Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau

Phần lớn thần thoại nhìn ngược về lúc khởi đầu. Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) còn nhìn về phía trước. Một người phụ nữ thông thái kể cho Odin nghe thế giới đã được tạo ra thế nào, rồi sẽ kết thúc ra sao: các vị thần lần lượt ra đối đầu với những kẻ thù lâu đời, và ngã xuống. Nhưng bà không dừng lại ở ngọn lửa. Bà thấy mặt đất lại trồi lên khỏi biển, xanh tươi.

1 Câu Chuyện

Bài này kể theo Völuspá trong Codex Regius. Số khổ thơ theo bản hiệu đính của Gustav Neckel (1914); chỗ nào bản dịch tiếng Anh của Henry Adams Bellows (1923) đánh số khác, chúng tôi ghi cả hai. Các trích dẫn thơ được dịch từ tiếng Bắc Âu cổ. Chi tiết nào do Vafþrúðnismál hay Snorri thêm vào, chúng tôi đều nói rõ.

1-1 Những Điềm Báo

Lời kể về ngày tận thế bắt đầu bằng loài sói. Ở phương đông, trong Járnviðr, Rừng Sắt, một nữ khổng lồ già sinh ra lũ con cháu của Fenrir, và một con trong số đó, mang hình dạng quỷ troll, sẽ cướp mặt trời khỏi bầu trời. Đó là cách hiểu của Bellows; nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ ở đây rất tối nghĩa (Völuspá 40). Những mùa hè sau đó ánh nắng tối sầm, thời tiết đều dữ dội (41). Những con sói đuổi theo mặt trời và mặt trăng có câu chuyện riêng; ở đây chúng chỉ là một điềm báo.

Ba con gà trống gáy: con gà đỏ Fjalarr bên phía người khổng lồ, Gullinkambi, “Mào Vàng”, con gà đánh thức các chiến binh trong sảnh của Odin, và một con gà đỏ màu bồ hóng dưới lòng đất, trong sảnh của Hel, cõi người chết (42–43). Rồi đến điệp khúc mà nữ pháp sư lặp lại như tiếng trống: con chó Garmr tru trước hang Gnipahellir, “xiềng sẽ đứt, và kẻ háu mồi sẽ lao đi” (44, 49, 58).

Người thân quay giáo vào người thân. “Anh em sẽ đánh nhau và giết lẫn nhau”, con của chị em gái giày xéo tình máu mủ, và nữ pháp sư đặt tên cho thời ấy: “thời rìu, thời gươm, khiên vỡ nát, thời gió, thời sói, trước khi thế giới sụp đổ” (45). Vafþrúðnismál (44) gọi mùa đông cuối cùng là Fimbulvetr, “Mùa Đông Vĩ Đại”. Snorri kể thêm rằng sẽ có ba mùa đông như thế liền nhau, không có mùa hè xen giữa, sau ba mùa đông chiến tranh khắp thế giới.

1-2 Tiếng Tù Và Của Heimdallr

Heimdallr, người canh gác của các vị thần, giương chiếc tù và Gjallarhorn: “Heimdallr thổi vang, tù và giương cao” (46). Odin trò chuyện với cái đầu của Mím. Cây tần bì Yggdrasil rung chuyển, cây cổ thụ rên rỉ, và gã khổng lồ thoát xích (46–47). “Các vị thần ra sao? Các tinh linh ra sao?” Cả Jötunheimr gầm vang, các vị thần họp bàn, còn những người lùn rên rỉ trước cửa đá của mình (48).

1-3 Từ Phương Đông Và Phương Nam

Kẻ thù kéo đến từ mọi phía. Gã khổng lồ Hrymr tiến từ phương đông, khiên giương cao trước mặt, con rắn quằn quại trong “cơn thịnh nộ của người khổng lồ” và quất sóng, một con đại bàng rít lên xé xác người chết, và Naglfar được tháo xích (50). Một con thuyền từ phương đông chở dân của Muspell vượt biển, “và Loki cầm lái”; một đoàn quân hoang dã đi theo con sói (51). Từ phương nam, người khổng lồ lửa Surtr kéo đến với “tai họa của cành cây”, tức là lửa, và “từ thanh gươm, mặt trời của các vị thần chiến trận tỏa sáng”. Núi đá đổ sập, nữ quỷ troll lảo đảo, người chết dẫm lên con đường tới Hel, và bầu trời nứt toác (52).

