Coatlicue: Người mẹ mặc váy rắn

Trong tiếng Nahuatl, tên bà có nghĩa là “Váy Rắn”. Người Mexica, những người dựng nên thành Tenochtitlan, nhớ đến Coatlicue như mẹ của vị thần Huitzilopochtli của họ. (Cái tên “Aztec” mà nhiều người quen thuộc ra đời muộn hơn, theo tên Aztlan, quê hương họ đã rời bỏ.) Hình ảnh của bà còn lại theo hai cách: trong biên niên của một tu sĩ, bà là bà lão chưa từng rửa mặt kể từ khi con trai ra đi; trong Bảo tàng Nhân học Quốc gia ở Thành phố Mexico, bà là một khối đá khổng lồ không có đầu của chính mình.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện nổi tiếng nhất về Coatlicue là sự ra đời của con trai bà. Trong quyển 3 của Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence), bà làm việc khổ hạnh bằng cách quét dọn trên Coatepec, Đồi Rắn gần Tula, và một cuộn lông vũ khiến bà mang thai Huitzilopochtli; câu chuyện ấy được kể trong bài Huitzilopochtli. Ở đây chúng tôi theo một câu chuyện khác, ở chương 27 bộ Lịch sử mà tu sĩ dòng Đa Minh Diego Durán viết xong năm 1581.

1-1 Vị Vua Muốn Biết

Moctezuma, vị vua đầu tiên mang tên ấy, đang ở đỉnh cao giàu sang và vinh quang. Ông quyết định tìm hiểu tổ tiên mình từng sống ở đâu, và bảy hang động trong các truyện kể trông ra sao. Ông cũng nghe nói mẹ của Huitzilopochtli đã ở lại và vẫn còn sống: biết đâu bà vẫn còn.

Quân sư Tlacaelel nói đây không phải việc của chiến binh. Hãy sai các thầy phù thủy, ông khuyên, vì vùng đất cũ nay đã bị gai góc, cồn cát, đầm lầy và lau sậy che lấp. Sử quan của nhà vua, một ông lão tên Cuauhcoatl, kể lại những gì sử sách của ông còn ghi: tổ tiên từng sống ở Aztlan, nghĩa là “sự trắng”, nơi có ngọn đồi Culhuacan nhô lên giữa mặt nước. Ở đó có vịt, có diệc, có cá, có liễu và cây trăn, người ta đi lại bằng thuyền độc mộc và trồng ngô, ớt, cà chua, rau dền, đậu trên những luống đất đắp nổi. Nhưng khi người ta vừa rời đi, mọi thứ quay ra chống lại họ: cỏ cắn, đá đâm.

1-2 Sáu Mươi Thầy Phù Thủy

Moctezuma cho gọi sáu mươi ông lão thông thạo phép thuật. Ông trao cho họ áo choàng, y phục phụ nữ, vàng, đá quý, ca cao, vani và những chiếc lông vũ đẹp nhất, làm quà dâng mẹ của vị thần.

Họ đến một ngọn đồi tên Coatepec, ở vùng Tula. Tại đó họ vẽ vòng tròn, xoa dầu lên người và khẩn cầu những quyền năng họ phụng sự, thứ mà Durán, một nhà truyền giáo, gọi là ma quỷ. Người thì hóa thành chim, người thì thành báo đốm và các loài thú dữ khác, và cứ thế họ được đưa đến xứ sở của tổ tiên.

Đến bờ một hồ lớn, giữa hồ có ngọn đồi Culhuacan, họ trở lại hình người. Những người đánh cá trên thuyền độc mộc cất tiếng gọi họ bằng chính ngôn ngữ của họ. Các sứ giả nói họ đến tìm nơi gọi là Chicomoztoc và mẹ của Huitzilopochtli, “người tên là Coatlicue”, để dâng quà nếu bà còn sống.

1-3 Ngọn Đồi Cát

Những người đánh cá đưa họ sang gặp một ông lão hầu hạ mẹ của vị thần. Ông lão không biết những cái tên Moctezuma hay Tlacaelel. Ông chỉ nhớ bảy thủ lĩnh đã ra đi, cùng bốn người giữ gìn Huitzilopochtli. “Cái gì đã giết họ?”, ông hỏi, vì ở đây, theo lời ông, chưa ai trong số những người ở lại từng chết. Vị thần của họ đã hứa với mẹ rằng sẽ trở về, “và người đàn bà tội nghiệp ấy chờ đến tận hôm nay, buồn bã và khóc lóc đến nỗi không ai an ủi được”.

