Baldr: Cái chết của vị thần rạng ngời

Snorri kể rằng Baldr là vị thần tốt đẹp nhất, đẹp và sáng đến mức “ánh sáng tỏa ra từ chàng”, và loài cỏ trắng nhất được ví với hàng mày của chàng. Thế nhưng cuộc đời chàng hầu như không được kể lại. Như Henry Adams Bellows nhận xét năm 1923, chàng “hầu như không được nhắc đến ở đâu, ngoại trừ khi gắn với câu chuyện về cái chết của chàng”.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Snorri Sturluson trong Gylfaginning, chương 49, trích theo bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur năm 1916. Phần lớn chi tiết không có ở đâu khác; chỗ nào một bài thơ cổ hơn cũng kể, chúng tôi sẽ ghi rõ.

1-1 Những Giấc Mơ

Snorri mở đầu thật giản dị: Baldr “mơ những giấc mơ nặng nề, hiểm nghèo, liên quan đến tính mạng chàng”. Bài thơ Baldrs draumar (Những giấc mơ của Baldr) kể Odin đã làm gì. Trong khi các vị thần họp bàn, ông đóng yên cho Sleipnir và phi xuống Niflhel. Một con chó từ cõi Hel chạy ra đón, ngực đẫm máu, sủa vang về phía ông. Gần cửa phía đông sảnh đường của Hel có mộ một nữ pháp sư. Odin niệm thần chú cho đến khi bà trỗi dậy, than rằng mình đã chết từ lâu, “tuyết phủ lên, mưa quất xuống”.

Odin xưng là Vegtamr, con của Valtamr, và hỏi những băng ghế đính nhẫn trong cõi Hel được bày ra cho ai. Cho Baldr, bà đáp: rượu mật ong đã ủ xong, một tấm khiên đậy bên trên. Höðr sẽ giết chàng, còn Rindr sẽ sinh một người con, Váli, mới một đêm tuổi đã báo thù. Cuối cùng Odin hỏi những thiếu nữ khóc than và tung cánh buồm lên trời là ai, một câu hỏi đến nay vẫn tối nghĩa, và bà nhận ra đó là Odin. “Hãy cưỡi ngựa về nhà, Odin”, bà nói: sẽ không ai đến tìm bà nữa cho đến khi Loki thoát xiềng và ngày tận số của các vị thần đến.

1-2 Lời Thề Và Cây Tầm Gửi

Các vị thần quyết định xin cho Baldr được an toàn trước mọi hiểm họa. Frigg bắt lửa và nước, sắt và mọi kim loại, đá, đất, cây cối, bệnh tật, muông thú, chim chóc, nọc độc và rắn rết phải thề. Từ đó, việc ấy thành một trò chơi: Baldr đứng giữa hội nghị, các thần khác bắn tên, chém và ném đá vào chàng. Không gì làm chàng bị thương, “và mọi người đều cho đó là một điều rất đáng tôn kính”.

Loki không ưa điều đó. Hắn hóa thành một người đàn bà, đến sảnh Fensalir của Frigg và hỏi có phải mọi vật đều đã thề. Frigg kể cho hắn nghe về chồi non tên là tầm gửi ở phía tây Valhalla. Loki nhổ nó lên rồi đến chỗ hội nghị.

Höðr, anh em của Baldr, đứng ngoài vòng người vì bị mù. Loki hỏi sao chàng không bắn. Höðr đáp vì không thấy Baldr ở đâu, và cũng không có vũ khí. Loki trao cây tầm gửi cho chàng và chỉnh hướng ngắm. Nhánh tầm gửi xuyên qua Baldr, và chàng ngã xuống chết: “tai họa lớn nhất từng xảy ra giữa thần linh và loài người”. Không ai báo thù được, vì nơi ấy là chốn thiêng. Các vị thần chỉ biết khóc, và Odin đau đớn hơn cả, vì ông hiểu rõ nhất mất mát ấy lớn đến nhường nào.

