chúng không biết đến miếng ăn hay thức uống; chúng giằng người vợ khỏi vòng tay chồng, giật đứa con trai khỏi đầu gối cha (290–305).

Ở cổng, Ninshubur mặc áo bẩn thỉu, phủ phục dưới chân Inanna. Lũ quỷ muốn bắt bà, nhưng Inanna không cho: đây là người đã cứu mạng nàng. Ở Umma, Shara, người hát và người chải tóc cho nàng, nằm phục trong bụi đất; ở Bad-tibira thì có Lulal. Nàng không trao ai cả (306–347). Rồi họ đến cây táo lớn trên đồng Kulaba, ở Uruk. Ở đó, Dumuzi, chồng nàng, mặc áo lộng lẫy, ngồi lộng lẫy trên ngai. Lũ quỷ tóm lấy chàng. Inanna nhìn chàng, và đó là ánh nhìn của cái chết. “Mang hắn đi,” nàng nói, rồi trao người chăn cừu vào tay chúng (348–358).

1-6 Nửa Năm

Dumuzi khóc, giơ tay lên thần mặt trời Utu, anh vợ của chàng, cầu xin biến tay chân chàng thành tay chân rắn để chàng trốn thoát. Utu nhận lời, và Dumuzi chạy thoát. Mấy dòng tiếp theo bị vỡ (368–383). Inanna khóc thương chồng thảm thiết và bứt tóc mình, rồi một con ruồi đề nghị chỉ cho nàng chỗ chàng ở, đổi lấy phần thưởng (384–403).

Đoạn kết cũng bị vỡ. Có ai đó đang khóc, và một người nói, có lẽ là Inanna, phán: chàng nửa năm, người chị của chàng nửa năm còn lại. Ngày chàng bị gọi, chàng phải ở lại bên dưới; ngày người chị bị gọi, chàng được thả. Thế là Inanna lấy Dumuzi làm người thế mạng cho mình (404–410). Những dòng cuối ca ngợi Ereshkigal (411–412).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Bài thơ tiếng Sumer. Sáng kiến Thư viện số chữ hình nêm (CDLI) liệt kê 58 mảnh của bài thơ, tất cả đều thuộc thời Babylon cổ (khoảng 1900–1600 TCN): 27 mảnh từ Nippur, 20 từ Ur, năm từ Sippar, số còn lại không rõ nguồn gốc. Các bản mục lục văn học thời Babylon cổ ở Nippur và Ur đã ghi tên nó bằng dòng mở đầu. Kramer công bố các mảnh từ cuối thập niên 1930 trở đi, và luận án năm 1974 của William R. Sladek đưa ra một văn bản tổng hợp kèm bảng đối chiếu các bản chép tay.
• Bài thơ tiếng Akkad, Ishtar xuống cõi âm, ngắn hơn nhiều: khoảng 140 dòng theo cách đánh số của R. W. Rogers (1912), mà phần dưới đây dùng theo. CDLI có ba phiến, đều thuộc thời Tân Assyria (khoảng 911–612 TCN): hai phiến từ Nineveh (K 162 và BM 99129+) và một từ Ashur (VAT 9729+). Kramer cho biết bản tiếng Akkad được biết đến “vài thập kỷ trước” khi bất kỳ tư liệu tiếng Sumer nào được công bố. Bản hiệu đính hiện đại là của Pirjo Lapinkivi (2010).
• Hai bài thơ tiếng Sumer khác kể Dumuzi bị bắt ra sao. Trong Dumuzid và Geshtinanna (ETCSL 1.4.1.1), lũ quỷ đến bắt Inanna ở Uruk, và nàng trao Dumuzi để đổi lấy chính mình. Người chị không chịu nói chỗ chàng trốn, dù bị chúng hành hạ. Trong Giấc mơ của Dumuzid (ETCSL 1.4.3), Inanna không hề xuất hiện. Dumuzi mơ thấy cái chết của mình, Geshtinanna lại không chịu phản bội em, một người bạn bị mua chuộc đã chỉ chỗ chàng, và bài thơ khép lại bằng khúc ai ca cho Dumuzi đã chết.