Từ lưng chừng trở lên, ngọn đồi là cát mịn. Ông lão bước lên nhẹ tênh; còn các sứ giả lún đến đầu gối, rồi đến thắt lưng. “Cái gì làm các ngươi nặng nề đến thế?”, ông hỏi. “Các ngươi ăn gì?” Họ đáp rằng họ ăn đồ ăn của xứ mình và uống ca cao. Ông bảo chính thứ đồ ăn ấy đã làm họ nặng nề và mang cái chết đến cho họ; còn ở đây người ta sống nghèo khó và giản dị. Rồi ông vác hành lý của họ lên đồi, như thể mỗi gánh chỉ là một cọng rơm.

1-4 Người Mẹ Để Tang

Một bà lão bước ra, mặt đen vì bụi bẩn, khóc lóc thảm thiết. Bà nói từ khi con trai ra đi, bà không rửa mặt, không chải tóc, không thay áo, và sẽ để tang cho đến khi con trở về. Các sứ giả kể rằng Moctezuma là vị vua thứ năm của Mexico, rằng thành phố nay đã tự do và giàu có, và những món quà này là của cải của con trai bà. Bà hỏi những ông lão theo con bà ra đi có còn sống không. Họ đã chết cả, và bà lại khóc.

Nghe nói con trai mình khoác những áo choàng và lông vũ như thế, lòng bà mới yên. Rồi bà kể lại lời con dặn khi ra đi: ngài sẽ cho bảy thị tộc định cư, đánh chiếm các nước, nhưng ngài chiếm được họ theo thứ tự nào thì người lạ sẽ giành lại theo đúng thứ tự ấy. Những kẻ ngài khuất phục sẽ quật ngài ngã lộn đầu, “và ta cùng vũ khí của ta sẽ lăn trên mặt đất”; khi ấy ngài sẽ “chạy về trong lòng mẹ”. Ngài đã xin bà hai đôi dép, một đôi để đi và một đôi để về, rồi xin bốn đôi. “Hãy nói với nó rằng thời hạn đã mãn”, bà dặn, rồi gửi cho con một chiếc áo choàng và một chiếc khố dệt bằng sợi thùa, để ngài nhớ rằng mình còn có mẹ.

1-5 Đường Về

Khi họ xuống đồi, bà gọi họ đứng lại mà xem: ông lão hầu cận đi xuống, mỗi bước lại trẻ ra, đến chỗ họ thì đã thành chàng trai hai mươi tuổi; ông leo lên nửa đồi rồi quay về thành người đàn ông bốn mươi. Ông bảo trên ngọn đồi này người ta chọn được tuổi mình, và không ai chết cả. Chính ca cao và những món ăn sang trọng đã làm hỏng họ.