1-3 Con Thuyền

Các vị thần đưa thi hài Baldr đến con thuyền Hringhorni của chàng, chiếc thuyền lớn nhất trong mọi chiếc thuyền, để hỏa táng chàng trên đó, nhưng không đẩy được thuyền ra biển. Họ sai người sang xứ người khổng lồ (jötunn) mời nữ khổng lồ Hyrrokkin. Bà đến, cưỡi một con sói, lấy rắn độc làm dây cương; bốn chiến binh berserkr chỉ giữ được con vật bằng cách quật ngã nó. Bà chỉ đẩy một cái là thuyền lao ra, lửa tóe từ các con lăn và mọi miền đất đều rung chuyển. Thor giận dữ nắm lấy cây búa, các vị thần phải xin tha mạng cho bà.

Khi thấy thi hài chồng được khiêng lên thuyền, Nanna, vợ Baldr, đau đớn đến vỡ tim mà chết, và được đặt lên giàn hỏa cùng chàng. Thor dùng Mjölnir thánh hóa ngọn lửa; một người lùn tên Litr chạy ngang chân thần, và Thor đá hắn vào lửa. Odin đến cùng Frigg, các Valkyrie và đàn quạ của ông; Freyr đi xe cùng con lợn rừng của mình, Heimdallr cưỡi ngựa, Freyja đi xe mèo kéo, và cả người khổng lồ băng giá lẫn người khổng lồ núi cũng đến. Odin đặt chiếc vòng vàng Draupnir lên giàn hỏa, và con ngựa của Baldr với đầy đủ yên cương cũng được dắt vào lửa.

1-4 Chuyến Đi Xuống Cõi Hel

Frigg hỏi ai muốn được tất cả tình thương và ân sủng của bà thì hãy đi xuống cõi Hel dâng tiền chuộc. Hermóðr Dũng Cảm, một người con khác của Odin, nhận lời. Chàng cưỡi Sleipnir, phi suốt chín đêm qua những thung lũng sâu tối đến dòng sông Gjöll và cây cầu lợp vàng lấp lánh. Thiếu nữ canh cầu, Móðguðr, nói rằng hôm qua năm đoàn người chết vừa đi qua, vậy mà cây cầu dưới một mình chàng vẫn rền vang như thế: “người không mang màu da của người chết”. Baldr đã qua đây, nàng bảo; đường xuống cõi Hel đi xuống dưới và về phương bắc.

Trước cổng Hel, Hermóðr thắt lại đai yên, và Sleipnir nhảy vọt qua cổng. Trong sảnh, Baldr ngồi trên ghế cao. Hermóðr ở lại một đêm, sáng hôm sau xin Hel cho Baldr về. Hel đặt ra một phép thử: “Nếu mọi vật trên thế gian, sống hay chết, đều khóc thương chàng, chàng sẽ được trở về với thần tộc Æsir”; chỉ cần một vật không khóc, chàng phải ở lại. Baldr gửi chiếc vòng Draupnir về cho Odin làm kỷ niệm, còn Nanna gửi Frigg một chiếc áo vải lanh, và gửi Fulla, người hầu cận của Frigg, một chiếc nhẫn vàng.

Các vị thần sai sứ giả đi khắp thế gian, và mọi vật đều khóc thương Baldr: con người, muông thú, đất, đá, cây cối và mọi kim loại, “như ngươi hẳn đã thấy những vật ấy khóc khi từ giá lạnh ra chỗ ấm”. Trên đường về, các sứ giả gặp một nữ khổng lồ ngồi trong hang, tự xưng là Þökk. Mụ chỉ chịu khóc Baldr bằng “nước mắt khô”: “Hãy để Hel giữ lấy những gì mụ đang có!” Người ta cho rằng mụ chính là Loki đội lốt. Các vị thần bắt và trói Loki ra sao thuộc về câu chuyện của riêng hắn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Số khổ thơ theo bản hiệu đính của Gustav Neckel và Hans Kuhn; chỗ nào bản dịch của Bellows đánh số khác, số của Bellows được ghi trong ngoặc vuông.

• Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) 31–35 [32–35], trong Codex Regius, một bản chép tay Iceland khoảng năm 1270. Nữ pháp sư thấy số phận của Baldr, “vị thần đẫm máu”, và cây tầm gửi đứng cao, mảnh mai, xinh đẹp. Từ chồi ấy sinh ra “mũi tên tai họa” mà Höðr phóng đi. Em trai Baldr, mới một đêm tuổi, không rửa tay, không chải tóc cho đến khi đưa kẻ giết Baldr lên giàn hỏa, còn Frigg khóc ở Fensalir. Những câu tiếp theo cho thấy một kẻ bị trói “giống Loki”, bên cạnh là vợ hắn, Sigyn. Khổ 62 đưa Baldr trở lại cùng Höðr sau ngày tận thế.
• Baldrs draumar, mười bốn khổ, chỉ còn trong AM 748 I a 4to, một bản chép tay rời rạc đầu thế kỷ XIV. Bellows cho rằng bài thơ có hình thức hiện nay “không muộn hơn nửa đầu thế kỷ X”. Edward Pettit, trong bản hiệu đính năm 2023, cho rằng niên đại của nó chưa rõ, có thể muộn hơn Völuspá, bài thơ có chung một số câu với nó.
• Lokasenna (Cuộc khẩu chiến của Loki) 27–28: trong một bữa tiệc của các vị thần, Frigg nói nếu có một người con như Baldr bên cạnh, Loki đừng hòng ra khỏi sảnh mà không phải giao chiến. Loki đáp: “Chính vì ta mà bà không còn thấy Baldr cưỡi ngựa về sảnh nữa.”
• Vafþrúðnismál 54: Odin thắng một cuộc đấu trí bằng câu hỏi mà chỉ ông trả lời được: Odin đã nói gì vào tai con trai trước khi người con bước lên giàn hỏa? Bài thơ không nêu tên người con; Bellows hiểu đó là Baldr.
• Hyndluljóð 29 [30]: Váli báo thù cho Baldr, “giết kẻ đã giết anh mình”.
• Húsdrápa (Bài tụng ca ngôi nhà) của nhà thơ Iceland Úlfr Uggason, cuối thế kỷ X. Trong Laxdæla saga (chương 29), ông đọc bài thơ tại một đám cưới trong sảnh đường mới của Óláfr Con Công ở Hjarðarholt, nơi vách gỗ và mái nhà được vẽ những truyền thuyết. Snorri trích vài đoạn: Odin phi ngựa “đến giàn hỏa rộng của con mình”, các Valkyrie và đàn quạ theo sau, Freyr cưỡi con lợn rừng lông vàng, Heimdallr thúc ngựa. “Sảnh đường được tô vẽ bằng những chuyện xưa.”
• Edda của Snorri Sturluson (Edda văn xuôi, khoảng 1220–1230). Gylfaginning 49 kể trọn câu chuyện. Skáldskaparmál liệt kê những cách các nhà thơ gọi Baldr, trong đó có “Thần của nước mắt”, và gọi Váli là “kẻ báo thù cho Baldr”, người đã giết Höðr. Snorri ghi rằng Úlfr đã sáng tác “một đoạn dài” về Baldr; Pettit cho biết thêm Snorri còn dùng một khổ thơ có lẽ lấy từ một bài thơ Edda đã thất truyền.
• Saxo Grammaticus, Gesta Danorum (Sự tích người Đan Mạch), quyển 3, một bộ sử người Đan Mạch viết bằng tiếng Latinh: câu chuyện rất khác ấy ở phần 3.
• Câu thần chú Merseburg thứ hai, một câu chú chữa bệnh bằng tiếng Thượng Đức cổ trong một bản chép tay thế kỷ IX hoặc X (Merseburg, Hội đồng giáo sĩ nhà thờ chính tòa, bản chép tay số 136): “Phol ende Uuodan uuorun zi holza; du uuart demo balderes uolon sin uuoz birenkit”. Phol và Wodan đi vào rừng, con ngựa non của balder bị trật chân; các nữ thần niệm chú, rồi Wodan chữa lành nó, “xương với xương, máu với máu”. Jacob Grimm đọc balderes là tên vị thần, và coi Phol là một tên khác của chàng. Có người lại hiểu balder là một từ thông thường nghĩa là “chủ nhân”, như Francisco Javier Muñoz Acebes ghi nhận; chính Grimm cũng chỉ ra rằng từ bealdor trong tiếng Anh cổ nghĩa là “chúa, ông hoàng”.

