Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới

Trong Bảo tàng Nhân học Quốc gia ở Thành phố Mexico có một chiếc đĩa bằng đá bazan, đường kính 3,6 mét, nặng 24,5 tấn. Ở chính giữa là ký hiệu “4 Chuyển Động”, tên của Mặt Trời đang chiếu sáng hôm nay. Trong bốn cánh của ký hiệu ấy là tên của bốn Mặt Trời đã chiếu sáng trước nó, mỗi Mặt Trời gắn với một thế giới đã bị hủy diệt. Những người tạc nó tự gọi mình là người Mexica. Tên gọi “Aztec”, bắt nguồn từ Aztlan, quê hương trong truyền thuyết di cư của họ, là cái tên quen thuộc với phần đông độc giả, và chúng tôi dùng nó cho truyền thống rộng hơn.

1 Câu Chuyện

Bốn Mặt Trời đầu tiên được kể theo Truyền thuyết về các Mặt Trời, một văn bản tiếng Nahuatl trong Codex Chimalpopoca, đọc qua bản dịch tiếng Tây Ban Nha của Primo Feliciano Velázquez (1945). Sự ra đời của Mặt Trời thứ Năm được kể theo quyển 7 của Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence): cột tiếng Nahuatl đọc qua bản dịch tiếng Anh của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble, còn cột tiếng Tây Ban Nha được chúng tôi tự dịch khi trích dẫn.

1-1 Bốn Mặt Trời, Bốn Lần Tận Diệt

Truyền thuyết đặt tên mỗi Mặt Trời theo một ngày của lịch 260 ngày, tức một con số đi với một ký hiệu, và mỗi thế giới đều kết thúc đúng vào ngày đã cho nó cái tên ấy.

Mặt Trời đầu tiên là 4 Báo Đốm. Con người thời ấy sống 676 năm, rồi bị báo đốm ăn thịt, và Mặt Trời cũng chấm dứt. Mặt Trời thứ hai, 4 Gió, kéo dài 364 năm. Gió cuốn đi tất cả, con người, nhà cửa, cây cối và cả chính Mặt Trời, còn con người hóa thành khỉ.

Mặt Trời thứ ba, 4 Mưa, kéo dài 312 năm. Lửa đổ xuống như mưa, Mặt Trời bốc cháy cùng nhà cửa, và con người hóa thành chim: Velázquez dịch là gallinas, “gà”, còn từ tiếng Nahuatl, trong chừng mực chúng tôi đọc được trên ảnh chụp bản thảo, là totolme, “gà tây”. Văn bản kèm một lối chơi chữ: họ từng là pipiltin, “những đứa trẻ”, vì thế đến nay trẻ nhỏ vẫn được gọi là pipil-pipil. Mặt Trời thứ tư, 4 Nước, kéo dài 676 năm. Nước phủ kín thế gian suốt năm mươi hai năm. Bầu trời sụp xuống, núi non biến mất, và con người hóa thành cá.

1-2 Khúc Gỗ Bách

Trước trận lụt, Titlacahuan, một trong những tên gọi của Tezcatlipoca, gọi một người đàn ông tên Tata và vợ ông là Nene. Thần bảo họ khoét rỗng một cây bách lớn (ahuehuetl) và chui vào đó khi bầu trời sụp xuống. Thần đóng kín họ bên trong và cho mỗi người một bắp ngô để ăn.

Khi họ ăn đến hạt cuối cùng thì nước đã bắt đầu rút. Họ chui ra, thấy một con cá, dùi lửa và nướng nó. Các vị thần Citlalinicue và Citlallatonac nhìn xuống: ai đã nhóm lửa, ai đã hun khói bầu trời? Tezcatlipoca giáng xuống quở trách đôi vợ chồng, chặt đầu họ rồi gắn vào mông, và họ hóa thành chó. Thế gian đã chìm trong bóng tối suốt hai mươi lăm năm. Rồi các vị thần bàn xem ai sẽ sống trên mặt đất. Quetzalcoatl xuống cõi chết tìm xương để tạo ra loài người mới: chuyến đi ấy được kể trong một bài riêng (mục 5).