1-4 Những Trận Song Đấu Và Ngọn Lửa

Rồi đến “nỗi đau thứ hai của Hlín”. Hlín có lẽ là Frigg, và nỗi đau thứ nhất của bà là cái chết của con trai Baldr. Odin ra đánh con sói, còn Freyr, “người rạng rỡ đã giết Beli”, đối đầu với Surtr. “Khi ấy người yêu dấu của Frigg sẽ ngã xuống” (53): Odin tử trận. Snorri kể thêm rằng Freyr ngã xuống vì đã đem thanh gươm quý của mình cho người khác. Tiếp đó Víðarr, con trai Odin, xông vào con thú, đâm gươm thấu tim con sói: “thế là thù cha đã trả” (55; khổ 54 trong bản Bellows). Trong Vafþrúðnismál (53), Víðarr không dùng gươm mà xé toạc đôi hàm lạnh lẽo của con sói.

Thor, “con trai của Hlóðyn”, tiến về phía con rắn và nổi giận giáng đòn, trong khi loài người đều bỏ nhà mà chạy. Thor bước ra xa con rắn chín bước, rồi gục ngã (56; khổ 55–56 trong bản Bellows). Theo Snorri, ông chết vì nọc độc con rắn phun lên người.

“Mặt trời hóa đen, mặt đất chìm xuống biển”, những vì sao sáng biến mất khỏi bầu trời, khói và lửa cuồn cuộn, và “lửa cao bốc lên liếm tới chính bầu trời” (57). Snorri viết thẳng: Surtr sẽ “ném lửa khắp mặt đất và thiêu rụi cả thế giới”.

1-5 Mặt Đất Xanh Tươi

Rồi nữ pháp sư nhìn lại lần nữa: “Bà thấy mặt đất trồi lên khỏi biển lần thứ hai, xanh tươi mãi mãi” (59). Thác nước đổ xuống, một con đại bàng bay trên núi rình bắt cá. Các vị thần gặp nhau trên cánh đồng Iðavöllr, nói chuyện về con rắn quấn quanh mặt đất và về những chữ rune cổ của Odin (60), và trong cỏ họ tìm lại những quân cờ bằng vàng mà họ từng có thuở xa xưa (61).

Ruộng không gieo mà vẫn trổ lúa, “mọi điều xấu sẽ được chữa lành, Baldr sẽ trở về”, cùng với Höðr, người anh em đã giết chàng (62). Hœnir chọn que gỗ để bói tương lai (63). Nữ pháp sư thấy một tòa sảnh “đẹp hơn cả mặt trời”, lợp bằng vàng, trên Gimlé, nơi những người ngay thẳng sẽ sống trong niềm vui mãi mãi (64).

Vafþrúðnismál kể nốt phần còn lại. Víðarr và Váli sẽ sống ở những chốn thiêng của các vị thần “khi lửa của Surtr đã tắt”, còn Móði và Magni sẽ giữ cây búa Mjölnir của Thor (51). Líf và Lífþrasir, trốn trong khu rừng của Hoddmímir, sẽ sống nhờ sương sớm, và từ họ những thế hệ người mới sẽ ra đời (45). Còn mặt trời, trước khi bị con sói bắt đi, sẽ sinh một cô con gái: “khi các vị thần chết, cô gái ấy sẽ cưỡi ngựa trên con đường của mẹ” (47).