Họ được tiễn về cùng chim nước và cá của hồ, rau quả, những tràng hoa, và áo choàng sợi thùa cho Moctezuma và Tlacaelel. Các thầy phù thủy lại hóa thành thú và về đến Coatepec, nhưng trong sáu mươi người thiếu mất hai mươi: có người bảo thú dữ và chim săn mồi đã ăn họ, còn Durán cho rằng ma quỷ đã giữ họ lại làm tiền công. Moctezuma và Tlacaelel khóc thương tổ tiên, rồi cho mang áo choàng và khố vào đền dâng Huitzilopochtli, “vì mẹ ngài gửi đến”. Chương sau mở đầu bằng nỗi lo của hai người về lời tiên báo của bà: rằng một ngày kia người Mexica sẽ bị đuổi khỏi đất của mình.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Diego Durán, Lịch sử các xứ Ấn Độ thuộc Tân Tây Ban Nha, chương 27. Durán, tu sĩ dòng Đa Minh, viết các quyển về thần linh, nghi lễ và lịch vào năm 1579, và phần Lịch sử vào năm 1581. Ông nhiều lần viết “sử kể rằng”, theo một bản ghi cũ hơn mà ông không nêu tên. Bản thảo của ông nằm ở Thư viện Quốc gia Madrid; José Fernando Ramírez là người đầu tiên cho in, từ năm 1867. Durán đặt nơi các sứ giả lên đường ở Coatepec “thuộc vùng Tula”, chính ngọn đồi mà trong Sahagún, Coatlicue sinh con.
• Bernardino de Sahagún, Tổng sử về các sự vật ở Tân Tây Ban Nha, soạn cùng các học giả người Nahua; bản hoàn chỉnh, song ngữ Nahuatl và Tây Ban Nha, có tranh minh họa, chính là Florentine Codex.
  • Quyển 3, chương 1: Coatlicue quét dọn trên Coatepec để khổ hạnh, bà là mẹ của Centzon Huitznahua và Coyolxauhqui.
  • Quyển 1, chương 6: nữ thần Cihuacoatl, “người đàn bà của rắn”, “cũng được gọi là Tonantzin, nghĩa là mẹ của chúng ta”. Bà hiện ra trong y phục quý bà chốn cung đình, ban đêm kêu gào giữa không trung; bà để lại một chiếc nôi giữa chợ, và các bà các cô nhìn vào thì thấy một lưỡi dao đá lửa.
  • Quyển 1, chương 8: “mẹ của các vị thần, trái tim của đất và bà của chúng ta”, nữ thần của thuốc men, được thầy thuốc, bà đỡ và những người giữ nhà tắm hơi tôn kính, tay cầm một cây chổi. Quyển 2, khi nói về tháng Ochpaniztli, gọi bà là Teteoinnan hay Toci, “nghĩa là bà của chúng ta”.
  • Quyển 2, chương 33: trong lễ Quecholli, hai người nô lệ bị giết để tôn vinh thần Mixcoatl “và vợ ông, tên là Coatlicue”.
  • Quyển 11: một đoạn viết thêm về đồi Tepeyac (phần 4).
• Pho tượng. Antonio de León y Gama, trong Mô tả lịch sử và niên đại về hai phiến đá (1792), đã đo, vẽ và giải thích tượng, cùng với Đá Mặt Trời được tìm thấy cùng năm.