1-3 Lò Lửa Ở Teotihuacan

Florentine Codex kể rằng “khi thế gian còn chưa có ngày”, các vị thần họp nhau ở Teotihuacan và hỏi ai sẽ gánh vác gánh nặng để trở thành Mặt Trời. Tecuciztecatl bước ra: “Ta nhận việc soi sáng thế gian.” Không ai khác dám lên tiếng. Các vị thần bèn quay sang Nanahuatzin, vị thần mình đầy mụn lở vẫn đứng nghe mà không nói gì. Thần vui vẻ nhận lời: “Tôi xin nhận điều các ngài truyền như một ân huệ; xin được như vậy.”

Cả hai nhịn ăn bốn ngày, trong khi lửa cháy trong lò gọi là teotexcalli. Lễ vật của Tecuciztecatl đều quý giá: lông chim quetzal thay cho cành thông, những quả cầu vàng thay cho cầu cỏ, gai bằng ngọc xanh và san hô thay cho gai cây thùa, cùng thứ hương trầm hảo hạng nhất. Nanahuatzin dâng những bó lau xanh buộc ba cây một, những chiếc gai thùa thật thấm máu của chính mình, và thay cho hương trầm là vảy những mụn lở trên người. Mỗi người được đắp một ngọn đồi để khổ tu trên đó.

Nửa đêm, các vị thần mặc lễ phục cho hai người. Tecuciztecatl được đội mũ lông diệc và mặc áo không tay, còn Nanahuatzin được đội mũ, khoác dải vai và đóng khố đều bằng giấy. Các vị thần đứng thành hai hàng quanh lò lửa và bảo Tecuciztecatl lao vào. Thần chạy tới, gặp hơi nóng thì quay lui. Thần thử bốn lần, mà bốn lần là giới hạn được phép. Các vị thần bèn gọi Nanahuatzin. Thần nhắm chặt mắt, không dừng lại, lao mình vào lửa, và thân thể kêu lách tách trong ngọn lửa. Thấy Nanahuatzin đang cháy, Tecuciztecatl mới lao theo.

Một con đại bàng bay theo họ vào lửa, và lông nó cháy sém, sẫm màu. Một con báo đốm vào sau, khi lửa đã lụi, nên chỉ bị sém, lốm đốm vết đen. Văn bản nói vì thế mà người chiến binh dũng cảm được gọi là quauhtlocelotl, “đại bàng - báo đốm”, với đại bàng đứng trước vì nó vào lửa trước.

1-4 Hai Mặt Trời Và Con Thỏ

Các vị thần ngồi chờ. Bầu trời bắt đầu ửng đỏ khắp bốn phía, và họ quỳ xuống mà không biết Mặt Trời mới sẽ mọc ở đâu. Có vị nhìn về phương bắc, có vị phương tây, có vị phương nam. Có những vị nhìn về phương đông và nói Mặt Trời sẽ mọc ở đó: trong số ấy có Quetzalcoatl, Totec, Tezcatlipoca đỏ, các thần Mimixcoa và bốn người phụ nữ. Họ đã đúng. Mặt Trời mọc lên ở phương đông, đỏ rực, chao qua chao lại, chói đến mức không ai nhìn nổi.

Rồi Tecuciztecatl mọc lên sau từ cùng chỗ ấy, sáng rực y như vậy. “Lẽ nào cả hai cùng chiếu sáng thế này?” các vị thần hỏi. Một vị chạy ra, lấy con thỏ đập vào mặt Tecuciztecatl, làm ánh sáng của thần mờ đi. Đó là con thỏ ta vẫn thấy trên mặt trăng.