3 Những Dị Bản

Saxo kể chuyện như lịch sử Đan Mạch, và gọi các vị thần là thần “theo nghĩa giả định chứ không phải nghĩa thật”. Frederick York Powell, khi viết lời giới thiệu cho bản dịch năm 1894 của Oliver Elton, nhận xét rằng trong các nguồn của Saxo, câu chuyện “đã bị biến thành chuyện người trần rất nhiều”, tức thần linh bị biến thành người, “nhưng cốt lõi của câu chuyện vẫn còn đó”. Các trích dẫn dưới đây theo bản dịch của Elton.

• Höðr là ai? Snorri: một vị thần mù, anh em ruột của Baldr. Saxo: Hotherus, hoàng tử Thụy Điển, con vua Hothbrodd, con nuôi của vua Gewar, bơi giỏi, bắn cung giỏi và chơi đàn lia tài hoa. Chàng không mù, cũng chẳng có họ hàng gì với Balderus. Loki không xuất hiện trong chuyện của Saxo.
• Nanna là ai? Snorri: vợ Baldr, chết vì đau buồn bên giàn hỏa. Saxo: con gái của Gewar. Balderus thấy nàng tắm và “bị một tình yêu vô bờ chiếm lấy”, nhưng nàng từ chối, vì “thần không thể kết hôn với người phàm”, rồi lấy Hotherus.
• Vì sao chàng không thể bị thương? Snorri: nhờ lời thề của Frigg. Saxo: “sức mạnh thiêng liêng trong thân thể Balderus chống được cả thép”. Chỉ một thanh gươm giết được chàng, do Miming, “vị thần rừng Satyr”, cất giữ. Trong lời giới thiệu, York Powell ghi bên cạnh thanh gươm ấy: “[Cây tầm gửi?]”.
• Thần linh ra trận. Trong Saxo, Odin và Thor đứng về phía Balderus trong một trận thủy chiến, cho đến khi Hotherus chém đứt cán chùy của Thor và các vị thần bỏ chạy. Về sau Balderus thắng một trận và làm suối phun lên từ lòng đất cho binh lính đang khát. Các thiếu nữ rừng luôn dẫn đường cho Hotherus; ba người trong số họ, những người dùng nọc rắn tăng sức cho thức ăn của Balderus, đã trao cho Hotherus chiếc đai chiến thắng.
• Chàng chết thế nào? Snorri: chết ngay vì nhánh tầm gửi. Saxo: Hotherus đâm gươm vào sườn chàng. Proserpine, tên Saxo gọi nữ hoàng cõi chết, hiện về trong giấc mơ hứa sẽ ôm chàng vào lòng; ba ngày sau chàng chết và được chôn trong một gò mộ. Saxo kể thêm rằng vào thời ông, có những kẻ do một người tên Harald cầm đầu đào gò để tìm của, rồi bỏ chạy trước một dòng nước bất ngờ tuôn ra.
• Ai báo thù cho chàng? Các bài thơ: Váli, con của Rindr. Saxo: Odin nghe nhà tiên tri người Finn là Rostioph nói rằng Rinda, con gái vua xứ Ruthenia, phải sinh ra người báo thù. Bị cự tuyệt ba lần, Odin cải trang thành một nữ thầy thuốc và dùng mưu chiếm được nàng. Con trai họ là Bous giết Hotherus trong trận chiến và hôm sau cũng chết vì vết thương.
• Một tiếng vọng từ nước Anh? Trong Beowulf (câu 2434–71), Hæðcyn vô tình bắn chết anh trai Herebeald bằng một mũi tên, và người cha không thể báo thù. Pettit chỉ ra rằng tên của hai người có chung thành tố với tên Höðr và Baldr. Theo Muñoz Acebes, Jan de Vries không cho rằng chừng ấy đủ chứng minh hai câu chuyện có liên hệ.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một tác giả Kitô giáo. Iceland cải đạo sang Kitô giáo vào năm 999/1000, và theo lời Brodeur, Snorri “dù là một tín đồ Kitô giáo, vẫn kể những chuyện ngoại giáo xưa với vẻ thích thú rõ rệt”. Ông đã thêm thắt đến đâu là điều còn tranh cãi, như bản tổng quan năm 2003 của Muñoz Acebes cho thấy. Sophus Bugge cho rằng câu chuyện vay mượn truyền thuyết Kitô giáo, đặt mũi tên chí mạng bên cạnh ngọn giáo của người lính mù Longinus. Jan de Vries thì cho rằng Snorri dựa vào bài Húsdrápa của Úlfr và vào những tư liệu còn cổ hơn các bài thơ. Bản thân Muñoz Acebes nhận định Baldr được chứng thực quá rộng rãi để có thể là sáng tạo của Kitô giáo, dù Snorri có thể đã thêm vài nét riêng.
