Tezcatlipoca: Tấm gương bốc khói

Những người xây nên Tenochtitlan tự gọi mình là người Mexica. “Aztec”, lấy từ Aztlan, quê hương mà truyền thuyết kể rằng họ đã rời bỏ, là tên gọi về sau; ở đây chúng tôi dùng nó cho truyền thống rộng hơn của miền trung Mexico. Trong các vị thần của họ, vị mà bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún gọi là “một vị thần thật, và vô hình” chính là Tezcatlipoca. Ông có mặt khắp nơi, trên trời, dưới đất và ở cõi người chết. Ông gây ra chiến tranh, và chỉ mình ông ban của cải, danh tiếng, quyền cai trị, rồi lấy lại khi nào ông muốn. Cũng văn bản ấy gọi ông là “một Jupiter khác” (quyển 1, chương 3).

1 Câu Chuyện

Tezcatlipoca không có một câu chuyện duy nhất. Ông xuất hiện trong nhiều chuyện, thường là lúc một điều gì đó sắp đổi thay. Ở đây kể bốn chuyện: vị thần như người Nahua đã tả cho Sahagún, việc tạo ra mặt đất trong Histoyre du Mechique, những trò của ông trong đêm, và lễ Toxcatl, khi một chàng trai sống một năm như chính vị thần.

1-1 Đấng Vô Hình

Theo quyển 3 của Florentine Codex, Titlacauan được coi là đấng tạo ra trời đất và toàn năng. Ông ban cho người sống thức ăn, thức uống và của cải. Ông vô hình, “như bóng tối và gió”, và khi hiện ra nói chuyện với ai thì ông như một cái bóng. Ông biết những bí mật trong lòng người. Cũng chính vị thần ấy giáng nghèo khó và bệnh nan y xuống những kẻ phá lời nguyện ăn chay, và người bệnh không sao khỏi được thì trách ông: “Hỡi Titlacauan, ngài đã đùa cợt tôi thì sao không giết tôi đi?” (quyển 3, chương 2).

Titlacauan, “chúng ta là nô lệ của ngài”, chỉ là một trong những tên của ông. “Titlacauan còn được gọi là Tezcatlipoca, Moyocoyatzin, Yaotzin, Necoc Yaotl và Nezahualpilli.” Gọi là Moyocoyatzin vì ông làm bất cứ điều gì ông muốn và nghĩ, không ai chống lại được, dù trên trời hay ở cõi này; ngày nào ông muốn hạ bầu trời xuống thì ông sẽ làm, và người sống sẽ đến hồi kết. Yaotl nghĩa là “kẻ thù”, còn Necoc Yaotl được bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún dịch là “kẻ gieo bất hòa cho cả hai phía”, vì ông xúi các dân tộc đánh nhau (quyển 1, chương 3). Ở các ngã tư người ta đặt cho ông những chỗ ngồi bằng đá, và cứ năm ngày lại đặt cành cây lên đó.

Historia de los mexicanos por sus pinturas (“Lịch sử người Mexico qua tranh vẽ”) cho ông một gia đình. Đôi vợ chồng sáng tạo Tonacatecuhtli và Tonacacihuatl ở tầng trời thứ mười ba có bốn người con trai: một Tezcatlipoca đỏ; một Tezcatlipoca đen, “lớn nhất và tệ nhất”, làm được nhiều hơn ba người kia vì sinh ra ở giữa; Quetzalcoatl; và Huitzilopochtli, người út. Tezcatlipoca biết mọi ý nghĩ và có mặt ở mọi nơi, nên được gọi là Moyocoya, mà văn bản giải thích là “đấng làm mọi việc mà không ai ngăn được tay”. Người ta không thể vẽ ông, văn bản viết thêm, “trừ khi vẽ như gió” (chương 1).