1-5 Cái Chết Của Các Vị Thần

Thế nhưng cả Mặt Trời lẫn Mặt Trăng đều không chuyển động. “Làm sao mà sống được? Mặt Trời không nhúc nhích,” các vị thần nói. “Chúng ta hãy cùng chết, để nhờ cái chết của chúng ta mà Mặt Trời sống lại.” Ehecatl, thần gió, nhận việc giết các vị thần. Xolotl không muốn chết. “Hỡi các thần, đừng để ta chết,” thần nói, và khóc đến sưng cả mắt. Thần chạy trốn vào ruộng ngô và hóa thành cây ngô hai thân, rồi chạy vào ruộng thùa và hóa thành cây thùa hai thân, rồi chạy xuống nước và hóa thành sinh vật nước gọi là axolotl. Ở đó thần bị bắt và bị giết.

Dù vậy Mặt Trời vẫn không chuyển động, cho đến khi gió thổi hết sức đẩy Mặt Trời lên đường. Mặt Trăng ở lại và đi sau, vì thế hai vầng mọc vào những lúc khác nhau. Câu chuyện khép lại bằng một lời răn: giá Tecuciztecatl lao vào lửa trước thì thần đã thành Mặt Trời. Mặt Trời này là 4 Chuyển Động. Trong Biên niên sử Cuauhtitlan, các bô lão nói dưới Mặt Trời này sẽ có động đất và nạn đói, và chúng ta sẽ diệt vong vì chúng.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Historia de los mexicanos por sus pinturas (“Lịch sử người Mexico qua tranh vẽ”): một bản ghi chép bằng tiếng Tây Ban Nha từ thập niên 1530, tự nói rằng được viết theo những cuốn sách và tranh vẽ cổ, theo lời các bô lão và các cựu tư tế. Bản thảo hiện ở Đại học Texas tại Austin, và tác giả có thể là tu sĩ dòng Phanxicô Andrés de Olmos. Joaquín García Icazbalceta công bố nó năm 1882; Henry Phillips Jr. dịch sang tiếng Anh năm 1883.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: một văn bản tiếng Nahuatl tự ghi ngày 22 tháng 5 năm 1558 và tính được 2.513 năm kể từ khi Mặt Trời khởi đầu mọi sự. Velázquez nhận xét rằng nó đọc như lời giải thích những bức tranh bày trước mặt người kể: “Mặt Trời này”, “đây là nó”. Tên gọi là của thời cận đại: Francisco del Paso y Troncoso đặt tên Leyenda de los Soles khi công bố ở Florence năm 1903.
• Codex Chimalpopoca: bản thảo chứa Truyền thuyết, đặt sau Biên niên sử Cuauhtitlan. Biên niên sử ghi ngày tháng 8 năm 1570 và có một danh sách Mặt Trời ngắn của riêng mình. Velázquez cho rằng hai văn bản có nguồn gốc khác nhau. Tu viện trưởng Brasseur de Bourbourg đặt tên cho tập sách theo tên thầy mình, Faustino Galicia Chimalpopoca.
• Florentine Codex (Tổng sử về các sự vật xứ Tân Tây Ban Nha): do tu sĩ dòng Phanxicô Bernardino de Sahagún cùng các học giả người Nahua soạn tại Học viện Santa Cruz ở Tlatelolco, hoàn thành năm 1577, viết thành hai cột tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha, với gần 2.500 bức hình. Ngày nay nó nằm ở Thư viện Medicea Laurenziana tại Florence. Quyển 7, về mặt trời, mặt trăng và các vì sao, kể chuyện Teotihuacan ở chương 2 và nghi lễ Lửa Mới ở các chương 9 đến 12. Các biên tập viên của Viện Getty lưu ý rằng cột tiếng Tây Ban Nha nên được xem là “một sự diễn giải” cột tiếng Nahuatl chứ không phải bản dịch.
• Đá Mặt Trời: tạc bằng đá trước cuộc chinh phục của người Tây Ban Nha, là chứng tích duy nhất ở đây không phải văn bản thời thuộc địa (mục 4).