• Đồng cỏ của Baldr. Saga của Frithiof Dũng Cảm ở Iceland đặt một thánh địa của Baldr ở Sogn, miền tây Na Uy: “một Chốn Bình An” với một ngôi đền lớn, nơi giữa nhiều vị thần, “Baldur được tôn kính hơn cả”. Ở đó không ai được làm hại người hay vật.
• Mặt dây chuyền vàng. Karl Hauck đọc các hình khắc trên một số bracteate vàng (mặt dây chuyền dập nổi) thời Đại di cư, trong đó có chiếc tìm thấy ở Fakse, là cảnh Baldr chết: Wodan cầm giáo, một nhân vật được ông cho là Loki, và Baldr ở giữa, thường cầm một chiếc vòng mà Hauck cho là Draupnir.
• Cây sồi của Frazer. Trong Balder the Beautiful (Baldr xinh đẹp, 1913), phần cuối của Cành vàng, James George Frazer coi Baldr là linh hồn của cây sồi thiêng, nơi sự sống được gửi trong cây tầm gửi: “không hơn không kém, là hiện thân của một cây sồi mang tầm gửi”. Ông gắn thần thoại này với những đống lửa đêm hạ chí ở châu Âu, mà theo ông ở vài vùng Thụy Điển “xưa kia được gọi là Lửa thiêu của Baldr”.
• Phương Đông của Neckel. Năm 1920, Gustav Neckel còn đi xa hơn. Theo ông, Baldr là một vị thần vay mượn từ Cận Đông, “Balder (= Adonis) = Tammuz”, và chén rượu tưởng niệm dâng các vị thần vốn xưa kia dành cho “một vị thần giống Osiris, là Baldr”.
• Những phản bác. Muñoz Acebes, dẫn Jan de Vries (1955), đáp rằng Baldr khác xa các vị thần nông nghiệp, và trong Snorri cũng như trong Saxo, cái chết của chàng là vĩnh viễn, không phải một sự trở lại hằng năm. Năm 1997, John Lindow gác lại việc tìm ý nghĩa ẩn giấu và đọc văn bản đúng như chúng là: một câu chuyện về mối thù máu, một vụ giết người trong gia đình đòi hỏi báo thù.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: năm 1920, Gustav Neckel gọi Baldr là “một vị thần giống Osiris” và truy nguồn gốc chàng về các vị thần chết của Cận Đông. Cả hai đều bị giết bằng mưu kế, được những người phụ nữ thân thiết nhất khóc thương, và không ai trở lại cõi người sống: Osiris cai trị người chết, còn Baldr ở lại cõi Hel.
• Loki: Kẻ biến hình giữa thần linh và người khổng lồ: kẻ đã dẫn tay Höðr và, trong lốt Þökk, không chịu khóc, cùng chuyện các vị thần trói hắn vì tội ấy.
• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: cha của Baldr, người đánh thức một nữ pháp sư đã chết để biết số phận con mình. Trong Vafþrúðnismál, ông hỏi mình đã thì thầm gì với con trai trên giàn hỏa, câu hỏi không ai khác trả lời được.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: cái chết của Baldr là tai họa lớn đầu tiên của các vị thần. Theo Völuspá, sau ngày tận thế, chàng và Höðr cùng trở về.
• Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng: Tammuz trong đẳng thức “Balder (= Adonis) = Tammuz” của Neckel chính là Dumuzi của người Sumer, chồng của Inanna. Trong bài thơ tiếng Sumer, chàng không phải vị thần chết đi và sống lại mỗi năm: Inanna trao chàng cho lũ quỷ, và đoạn kết đứt quãng định cho chàng nửa năm ở cõi âm.