1-2 Mặt Đất Bị Xé Đôi

“Lại có người nói rằng mặt đất được tạo ra như thế này,” Histoyre du Mechique (Lịch sử xứ Mexico) mở đầu. Hai vị thần Quetzalcoatl và Tezcatlipoca đưa nữ thần đất Tlaltecuhtli từ trên trời xuống. Khắp các khớp trên người bà đầy những mắt và miệng, và bà dùng chúng cắn như thú dữ. Bên dưới đã có nước, không ai biết ai tạo ra, và bà đi trên mặt nước ấy. Hai vị thần bảo nhau: “Phải tạo ra mặt đất.” Họ hóa thành hai con rắn lớn. Một con quấn lấy bà từ tay phải đến chân trái, con kia từ tay trái đến chân phải, rồi siết mãi cho đến khi bà gãy làm đôi. Từ nửa phía vai, họ làm ra mặt đất; nửa kia họ mang lên trời. Các vị thần khác rất giận.

Để đền bù, tất cả các vị thần xuống an ủi bà, và định rằng mọi hoa trái con người cần để sống đều sẽ từ bà mà ra. Tóc bà thành cây cối, hoa và cỏ; da bà thành cỏ mịn và hoa nhỏ; mắt bà thành giếng, suối và hang nhỏ; miệng bà thành sông và hang lớn; mũi bà thành thung lũng; vai bà thành núi. Nhưng đôi khi vào ban đêm nữ thần khóc, thèm ăn tim người. Bà không chịu im cho đến khi được cho tim, và không chịu kết trái nếu không được tưới bằng máu người (chương 7).

Historia de los mexicanos còn cho Tezcatlipoca làm Mặt Trời đầu tiên. Sau 676 năm, Quetzalcoatl dùng một cây gậy lớn đánh ông rơi xuống nước, và ông từ dưới nước lên thành một con báo đốm, giết sạch những người khổng lồ của thời ấy. Văn bản nói rằng vì thế mà chòm Đại Hùng lặn xuống nước: đó chính là Tezcatlipoca, được đặt ở đó để tưởng nhớ ông (chương 3–4). Các Mặt Trời khác và kết cục của chúng thuộc về một câu chuyện khác (mục 5).

1-3 Chiếc Rìu Đêm

Quyển 5 của Florentine Codex, về các điềm báo, kể chuyện những tư tế ban đêm lên núi dâng sậy và cành thông. Đôi khi họ nghe từ xa những tiếng chặt như ai đang bổ củi. Đó là yohualtepuztli, “chiếc rìu đêm”, ảo ảnh của Tezcatlipoca dùng để dọa và trêu những ai đi đêm. Người chiến binh can đảm thì không bỏ chạy. Anh ta đuổi theo tiếng động cho đến khi tóm được bóng người: một người đàn ông không đầu, ngực mở ra khép vào như hai cánh cửa nhỏ, và tiếng khép chính là tiếng động kia. Nếu thò tay qua chỗ hở mà nắm được trái tim, anh ta có thể xin của cải, hoặc sức mạnh để bắt được nhiều tù binh trong chiến trận. Bóng ma đưa gai cây thùa để xin thả ra, và người dũng cảm giữ chặt cho đến khi được ba bốn chiếc, mỗi chiếc là một tù binh anh ta sẽ bắt. Nhưng bóng ma cũng có thể cho điều ngược lại, nghèo khó và khốn cùng, “vì người ta nói rằng trong tay Tezcatlipoca có quyền ban bất cứ điều gì ngài muốn, rủi hay may” (chương 3 trong ấn bản của Bustamante).

Ông còn làm chủ một ngày. Ngày Một Cái Chết, Ce Miquiztli, là dấu của ông. Trước khi ngày ấy bắt đầu, chủ nhà tháo vòng cổ cho nô lệ, tắm rửa và đãi họ ăn uống “như thể họ là những đứa con rất được Titlacauan yêu quý”, vì ai ngược đãi nô lệ trong những ngày ấy thì có thể chính mình sẽ thành nô lệ. “Người ta nói rằng Tezcatlipoca chẳng là bạn trung thành của ai”, lúc nào cũng tìm cớ lấy lại những gì đã ban. Khi một nô lệ trở nên giàu có còn chủ cũ lại sa vào cảnh nô lệ, người ta cho đó là việc của ông (quyển 4, chương 9).