3 Những Dị Bản

• Thứ tự các Mặt Trời.
  • Truyền thuyết về các Mặt Trời: 4 Báo Đốm, 4 Gió, 4 Mưa (lửa), 4 Nước.
  • Biên niên sử Cuauhtitlan: Nước (con người hóa cá), Báo Đốm (bầu trời sụp, Mặt Trời dừng lại giữa trưa, con người bị ăn thịt, người khổng lồ sinh sống), Mưa (lửa và mưa sỏi), Gió (con người hóa khỉ).
  • Historia de los mexicanos: báo đốm, gió, lửa, lụt, đúng thứ tự của Truyền thuyết, nhưng mỗi Mặt Trời là một vị thần.
• Ai là Mặt Trời? Trong Historia, Tezcatlipoca tự biến mình thành Mặt Trời đầu tiên, khi những người khổng lồ sống bằng quả sồi. Sau 676 năm, Quetzalcoatl lấy gậy lớn đánh ông rơi xuống nước, “và ở đó ông hóa thành báo đốm” rồi trở lên giết những người khổng lồ; chòm Đại Hùng chìm dần xuống nước chính là Tezcatlipoca. Quetzalcoatl là Mặt Trời thứ hai, cho đến khi Tezcatlipoca đá ông ngã và một trận gió lớn cuốn đi loài người, một số hóa thành khỉ. Tlaloc là Mặt Trời thứ ba, cho đến khi Quetzalcoatl làm mưa lửa từ trời. Vợ Tlaloc là Chalchiuhtlicue là Mặt Trời thứ tư, cho đến khi mưa nhiều đến nỗi bầu trời sụp xuống và con người hóa thành cá.
• Kéo dài bao lâu? Truyền thuyết ghi 676, 364, 312 và 676 năm. Historia ghi 676, 676, 364 và 312. Mọi con số, ở cả hai nguồn, đều là bội số của năm mươi hai.
• Con người ăn gì? Historia kể quả sồi, hạt thông, một loại hạt mọc dưới nước gọi là acicintli và một loại hạt giống ngô; Truyền thuyết gọi mỗi thứ thức ăn bằng tên một ngày trong lịch.
• Ai thành Mặt Trời và Mặt Trăng? Trong Florentine Codex, Nanahuatzin và Tecuciztecatl tự nguyện. Trong Truyền thuyết, các thần Tonacatecuhtli và Xiuhtecuhtli gọi Nanahuatzin, và thần buồn bã đáp mình chỉ là một kẻ ốm đau khốn khổ; Mặt Trăng là một vị thần tên 4 Đá Lửa, do Tlalocantecuhtli, chúa tể Tlalocan, triệu đến. Trong Historia không có tên: Quetzalcoatl ném con trai mình vào đống lửa lớn và người con bước ra thành Mặt Trời; Tlaloc ném con trai mình vào tro và người con thành Mặt Trăng, vì thế mặt trăng “xám như tro và tối”. Trong cột tiếng Nahuatl của Florentine Codex, thần Mặt Trăng là nam; cột tiếng Tây Ban Nha của Sahagún lại viết la luna, một danh từ giống cái, như người dịch cột tiếng Tây Ban Nha trong bản của Getty chỉ ra.
• Các con vật. Trong Florentine Codex, đại bàng và báo đốm theo các vị thần vào lửa. Trong Truyền thuyết, đại bàng quắp Nanahuatzin mang lên khỏi lửa, báo đốm bị lửa làm lốm đốm, diều hâu bị hun khói, còn sói bị sém lông.
• Con thỏ. Florentine Codex: một vị thần ném con thỏ vào mặt Mặt Trăng. Truyền thuyết: Papaztac, một vị thần rượu pulque, dùng chiếc chén hình con thỏ đập vỡ mặt Mặt Trăng.