3 Những Dị Bản

• Ai đưa nàng ra? Trong bản tiếng Sumer là hai sinh vật của Enki, mang cỏ và nước sự sống. Trong bản tiếng Akkad, Ea tạo ra Asushunamir, một assinnu (Rogers dịch là “người diễn trò (?)”, nghĩa của từ này chưa chắc chắn). Hắn làm Ereshkigal vui lòng mà thề trước các đại thần, rồi xin chiếc túi nước. Ereshkigal nguyền hắn phải ăn thứ dưới rãnh và uống nước cống của thành phố, nhưng rồi vẫn sai quan Namtar rảy nước sự sống lên Ishtar và dẫn nàng ra (mặt sau 11–38).
• Trước cửa. Inanna trong bản tiếng Sumer chỉ đẩy cửa và quát gọi. Ishtar trong bản tiếng Akkad dọa phá cửa và “đưa người chết lên để chúng ăn người sống” (mặt trước 16–20). Rogers cho rằng nghĩa của dòng này còn đáng ngờ.
• Thế gian bên trên. Chỉ bản tiếng Akkad kể điều gì xảy ra khi nữ thần ở dưới: “con bò đực không nhảy lên con bò cái”, đàn ông và đàn bà ngủ riêng (mặt trước 76–80, mặt sau 6–10).
• Những gì nàng mang trên người. Danh sách trong bản tiếng Akkad là chiếc vương miện lớn, hoa tai, chuỗi đeo cổ, đồ trang sức trên ngực, chiếc thắt lưng đá sinh nở, vòng tay vòng chân, và tấm áo cuối cùng trên thân. Lúc trở ra, nàng được trả lại từng thứ qua mỗi cổng (mặt trước 42–62, mặt sau 39–45).
• Ánh nhìn của cái chết là của ai? Trong ETCSL, Inanna chiếm ngai của người chị và bảy vị quan tòa nhìn nàng. Trong bản dịch năm 1969 của Kramer, Ereshkigal tự ngồi lên ngai, và chính bà dán vào Inanna “đôi mắt của cái chết”.
• Nửa năm của ai? ETCSL đọc là “ngươi nửa năm và chị ngươi nửa năm”. Kramer, theo cách đọc của Adam Falkenstein, dịch “Ngươi nửa năm, em ngươi nửa năm”, tức là lời nói với người chị. Đoạn người chị xin chịu thay phần lớn đã bị vỡ; Kramer suy đoán nó từ đoạn kết.
• Đoạn kết bản tiếng Akkad bỗng chuyển sang Tammuz: hãy tắm chàng bằng nước sạch, xức dầu, mặc áo đỏ, cho chàng thổi sáo lưu ly; rồi đến người chị Belili, và “hãy để người chết trở về ngửi hương trầm” (mặt sau từ dòng 46 đến hết). Rogers gọi mấy dòng này là “tối nghĩa”. J. Z. Smith đọc chúng như nghi lễ tang dành cho một Tammuz đã chết, và lưu ý rằng cách dịch cũ của một dòng, “vào ngày Tammuz đi lên”, đã được chứng minh là dịch sai.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Nữ thần của Uruk. Inanna là nữ thần quan trọng nhất trong điện thần Lưỡng Hà, đứng thứ ba sau An và Enlil trong các danh sách thần thời Sơ kỳ Triều đại tìm thấy ở Fara. Thành phố chính của nàng là Uruk, nhưng thành lớn nào cũng có đền thờ nàng. Tên nàng thường được hiểu là “Bà chủ của trời”. Biểu tượng xưa của nàng là bó lau sậy, về sau là ngôi sao tám cánh, và con vật của nàng là sư tử.
• Enheduanna. Trong bài tụng ca Tôn vinh Inana (ETCSL 4.07.2), người xướng tự xưng là nữ tư tế en En-hedu-ana. Kramer cho rằng bà là con gái của Sargon Đại đế, được phong làm đại tư tế ở Ur, và “có thể đã soạn” một số tác phẩm văn học.
• Khóc thương Tammuz. Vào tháng Tammuz mùa hè, người ta hát ai ca tưởng niệm Dumuzi; tên tháng này nay vẫn còn trong lịch Do Thái và lịch Ả Rập. Ezekiel đã thấy “những người đàn bà khóc Tammuz” ở một cổng đền thờ tại Jerusalem (Ezekiel 8:14). J. Z. Smith gọi đó là “một nghi lễ thuần túy tang tóc”: không có bằng chứng nào về lễ mừng chàng tái sinh, ngoài các văn bản Kitô giáo muộn.
• Cách đọc của Frazer. Cành vàng của James George Frazer xếp Tammuz cùng Osiris, Adonis và Attis vào loại “vị thần mỗi năm chết đi rồi sống lại”, và đọc Ishtar xuống cõi âm như chuyến đi hằng năm của nữ thần “để tìm chàng”, rồi trở về “có lẽ cùng với người tình”.
• Kramer đính chính. Năm 1969, Kramer viết rằng giả định Ishtar xuống cõi âm để cứu Tammuz, “vẫn còn phổ biến trong hầu hết các tác phẩm”, đã “tỏ ra hoàn toàn sai”: khi nữ thần đến, Dumuzi không hề ở cõi âm, và chính nàng đã đưa chàng xuống đó. Theo J. Z. Smith, quan điểm của chính Kramer cũng thay đổi theo các phiến đất sét. Trước năm 1950 ông nghĩ Dumuzi có thể đã được giải thoát; từ 1950 đến 1965 ông coi chàng chỉ là một vị thần chết đi; từ 1966, khi đoạn kết về nửa năm được biết đến, ông lại nói về “cái chết và sự phục sinh”.
• Cuộc tranh luận về sau. Smith (1987) gọi cả phạm trù “thần chết đi rồi sống lại” là “phần lớn là một tên gọi sai”: theo ông, việc luân phiên nửa năm dưới, nửa năm trên không phải điều người ta thường muốn nói khi bảo một vị thần “sống lại”. Tryggve Mettinger (2001) mở lại vấn đề; người điểm sách David Frankfurter tóm tắt câu trả lời của ông là “một tiếng ‘có’ dè dặt nhưng tự tin”.
• Phù điêu Burney. Tấm phù điêu đất nung ở Bảo tàng Anh này khắc một nữ thần có cánh, chân có móng vuốt, đứng trên hai con sư tử, hai bên là hai con cú. Bà là ai vẫn còn bỏ ngỏ, và tính xác thực của tấm phù điêu đã bị tranh cãi từ lâu. Sách hướng dẫn về các vị thần của Oracc cho rằng đó có thể là hình Ereshkigal, và lưu ý rằng sư tử là con vật của người em Ishtar; Collon (2005) thì cho rằng đó là Lilitu.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: khi Ishtar ngỏ lời với Gilgamesh, chàng từ chối và kể ra những người tình cũ của nàng. Người đầu tiên là Tammuz, kẻ mà nàng khiến năm nào cũng phải khóc than (phiến VI).
• Enki: Vị thần nước ngọt mưu trí: trong Inanna và Enki, giữa những quyền năng thần thánh mà Inanna mang đi khỏi Eridu có cả “đi xuống cõi âm” và “đi lên từ cõi âm”.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: Frazer xếp Osiris và Tammuz vào cùng một loại, những vị thần tượng trưng cho “sự tàn lụi và hồi sinh hằng năm của sự sống”. Theo tóm tắt của Frankfurter, Mettinger tách Osiris ra khỏi loại ấy.
• Baldr: Cái chết của vị thần rạng ngời: năm 1920, Gustav Neckel lập luận rằng vị thần Bắc Âu này đến từ Cận Đông: “Balder (= Adonis) = Tammuz”. Cách đọc “thần chết đi” của Frazer cũng được áp vào Baldr, và nhận cùng một lời đáp: trong các nguồn, cái chết của chàng không phải là một cuộc trở về hằng năm.