1-4 Một Năm Làm Thần

Tháng thứ năm trong năm là Toxcatl. Sahagún viết rằng lễ của tháng này là “lễ chính trong mọi lễ”, rơi vào khoảng lễ Phục Sinh. Lễ tôn vinh “vị thần chính, gọi là Tezcatlipoca”, cũng có tên là Titlacauan, Yaotl, Telpochtli (“chàng trai trẻ”) và Tlamatzincatl (quyển 2, chương 24).

Mỗi năm người ta chọn trong đám tù binh một chàng trai: người đẹp nhất, trên thân không có một tì vết nào. Các viên quản sự dạy chàng thổi sáo, cầm hoa và ống sậy bốc khói, hút khói và ngửi hoa như các bậc quý tộc, ăn nói cho khéo và chào hỏi người gặp trên đường. Khi đã được chọn, chàng đi khắp phố phường cả ngày lẫn đêm, vừa đi vừa thổi sáo, có tám người hầu ăn mặc như thị đồng trong cung theo sau, còn dân chúng cúi mình và hôn đất trước mặt chàng. Chính nhà cai trị trang phục cho chàng, “vì đã coi chàng như ở địa vị của thần”: lông vũ trắng trên đầu, tóc để dài đến thắt lưng, vòng hoa, khuyên tai bằng vàng, khuyên môi bằng vỏ ốc, và những chiếc lục lạc vàng ở chân kêu leng keng mỗi bước đi. Văn bản nói chàng là “hình ảnh” của Tezcatlipoca. Trong tiếng Nahuatl, đó là ixiptla, người thay mặt đến mức gần như trở thành chính đấng mình thay mặt.

Hai mươi ngày trước lễ, người ta thay y phục cho chàng, cắt tóc chàng theo kiểu một chỉ huy chiến trận, và gả cho chàng bốn thiếu nữ được nuôi dạy cho việc này, mang tên của bốn nữ thần: Xochiquetzal, Xilonen, Atlatonan và Huixtocihuatl. Trong năm ngày cuối, nhà cai trị ở một mình trong cung, còn cả triều đình theo chàng trai dự tiệc và múa ở bốn nơi trong thành và trên hồ. Rồi chàng cùng các người vợ, những người luôn an ủi chàng, được đưa lên chính chiếc thuyền độc mộc của nhà cai trị, qua hồ về phía Iztapalapa. Đến đó, các người vợ và mọi người khác rời chàng mà quay về. Chỉ còn tám thị đồng ở lại.