6 Nguồn Tham Khảo

• Snorri Sturluson, Edda văn xuôi, bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur (1916), Gylfaginning chương 22, 28, 49 và Skáldskaparmál: Wikisource tiếng Anh; nguyên bản tiếng Bắc Âu cổ, hiệu đính của Guðni Jónsson: heimskringla.no
• Edda thơ, bản dịch tiếng Anh của Henry Adams Bellows (1923), Völuspá, Baldrs draumar, Lokasenna, Vafþrúðnismál, Hyndluljóð: Wikisource tiếng Anh
• Edda, Gustav Neckel hiệu đính, Hans Kuhn chỉnh lý lần thứ 5 (1983), nguyên bản tiếng Bắc Âu cổ: TITUS, Frankfurt
• Edward Pettit, The Poetic Edda (Open Book Publishers, 2023), phần dẫn nhập và “Baldrs draumar”: Open Book Publishers
• Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, quyển 3, bản dịch của Oliver Elton, lời giới thiệu của Frederick York Powell (London: David Nutt, 1894): archive.org, Project Gutenberg
• Laxdæla saga, chương 29, bản dịch của Muriel A. C. Press (1899): Project Gutenberg
• The Story of Frithiof the Bold, bản dịch của Eiríkr Magnússon và William Morris: Project Gutenberg
• Các câu thần chú Merseburg (Merseburg, Hội đồng giáo sĩ nhà thờ chính tòa, bản chép tay số 136, tờ 85r): Wikisource tiếng Đức
• Jacob Grimm, Teutonic Mythology, bản dịch của James Steven Stallybrass, tập 1 (1882), chương XI: archive.org
• James George Frazer, Balder the Beautiful (1913), tập 1, lời tựa và chương III–IV; tập 2, chương IX và ghi chú III: Project Gutenberg, archive.org
• Gustav Neckel, Die Überlieferungen vom Gotte Balder (Dortmund, 1920), lời tựa và trang 124: archive.org
• Francisco Javier Muñoz Acebes, “El Dios que muere en la mitología germánica: Estudio, fuentes e interpretaciones en torno a Baldr”, 'Ilu 8 (2003), tr. 81–92: Đại học Complutense Madrid
• Anna-Leena Siikala, điểm sách Murder and Vengeance among the Gods: Baldr in Scandinavian Mythology (1997) của John Lindow, FF Network 15 (1998): Folklore Fellows

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.