• Vì sao các vị thần chết? Trong Florentine Codex, họ tự chọn cái chết để Mặt Trời chuyển động. Trong Truyền thuyết, Mặt Trời đứng yên bốn ngày và, khi một con diều hâu đá vỏ chai được sai đến hỏi, trả lời rằng mình muốn máu và quyền cai trị của họ. Thần Tlahuizcalpantecuhtli, mà văn bản gọi là sương giá, bắn Mặt Trời nhưng trượt; Mặt Trời bắn trả, và các vị thần chết ở Teotihuacan.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Teotihuacan. Thành phố này thịnh vượng từ khoảng thế kỷ II TCN đến giữa thế kỷ VII, nhiều thế kỷ trước người Mexica, những người chỉ biết đến nó khi đã thành phế tích. Florentine Codex nói hai ngọn đồi của Nanahuatzin và Tecuciztecatl “nay được gọi là” kim tự tháp Mặt Trời và kim tự tháp Mặt Trăng.
• Lửa Mới. Cứ năm mươi hai năm một lần, khi lịch quay về năm 2 Cây Sậy, người ta “buộc các năm lại”. Mọi ngọn lửa đều bị dập tắt, tượng thần thờ trong nhà bị ném xuống nước, đá kê bếp và chày bị vứt bỏ, nhà cửa được quét dọn sạch sẽ. Nửa đêm, trên ngọn đồi mà Florentine Codex gọi là Uixachtlan (Historia đặt nó gần Iztapalapa), một tư tế dùi lửa mới trên ngực một tù binh, rồi người tù bị giết. Theo Florentine Codex, nếu không dùi được lửa thì Mặt Trời sẽ bị hủy diệt vĩnh viễn, đêm tối sẽ kéo dài mãi mãi, và lũ quỷ bóng tối tzitzimime sẽ xuống ăn thịt người. Phụ nữ mang thai đeo mặt nạ bằng lá thùa và bị nhốt trong kho thóc, trẻ con bị giữ cho thức để khỏi hóa thành chuột. Khi ngọn lửa bùng lên, những người chạy tiếp sức mang nó đến mọi đền thờ và mọi nhà.
• Hành trình của Đá Mặt Trời. Bảo tàng Nhân học Quốc gia xác định niên đại tảng đá vào khoảng năm 1512. Sau cuộc chinh phục, nó nằm ngửa mặt giữa quảng trường chính, cho đến khi Tổng giám mục Alonso de Montúfar cho lật úp và chôn đi. Ngày 17 tháng 12 năm 1790, người ta tìm thấy nó khi san phẳng quảng trường, rồi gắn vào tháp phía tây nhà thờ chính tòa, nơi nó ở gần một thế kỷ. Năm 1885 nó được chuyển vào Bảo tàng Quốc gia cũ, và năm 1964 vào bảo tàng mới ở Chapultepec.
• Khuôn mặt ở giữa. Bảo tàng gọi đó là Tonatiuh, thần Mặt Trời. Năm 1974, Carlos Navarrete và Doris Heyden lập luận rằng đó là đất, Tlaltecuhtli; Cecelia Klein (1976) cho rằng đó là Mặt Trời ban đêm. Năm 2016, nhà nghiên cứu chữ khắc David Stuart đề xuất, như “một giả thuyết làm việc”, rằng đó là chân dung thần hóa của vua Moctezuma II, người có ký hiệu tên được Emily Umberger nhận ra ngay cạnh khuôn mặt, nhờ đó tảng đá được định niên đại trong khoảng 1503 đến 1519. Trên đỉnh tảng đá, nơi đuôi hai con rắn lửa gặp nhau, là ngày 13 Cây Sậy: Biên niên sử Cuauhtitlan ghi 13 Cây Sậy là năm Mặt Trời hiện nay ra đời.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: giữa trận lụt và Mặt Trời thứ Năm, Truyền thuyết để Quetzalcoatl xuống cõi chết tìm xương cho loài người mới. Văn bản ấy còn nói Mặt Trời thứ Năm là Mặt Trời của Topiltzin Quetzalcoatl xứ Tollan (Tula).
• Tezcatlipoca: Tấm gương bốc khói: Mặt Trời đầu tiên của Historia, bị Quetzalcoatl đánh rơi xuống nước; trong Truyền thuyết, đó là vị thần cứu Tata và Nene khỏi trận lụt rồi biến họ thành chó.