Họ đưa chàng đến một ngôi đền nhỏ, ít được chăm sóc, bên đường, ngoài thành. Chàng tự mình bước lên các bậc thang, và mỗi bậc lại bẻ gãy một trong những cây sáo chàng đã thổi trong những ngày sung sướng. Trên đỉnh, các tư tế đã chờ sẵn, và họ hiến tế chàng như mọi người bị hiến tế khác, lấy trái tim ra. Thi thể chàng không bị ném xuống bậc thang như những người khác, mà được khiêng xuống. Ngay lập tức, một chàng trai khác thế chỗ cho năm sau. Văn bản giải thích ý nghĩa: những ai được hưởng giàu sang và khoái lạc khi sống, rốt cuộc sẽ đi đến nghèo khó và đau buồn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence, tức Lịch sử chung về các sự vật ở Tân Tây Ban Nha), do tu sĩ dòng Phanxicô Bernardino de Sahagún biên soạn cùng các học giả người Nahua, viết bằng tiếng Nahuatl, bên cạnh có bản tiếng Tây Ban Nha. Bản tiếng Tây Ban Nha của quyển 6 kết thúc bằng lời cho biết nó được dịch vào năm 1577, ba mươi năm sau khi bản tiếng Nahuatl được viết. Bản chép tay nằm ở Thư viện Medicea Laurenziana, Florence. Về Tezcatlipoca, sách có quyển 1, chương 3; lễ Toxcatl ở quyển 2, chương 24; Titlacauan và các tên của ông ở quyển 3, chương 2; ngày Một Cái Chết ở quyển 4, chương 9; chiếc rìu đêm ở quyển 5; và năm bài cầu nguyện đầu tiên của quyển 6, dâng lên ông khi có dịch bệnh, nghèo đói, chiến tranh, khi bầu và khi mất một nhà cai trị. Các đoạn trích ở đây do chúng tôi dịch từ bản tiếng Tây Ban Nha trong ấn bản của Carlos María de Bustamante (Mexico, 1829), và ở những chỗ ấn bản ấy rút gọn, từ bản phiên âm cột tiếng Tây Ban Nha của bản chép tay do Alfredo López Austin và Josefina García Quintana thực hiện (2000).
• Historia de los mexicanos por sus pinturas, viết bằng tiếng Tây Ban Nha, tự nói rằng mình dựa vào “các ký tự và chữ viết” của người Nahua, vào các cụ già và những người từng làm tư tế. Có lẽ đây là tác phẩm của tu sĩ dòng Phanxicô Andrés de Olmos, và theo Georges Baudot thì được hoàn thành năm 1536. Bản chép tay nằm ở Đại học Texas tại Austin; Joaquín García Icazbalceta công bố nó năm 1882, rồi in lại năm 1891, bản chúng tôi đọc ở đây.
• Histoyre du Mechique là một bản chép tay tiếng Pháp thế kỷ XVI ở Thư viện Quốc gia Pháp (MS français 19031, tờ 79–88), do chính tay nhà vũ trụ học André Thevet viết. Nhan đề lúc đầu ghi “dịch từ tiếng Tây Ban Nha”, rồi mấy chữ ấy bị gạch đi. Édouard de Jonghe, người công bố nó năm 1905, cho rằng bản gốc tiếng Tây Ban Nha đã mất chính là chuyên luận cũng đã thất lạc của Olmos về cổ vật Mexico.
• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva España: chương “Về tượng thần gọi là Tezcatlipoca” (chương 82 trong ấn bản năm 1880) tả tượng thần, đền thờ và lễ Toxcatl.
• Các sách tranh. Trong Codex Borgia (Thư viện Vatican, Borg.mess.1), một Tezcatlipoca đen đeo tấm gương bốc khói ở thái dương và, theo lời Eduard Seler năm 1901, “‘một chân’ … với bàn chân bị đứt và một mỏm cụt bốc khói”. Codex Fejérváry-Mayer (Bảo tàng Thế giới, Liverpool, M12014), mà Seler coi là có từ trước thời Columbus, nay được bảo tàng gọi thêm là Amoxtli Tezcatlipoca, “Sách của Tấm gương bốc khói”. Seler gọi những vạch vàng và đen ngang mặt thần là “lối vẽ mặt của Tezcatlipoca”.