Bài thơ không kết thúc trong yên bình. Con rồng tối tăm Níðhöggr bay lên từ bên dưới, mang xác người chết trên đôi cánh, và cả hai bản chép tay đều khép lại bằng câu “giờ đây bà sẽ chìm xuống” (66). Bellows giải thích rằng “bà” chính là nữ pháp sư, đang trở về lòng đất; bản hiệu đính của Neckel thì sửa chữ ấy thành “nó”, tức con rồng.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Völuspá trong Codex Regius, bài thơ mở đầu bản chép tay khoảng năm 1270 lưu giữ phần lớn Edda thơ. Bài thơ được sáng tác khi nào thì không ai biết; Pettit cho biết nhiều người nghiêng về Iceland trong khoảng thời gian quanh năm 999/1000, khi hòn đảo cải đạo sang Kitô giáo. Một khổ trong Þorfinnsdrápa của nhà thơ Iceland theo đạo Kitô Arnórr jarlaskáld, có lẽ sáng tác khoảng năm 1065, mở đầu bằng câu “Mặt trời sáng sẽ hóa đen, mặt đất chìm vào biển tối”, có thể là tiếng vọng của Völuspá 57.

• Völuspá trong Hauksbók, một bản chép tay thế kỷ 14. Thứ tự các khổ thơ khác, cái chết của Baldr không được kể rõ, và có những câu Codex Regius không có, trong đó có con rắn há miệng ngang bầu trời và “đấng quyền năng” (mục 3).

• Vafþrúðnismál, cũng nằm trong Codex Regius. Odin cải trang, đấu trí với người khổng lồ Vafþrúðnir, và ở các khổ 44–55 hỏi về những gì đến sau ngày tận thế. Câu hỏi cuối cùng là Odin đã nói gì vào tai con trai bên giàn hỏa táng. Chỉ Odin mới biết, và gã khổng lồ nhận ra mình đang nói chuyện với ai.

• Lokasenna 39, nơi thần Týr nói con sói bị trói sẽ phải chờ đến ragna røkkr: bài thơ cổ duy nhất dùng dạng chữ này (xem khung thoại bên dưới).

• Gylfaginning của Snorri Sturluson, chương 51–53, viết ở Iceland đã theo Kitô giáo vào thập niên 1220. Snorri trích phần lớn các khổ 45–57 của Völuspá và vài khổ của Vafþrúðnismál, rồi ghép thành một câu chuyện liền mạch. Chỉ Snorri mới có:

  • ba mùa đông Fimbulvetr sau ba mùa đông chiến tranh, và con thuyền Naglfar làm “bằng móng tay người chết”, nên ai chết mà “không cắt móng tay” là góp thêm vật liệu cho nó, với gã khổng lồ Hrymr cầm lái;
  • hàm con sói há rộng từ mặt đất lên tới trời, và các con trai của Muspell cưỡi ngựa qua cầu cầu vồng Bifröst, khiến cây cầu gãy sập;
  • Týr và con chó Garmr giết lẫn nhau, Loki và Heimdallr giết lẫn nhau, và chiếc giày của Víðarr, làm từ những mẩu da vụn người ta cắt ra từ giày của mình;
  • sau ngày tận thế, những tòa sảnh mà Völuspá nhắc tới ở phần trước: Gimlé, Brimir và Sindri cho người lương thiện, Náströnd cho kẻ bội thề và kẻ giết người.

  Arthur Brodeur, dịch giả của ông, nhận xét rằng Snorri “tuy là người Kitô giáo, vẫn kể những chuyện ngoại giáo xưa với vẻ thích thú thấy rõ”. Pettit thì lưu ý rằng không nên coi cách Snorri đọc Völuspá là “hoàn toàn đúng, đầy đủ hay không thiên lệch”.