• Popol Vuh: Thần linh tạo ra con người từ ngô: cuốn sách của người K’iche’ Maya cũng kể những lớp người được tạo ra rồi bị hủy diệt, có lớp diệt vong trong lũ lụt, trước khi có con người bằng ngô. Chúng tôi đặt hai truyền thống Trung Mỹ cạnh nhau vì cùng một chủ đề, không cho rằng bên này vay mượn bên kia.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: thế giới của thần thoại Bắc Âu rồi cũng sẽ kết thúc, và một thế giới mới sẽ trồi lên sau đó. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Dashavatara: Mười hóa thân của Vishnu: những thời đại của thế giới nối tiếp nhau. Các thời đại của Ấn Độ suy tàn dần rồi bắt đầu lại, còn các thời đại của người Aztec đều kết thúc bằng một thảm họa. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyền thống này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Leyenda de los Soles và Anales de Cuauhtitlán, trong Códice Chimalpopoca, bản dịch tiếng Tây Ban Nha của Primo Feliciano Velázquez (UNAM, 1945; tái bản lần 3, lời tựa của Miguel León-Portilla, 1992), tr. 3–5, 119–122, cùng lời dẫn, chú thích và bản chụp bản thảo của Velázquez: UNAM
• Historia de los mexicanos por sus pinturas, chương 1–7, Joaquín García Icazbalceta biên tập, Nueva colección de documentos para la historia de México, tập 3 (Mexico, 1891), tr. 228–236; bản dịch tiếng Anh của Henry Phillips Jr., Proceedings of the American Philosophical Society 21 (1883), Alec Christensen biên tập: archive.org, FAMSI
• Bernardino de Sahagún và các học giả Nahua, Florentine Codex, quyển 7, chương 2 và 9–12 (tờ 2v–7r, 16v–21r): văn bản tiếng Nahuatl và bản dịch tiếng Anh của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble (1950–82), văn bản tiếng Tây Ban Nha do Alfredo López Austin và Josefina García Quintana hiệu đính (2000), trong Digital Florentine Codex, Kim N. Richter và Alicia Maria Houtrouw biên tập (Viện Nghiên cứu Getty, 2023); văn bản tiếng Tây Ban Nha cũng có trong ấn bản của Carlos María de Bustamante, tập 2 (Mexico, 1829), tr. 245–250: Getty, Getty, archive.org
• Kim N. Richter và Alicia Maria Houtrouw, “Introducing the Florentine Codex (1575–77) and Its Three Narratives”, Digital Florentine Codex: Getty
• Antonio de León y Gama, Descripción histórica y cronológica de las dos piedras (Mexico, 1792), tr. 11–12 và § 59: archive.org
• Bảo tàng Nhân học Quốc gia Mexico, “Piedra del Sol”, bài của Hugo García Capistrán; Viện Nghiên cứu Getty, “The Aztec Calendar Stone”: Google Arts & Culture, getty.edu
• David Stuart, “The Face of the Calendar Stone: A New Interpretation”, Maya Decipherment (2016): mayadecipherment.com
• Eduardo Matos Moctezuma, Las andanzas de un calendario y los trotes de un caballito… (El Colegio Nacional, 2020), tr. 13–17, trích đăng trên La Crónica de Hoy (2021): cronica.com.mx
• Masuda Yoshio, “アステカ文化”, Nipponica, và Ōi Kuniaki, “アステカ文化”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha; “暦の石”, Britannica quốc tế; “古代都市テオティワカン”, Di sản Thế giới của Kodansha: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.