3 Những Dị Bản

• Mặt đất được tạo ra thế nào? Histoyre du Mechique chép hai dị bản trong cùng một chương. Ở dị bản thứ nhất, Tezcatlipoca đi vào Tlaltecuhtli qua miệng, còn Ehecatl qua rốn; hai vị gặp nhau ở tim bà và tạo ra bầu trời, nặng đến mức các vị thần khác phải giúp nâng lên. Ở đây nữ thần, “chính là mặt đất”, có “hình dạng đàn ông”, dù “có người nói là đàn bà”. Sau đó mới đến chuyện hai con rắn xé đôi bà. Trong Historia de los mexicanos, cả bốn anh em cùng làm ra mặt đất từ một con cá lớn, cipactli, “giống như cá sấu caiman”, và gọi nó là Tlaltecuhtli, được vẽ như một vị thần đất nằm trên lưng cá (chương 2).
• Bàn chân của ông đi đâu? Các hình vẽ cho thấy ông mất một bàn chân, và nghiên cứu đăng trên tạp chí Antiquity năm 2021 ghi rằng một tấm gương obsidian “thường thấy” thay vào chỗ ấy. Ở trang đầu Codex Fejérváry-Mayer, Seler thấy ở cuối những dòng máu có “mỏm chân cụt của thần Tezcatlipoca” và một cái đầu mang lối vẽ mặt của ông. Nhưng chưa văn bản thế kỷ XVI nào chúng tôi đọc kể vì sao ông mất chân. Chuyện xé đôi Tlaltecuhtli trong Histoyre không hề nhắc đến bàn chân, còn dị bản trong nhiều sách hiện đại, kể rằng ông dùng bàn chân làm mồi và bị quái vật đất cắn mất, chúng tôi không tìm thấy trong nguồn nào thời thuộc địa. Tượng thần Durán tả không thiếu chân: chân phải được buộc một móng hươu, tượng trưng cho sự nhanh nhẹn. Guilhem Olivier, trong công trình nghiên cứu về vị thần này, gắn sự tàn khuyết ấy với lỗi phạm giới tình dục của thần, với việc nhóm lửa và sự khởi đầu của những thời đại mới, như bài điểm sách của Federico Navarrete tóm tắt.
• Những tên nào là của riêng ông? Cốt lõi là các danh sách của Sahagún: Titlacauan, Tezcatlipoca, Moyocoyatzin, Yaotl, Necoc Yaotl, Nezahualpilli, Telpochtli. Bé trai sinh vào ngày Một Cái Chết được đặt tên Yaotl, Ce Yaotl, Necoc Yaotl, Chicoyaotl hoặc Yaomahuitl, “tất cả đều là tên của Tezcatlipoca” (quyển 4, chương 9). Những tên khác thì dùng chung. Các bài cầu nguyện ở quyển 6 gọi ông là Yohualli Ehecatl, “đêm và gió”, nhưng cũng trong quyển ấy vị thần vô hình của người Chichimeca cũng mang tên Yohualli Ehecatl, và Từ điển Nahuatl trực tuyến xếp tên này vào nhóm các thần sáng tạo. Tloque Nahuaque, “chúa tể của những gì ở gần”, được dùng cho các thần quyền năng nói chung, về sau cả cho Thiên Chúa Kitô giáo. Còn trong Historia de los mexicanos, sau trận đại hồng thủy, Tezcatlipoca “bỏ tên mình” và trở thành Mixcoatl (chương 6).
• Bốn Tezcatlipoca? Các sách hiện đại thường nói đến bốn Tezcatlipoca, gồm Xipe, Quetzalcoatl, Huitzilopochtli và chính Tezcatlipoca, mỗi vị gắn với một phương và một màu. Historia de los mexicanos chỉ gọi hai trong bốn anh em là Tezcatlipoca; người đỏ, theo văn bản, là Camaxtli, thần của Huexotzinco và Tlaxcala. Theo bài điểm sách của Berenice Amador Saavedra, Olivier đã đoạn tuyệt với cách đọc về một Tezcatlipoca “nhân bốn” ấy.