3 Những Dị Bản

• Ai cầm lái con thuyền? Völuspá: một con thuyền từ phương đông chở dân của Muspell, “và Loki cầm lái” (51); Naglfar được tháo xích ở khổ ngay trước đó. Snorri: Hrymr cầm lái Naglfar, Loki dẫn “toàn bộ chiến binh của Hel”, còn các con trai của Muspell cưỡi ngựa qua Bifröst. Bản dịch của Bellows đã uốn bài thơ cho khớp với Snorri: con thuyền đến “từ phương bắc” chở “dân của Hel”, và chú thích của ông thừa nhận các bản chép tay ghi “phương đông” và “Muspell”.
• Víðarr giết con sói thế nào? Völuspá 55: đâm gươm vào tim. Vafþrúðnismál 53: xé toạc đôi hàm. Snorri kể theo cách xé hàm, một chân đạp hàm dưới, một tay nắm hàm trên, rồi vẫn trích nguyên khổ thơ có thanh gươm.
• Sói hay rắn? Trong Codex Regius, Thor tiến “về phía con sói”; Hauksbók ghi “con rắn”. Bellows theo Hauksbók. Pettit cho rằng chữ “sói” trong Codex Regius có thể là lỗi của người chép, nhưng lưu ý rằng cây thập tự Gosforth có khắc một con rắn đầu sói.
• Ai sống sót? Völuspá: Baldr và Höðr, Hœnir, và “các con trai của hai anh em”. Vafþrúðnismál: Víðarr, Váli, Móði, Magni, Líf và Lífþrasir, và con gái của mặt trời. Snorri gộp cả hai danh sách, và cho Líf và Lífþrasir ẩn náu “trong lúc lửa của Surtr” thay vì trong mùa đông.
• Đấng quyền năng. Sau tòa sảnh trên Gimlé, chỉ Hauksbók có câu: Þá kemr inn ríki at regindómi, öflugr, ofan, sá er öllu ræðr, “Khi ấy đấng quyền năng đến cuộc phán xét lớn(?), đấng mạnh mẽ, từ trên cao, đấng cai quản muôn sự”. Neckel chỉ in câu này trong phần chú thích; Bellows đánh số là khổ 65. Các bản chép tay trên giấy về sau còn thêm hai dòng về luật lệ mà đấng ấy sẽ định ra. Bellows gọi khổ thơ này là “có lẽ do người sau thêm vào”, cho rằng gợi ý về Kitô giáo là “không thể tránh”, nhưng “không chắc” nó có nói về Kitô giáo hay không. Pettit cho rằng nhân vật này gợi đến Chúa Kitô, hoặc Heimdallr, Odin hay Baldr như những hình bóng báo trước Chúa Kitô; ông viết rằng nghĩa của regindómr không rõ, và “các học giả không đồng ý với nhau về việc đây có phải là phần thêm vào muộn của Kitô giáo hay không”.
• Một bài thơ Kitô giáo? Bellows cho rằng tác giả là người tin vào các vị thần cũ, nhưng thấy dấu vết ảnh hưởng Kitô giáo đủ rõ để bác lại lập luận của Finnur Jónsson, Müllenhoff “và những người khác” cho rằng bài thơ thuần túy ngoại giáo. Pettit so sánh cảnh mặt trời hóa đen và các vì sao biến mất (57) với Phúc Âm Máccô (13:24–25).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cây thập tự Gosforth. Trong nghĩa trang nhà thờ St Mary ở Gosforth, vùng Cumbria, có một cây thập tự mảnh bằng sa thạch đỏ cao 4,42 m, được khắc ở Cumbria thời Viking vào nửa đầu thế kỷ 10. Cảnh Kitô giáo rõ ràng duy nhất trên đó là cảnh Chúa chịu đóng đinh ở mặt đông. Quanh đó là ba cảnh từ lâu được gắn với Ragnarök: một người đàn ông đặt một chân lên hàm dưới của một con thú và một tay đẩy hàm trên, tức Víðarr như trong Vafþrúðnismál và Snorri; một người cầm tù và, tức Heimdallr; và một người bị trói cùng một người phụ nữ đưa ra chiếc bát, tức Loki và vợ là Sigyn, do Calverley nhận diện lần đầu năm 1883. Những cách nhận diện khác, như Surtr hay Odin, theo lời R. N. Bailey là “thành quả của trí khéo léo học thuật (và có thể đúng)”, nhưng chưa được chấp nhận rộng rãi.
• Hai ngày tận thế đặt cạnh nhau. Bailey đọc cây thập tự như một sự ghép đôi có chủ ý: cảnh đóng đinh, “sự kết thúc của một thế giới và khởi đầu của một thế giới mới”, được đặt cạnh ngày tận thế trong thần thoại Bắc Âu. Víðarr, ở cùng mặt với Chúa Kitô, sống sót qua ngày tận thế; người phụ nữ bên cảnh đóng đinh, mà Bailey cho là Maria Mađalêna, cầm bình dầu thơm như Sigyn cầm chiếc bát. Pettit thấy “rất có khả năng những bài thơ như Völuspá đã gợi cảm hứng cho phần lớn các hình khắc”.
• “Hoàng hôn của các vị thần”. Dạng chữ của Snorri, ragnarøkkr, mới là dạng được các tác phẩm thời hiện đại tiếp nhận, như Cleasby và Vigfússon đã nhận xét năm 1874. Vở nhạc kịch Götterdämmerung (1876) của Richard Wagner, phần cuối của bộ Chiếc nhẫn của người Nibelung, lấy tên từ bản dịch tiếng Đức của chữ này.
• York, năm 2014. Danielle Daglan, người điều hành Lễ hội Viking Jorvik ở York (Anh), tuyên bố “100 ngày Ragnarök” sẽ kết thúc vào ngày 22/2/2014, ngày cuối của lễ hội lần thứ 30. Đài NPR của Mỹ hỏi Gísli Sigurðsson, người được giới thiệu là trưởng bộ môn văn hóa dân gian của Đại học Iceland, và ông đáp: “Trong các nguồn của chúng tôi không có gì cho thấy chuyện này đang đến gần. Có vẻ đây là kết quả của chính sách tiếp thị của trung tâm Viking ở York.”