6 Nguồn Tham Khảo

• Inana xuống cõi âm, ETCSL 1.4.1, bản dịch tiếng Anh và văn bản tổng hợp, kèm thư mục và danh sách bản chép tay: ETCSL, Đại học Oxford, văn bản tổng hợp
• Dumuzid và Ĝeštin-ana, ETCSL 1.4.1.1; Giấc mơ của Dumuzid, ETCSL 1.4.3; Tôn vinh Inana, ETCSL 4.07.2: ETCSL, ETCSL, ETCSL
• “Ishtar’s Descent to Hades”, trong Robert William Rogers, Cuneiform Parallels to the Old Testament (New York: Eaton & Mains, 1912), tr. 121–131: archive.org
• CDLI, văn bản tổng hợp Inanna xuống cõi âm (P468903) và Ishtar xuống cõi âm, bản 001–003 (P345482, P345483, P368996): CDLI, CDLI, CDLI
• Pirjo Lapinkivi, The Neo-Assyrian Myth of Ištar’s Descent and Resurrection (SAACT 6, 2010): Eisenbrauns
• Samuel Noah Kramer, The Sacred Marriage Rite (Indiana University Press, 1969), chương 6, tr. 107–133, và phần chú thích: archive.org; History Begins at Sumer (1956), bảng thuật ngữ: archive.org
• Yağmur Heffron, “Inana/Ištar” và “Ereškigal”; Nicole Brisch, “Geštinanna”, Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses (2019): Oracc, Oracc, Oracc
• Các bài báo của Kramer: “Inanna’s Descent to the Nether World Continued and Revised”, JCS 4 (1950) và 5 (1951); “Dumuzi’s Annual Resurrection: An Important Correction to ‘Inanna’s Descent’”, BASOR 183 (1966), theo Thư mục Assyria học (Keilschriftbibliographie): KeiBi, KeiBi, KeiBi
• James George Frazer, Cành vàng, bản rút gọn (1922), chương 29, “Thần thoại về Adonis”: Project Gutenberg
• R. Campbell Thompson, The Epic of Gilgamish (London: Luzac, 1928), phiến VI: archive.org
• Jonathan Z. Smith, “Dying and Rising Gods”, Encyclopedia of Religion (1987): Encyclopedia.com
• David Frankfurter, điểm sách The Riddle of Resurrection (2001) của Tryggve N. D. Mettinger, BMCR 2002.09.07: BMCR
• Ezekiel 8:14, bản King James: Project Gutenberg
• Gustav Neckel, Die Überlieferungen vom Gotte Balder (Dortmund, 1920), lời tựa: archive.org
• “タンムズ” và “ドゥムジ”: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.