• Lễ Toxcatl theo Durán. Với Durán, lễ này là để cầu mưa, và toxcatl nghĩa là “vật khô”. Suốt mười ngày trước lễ, một tư tế tên Titlacahuan, ăn mặc giống tượng thần, thổi một cây sáo đất nhỏ về bốn phương. Ai nghe tiếng sáo cũng lấy ngón tay quệt một chút đất cho vào miệng ăn, rồi khóc, khấn “bóng tối của đêm và gió”. Kẻ trộm, kẻ ngoại tình và kẻ giết người thì sợ tội mình bị phơi bày. Ông còn cho biết người ta không thống nhất được hình tượng được khiêng ra trên kiệu là tượng gỗ hay một người sống.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Vị thần của các vua. Khi một nhà cai trị qua đời, bài cầu nguyện của vị đại tư tế trong quyển 6 thưa với Tezcatlipoca: ngài là “chúa tể và hoàng đế của muôn loài, cả vũ trụ được cai quản theo ý ngài, và ngài chẳng cần lời khuyên của ai khác” (chương 5). Nhà cai trị đã khuất đi về nơi những người tiền nhiệm đã đến, Acamapichtli, Tizoc, Ahuitzotl và các vua Moctezuma. Theo bài điểm sách của Navarrete, Olivier lập luận rằng chàng trai của lễ Toxcatl là người thế thân của nhà cai trị: nhà cai trị trang điểm cho chàng như “vị thần quý báu của ta” rồi ẩn mình trong cung những ngày cuối, và chính nhà cai trị được gọi là cây sáo của Tezcatlipoca, nên những cây sáo bị bẻ gãy làm mới lại vương quyền.
• Tượng thần ở Tenochtitlan. Durán tả rằng ở Mexico tượng làm bằng một thứ đá đen, sáng bóng “như huyền”, loại đá người ta dùng làm lưỡi dao; ở những thành khác tượng được tạc bằng gỗ. Tượng cầm bốn mũi tên tượng trưng cho hình phạt dành cho tội lỗi, và là tượng thần người ta sợ nhất, sợ nó phơi bày tội của mình. Đền thờ có tám mươi bậc, và gian thờ tượng lúc nào cũng đóng kín và tối.
• Cuộc thảm sát năm 1520. Ở Tenochtitlan, lễ Toxcatl cũng tôn vinh Huitzilopochtli: cùng lúc ấy người ta nặn một tượng ông bằng bột (quyển 2, chương 24). Năm 1520, trong lúc Hernán Cortés vắng mặt ra bờ biển, Pedro de Alvarado và những người Tây Ban Nha ở lại thành chặn các lối ra của sân đền, nơi người Mexica đang múa trong lễ ấy, và giết rất nhiều người (quyển 12, chương 19–20). “Từ đây bắt đầu cuộc chiến giữa người Tây Ban Nha và người Mexica,” Sahagún viết ở quyển 8.
• Tấm gương của John Dee. Bảo tàng Anh giữ một tấm gương obsidian, 195 × 185 mm, có một tai cầm nhỏ đục lỗ, từ lâu được gắn với John Dee, học giả thời Elizabeth từng tìm cách trò chuyện với thiên thần qua những người đồng cốt. Tấm nhãn của Horace Walpole trên hộp đựng gọi nó là “Hòn Đá Đen mà Tiến sĩ Dee dùng để gọi các linh hồn”. Bảo tàng có được nó năm 1966 và, như Stuart Campbell cùng các đồng tác giả nhận xét, xếp nó theo mối liên hệ với Dee, vào Ban Anh, châu Âu và Tiền sử, chứ không theo nguồn gốc. Phân tích của họ năm 2021 xác định obsidian đến từ nguồn Pachuca ở miền trung Mexico, và họ gọi nó là “một hiện vật Aztec được đưa sang châu Âu ngay sau cuộc chinh phục của Tây Ban Nha”. Dee có được nó lúc nào và bằng cách nào thì không ai biết.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: bạn đồng hành của Tezcatlipoca khi tạo ra thế giới, và đối thủ của ông ở Tollan, nơi Tezcatlipoca đã đuổi nhà cai trị của thành đi. Câu chuyện ấy được kể ở bài kia.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: trong Historia de los mexicanos, Tezcatlipoca là Mặt Trời đầu tiên và những con báo đốm của ông kết thúc thời đại ấy. Thứ tự các Mặt Trời và kết cục của chúng mỗi nguồn kể một khác.