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Baldr: Cái chết của vị thần rạng ngời: nỗi đau thứ nhất của Frigg. Trong Völuspá, cái chết của chàng đến trước ngày tận thế, và việc chàng trở về từ Hel mở ra thế giới mới (62).
• Fenrir: Con sói bị thần linh trói buộc: con sói bị xiềng như thế nào. Đến Ragnarök xiềng đứt, nó nuốt Odin, và Víðarr trả thù cho cha.
• Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới: cùng một bài thơ kể cả lúc khởi đầu. Ở Völuspá 4, các con trai của Burr nâng mặt đất lên; ở khổ 59, mặt đất trồi lên khỏi biển “lần thứ hai”.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: ở Ai Cập, con rắn đe dọa mặt trời bị đánh bại mỗi đêm mà không bao giờ bị diệt hẳn. Trong Völuspá, Thor và con rắn giết lẫn nhau chỉ một lần, vào lúc tận cùng của mọi sự. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì chủ đề.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: theo truyền thống của người Mexica, thế giới này là thế giới thứ năm, và nó cũng sẽ kết thúc, bằng những trận động đất. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại, và đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Völuspá, Vafþrúðnismál và Lokasenna, nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ: Gustav Neckel (hiệu đính), Edda: Die Lieder des Codex Regius nebst verwandten Denkmälern, I: Text (1914): archive.org
• Henry Adams Bellows (dịch), The Poetic Edda (1923), kèm chú thích của dịch giả: Voluspo, Vafthruthnismol, Lokasenna (Wikisource tiếng Anh)
• Edward Pettit (hiệu đính và dịch), The Poetic Edda: A Dual-Language Edition (Open Book Publishers, 2023): Vǫluspá (Codex Regius), Vǫluspá (Hauksbók), Vafþrúðnismál, Lokasenna
• Snorri Sturluson, Gylfaginning, chương 4 và 51–53, bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur, The Prose Edda (1916), kèm lời giới thiệu của dịch giả: Wikisource tiếng Anh
• Richard Cleasby và Gudbrand Vigfusson, An Icelandic-English Dictionary (1874), mục “rök” và “rökr”, tr. 507: archive.org
• R. N. Bailey, “Gosforth 01”, trong R. N. Bailey và R. Cramp, Corpus of Anglo-Saxon Stone Sculpture, tập 2 (1988), tr. 100–104: Corpus of Anglo-Saxon Stone Sculpture
• NPR, “Vikings Of The World, Unite In Battle: The Apocalypse Is Upon Us”, ngày 16/2/2014: npr.org; ABC News, “World Ends Saturday, But Don’t Quit Your Job”, ngày 21/2/2014: abcnews.go.com
• “ラグナレク” (Taniguchi Yukio, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha; Mypedia; Britannica Nhật Bản) và “神々の黄昏” (Digital Daijisen Plus): Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.