• Huitzilopochtli: Thần chiến tranh sinh ra trên đồi Coatepec: người con út trong bốn anh em ở Historia de los mexicanos, được tôn vinh trong cùng lễ Toxcatl, và là vị thần mà những người múa bị giết năm 1520 đang thờ.
• Popol Vuh: Thần linh tạo ra con người từ ngô: Eduard Seler gọi Tezcatlipoca một chân trong Codex Borgia là “Hurakan, như cách gọi trong các thần thoại Quiché còn giữ trong Popol Vuh”. Huracan, Trái Tim Bầu Trời, là một trong các đấng tạo hóa của cuốn sách ấy.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bernardino de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, Carlos María de Bustamante biên tập, tập 1 và 2 (Mexico, 1829): quyển 1, chương 3; quyển 2, chương 5 và 24; quyển 3, chương 2; quyển 4, chương 9; quyển 5, chương 3; quyển 6, chương 1–5; quyển 8, chương 1: archive.org, archive.org
• Florentine Codex, quyển 1, chương 3 (tờ 2r) và phụ lục (tờ 34v), quyển 4, chương 9 (tờ 23v), và phần cuối quyển 6 (tờ 215v): phiên âm tiếng Tây Ban Nha của Alfredo López Austin và Josefina García Quintana (2000), trong Digital Florentine Codex, Kim N. Richter, Alicia Maria Houtrouw và cộng sự biên tập (Getty Research Institute, 2023): Getty, Getty, Getty, Getty
• Florentine Codex, quyển 12, chương 19–20, bản phiên âm tiếng Nahuatl và bản dịch tiếng Anh của James Lockhart, Thư viện Nahuatl sơ kỳ: enl.wired-humanities.org, enl.wired-humanities.org
• Historia de los mexicanos por sus pinturas, Joaquín García Icazbalceta biên tập, Nueva colección de documentos para la historia de México, tập 3 (Mexico, 1891), tr. 228–263: archive.org
• Histoyre du Mechique, Édouard de Jonghe biên tập, Journal de la Société des Américanistes de Paris 2 (1905), tr. 1–41: archive.org, Persée
• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva España y islas de Tierra Firme, tập 2 (Mexico, 1880), chương 82, kèm bài “Explicación del Códice Geroglífico de Mr. Aubin” của Alfredo Chavero ở phần phụ lục: archive.org
• Eduard Seler, Codex Fejérváry-Mayer: An Old Mexican Picture Manuscript in the Liverpool Free Public Museums (12014/M), bản dịch tiếng Anh của A. H. Keane (Berlin và London, 1901): archive.org
• Codex Borgia, Thư viện Vatican, Borg.mess.1: DigiVatLib; Bảo tàng Quốc gia Liverpool, “Codex Fejérváry Mayer (Amoxtli Tezcatlipoca)”, M12014: liverpoolmuseums.org.uk
• Stuart Campbell, Elizabeth Healey, Yaroslav Kuzmin và Michael D. Glascock, “The mirror, the magus and more: reflections on John Dee’s obsidian mirror”, Antiquity 95 (2021), tr. 1547–1564: Cambridge Core
• Federico Navarrete Linares, điểm sách Moqueries et métamorphoses d’un dieu aztèque (1997) của Guilhem Olivier, Estudios de Cultura Náhuatl 28 (1998), tr. 436–441; Berenice Amador Saavedra, điểm sách Tezcatlipoca. Burlas y metamorfosis de un dios azteca của Olivier, Graffylia năm 6, số 11 (2021), tr. 132–137: UNAM, BUAP
• Jaime Marroquín Arredondo và José Luis Nogales Baena, lời giới thiệu ấn bản Historia mexicana của Juan de Tovar, về niên đại của Historia de los mexicanos: iberoweb
• Online Nahuatl Dictionary, Stephanie Wood biên tập (Wired Humanities Projects, Đại học Oregon): Tezcatlipoca, Titlacahuan, yaotl, Yohualli Ehecatl, tloque nahuaque, ixiptlatl

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.