3 Những Dị Bản

• Bà sống ở đâu? Trong quyển 3 của Sahagún, Coatlicue sống trên Coatepec gần Tula, nơi con trai bà ra đời. Trong Durán, bà ở lại Aztlan khi con trai dẫn dân chúng ra đi, và đến giờ vẫn ở đó.
• Vợ của ai, mẹ của ai? Quyển 3: mẹ của Huitzilopochtli, Coyolxauhqui và bốn trăm Huitznahua; quyển 2: vợ của Mixcoatl. Michel Graulich lưu ý rằng Biên niên sử Cuauhtitlan cũng gọi mẹ của Quetzalcoatl là Coatlicue hay Coacueye.
• Một nữ thần hay nhiều tên gọi? Sahagún gắn Cihuacoatl với Tonantzin (quyển 1, và một lần nữa ở quyển 11), và gắn mẹ của các vị thần với Toci. Vào thập niên 1880, Chavero gộp Cihuacoatl và Coatlicue thành một nữ thần. Trong chương của Durán, chính Tlacaelel mang tước hiệu Cihuacoatl, tước hiệu của nhân vật thứ hai trong vương quốc, người mà theo Graulich phải hóa thân thành nữ thần. Với Graulich, tất cả những tên gọi ấy là các diện mạo của Đất, và “các nữ thần Aztec ít được phân biệt với nhau”.
• Pho tượng là ai?
  • León y Gama: Teoyaomiqui gắn với Huitzilopochtli, mang biểu tượng của các vị thần khác: chiếc váy rắn của Coatlicue, hai con rắn lớn của Cihuacoatl, và dưới đáy là Mictlantecuhtli, chúa tể người chết. Năm 1791, một người phê bình ký tên Ocelotl Tecuilhuitzintli đáp lại rằng đó là “vị thần không chân không đầu”.
  • Chavero và Seler: Coatlicue, nữ thần đất. Seler thấy cái đầu như đã bị chặt: từ cổ phun ra hai con rắn “như hai dòng máu”, quay mặt vào nhau và tạo thành một gương mặt mới; đôi tay cũng bị chặt theo cách ấy.
  • Elizabeth Boone (1999), theo phần tóm tắt bài viết của bà: từng có ít nhất ba pho tượng gần như giống hệt nhau, nên đây là một tượng trong cả một bộ, và chúng thể hiện các Tzitzimime, những ác thần trên trời sẽ giáng xuống ăn thịt loài người nếu mặt trời suy tàn.
  • Cecelia Klein (2008), cũng theo phần tóm tắt bài viết: nhiều ghi chép thế kỷ XVI kể rằng thuở tạo thiên lập địa, Coatlicue và bốn chị em đã hy sinh để mặt trời chuyển động, chỉ để lại những tấm vải váy; pho tượng có thể là nữ thần sống lại trong hình hài chiếc váy của mình.
  • Graulich (1991): không tên nào phù hợp trọn vẹn; pho tượng thể hiện chính Đất, Tlaltecuhtli, và có thể gọi là Coatlicue, “nhưng không phải nữ anh hùng ở Coatepec”.
• Trái tim hay túi? León y Gama và Humboldt đọc những vật nằm giữa các bàn tay trên chuỗi vòng cổ là túi đựng hương copal; các nhà nghiên cứu về sau thấy đó là trái tim. Một pho tượng thứ hai, hư hại nặng, có váy làm bằng trái tim thay vì rắn, được tìm thấy vào thế kỷ XX và được gọi là Yollotlicue, “Váy Tim”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tìm thấy vào một ngày kỷ niệm. Ngày 13 tháng 8 năm 1790, những người thợ đặt cống nước ở quảng trường chính Thành phố Mexico đào trúng pho tượng. León y Gama ghi nhận ngày ấy: tròn 269 năm kể từ ngày thành phố bị chiếm. Người cai thợ José Damián Ortiz khai rằng tượng nằm úp mặt, “như thể người ta đã quăng nó”. Tượng được dựng lên đêm 4 tháng 9 và đưa đến trước cung phó vương ngày 25 tháng 9. Quan chánh thành phố đề nghị giao tượng cho Đại học Hoàng gia và Giáo hoàng, phó vương Revillagigedo đồng ý, và đến năm 1792 tượng đứng ở một góc sân trường đại học. Một người lính cầm kích ghi trong nhật ký về một “tượng thần không chân không đầu”.
• Hai phiến đá, hai số phận. Đá Mặt Trời, tìm thấy tháng 12 năm 1790, được dựng tựa vào ngọn tháp mới của nhà thờ chính tòa, phơi trước mắt công chúng đến năm 1885. Leonardo López Luján đưa ra một lý do cho sự khác biệt ấy: Đá Mặt Trời cho thấy tri thức của người Mexica, còn Coatlicue phơi bày cái mà giới tinh hoa thuộc địa coi là mặt quái dị, thờ ngẫu tượng của họ.
• Chôn rồi lại đào. Humboldt viết rằng các giáo sư đã chôn lại tượng ở một lối đi của trường, sâu hai bộ, và giám mục Monterrey đã thuyết phục viện trưởng đào lên cho ông xem. Năm 1823, William Bullock, chủ một bảo tàng ở London, lại cho đào tượng lên để đổ khuôn thạch cao. Một tuần sau khuôn xong, và nữ thần “lại được đưa về nơi an táng”. Khi Brantz Mayer, thuộc phái đoàn ngoại giao Hoa Kỳ, nhìn thấy tượng vào năm 1841–1842, nó đứng sau những tấm ván ở một góc sân trường đại học, giữa đá cũ và đồ đạc bỏ đi, ngay dưới các phòng của Bảo tàng Quốc gia. Ngày nay tượng ở Bảo tàng Nhân học Quốc gia.

• Tonantzin trên đồi Tepeyac. Trong một đoạn viết thêm vào quyển 11, năm 1576, Sahagún kể rằng trên đồi Tepeyac, nay gọi là Đức Mẹ Guadalupe, từng có một ngôi đền thờ “mẹ của các vị thần, mà họ gọi là Tonantzin”, thu hút khách hành hương từ hơn hai mươi dặm Tây Ban Nha (legua). Nay nhà thờ đã dựng ở đó, ông viết, người ta cũng gọi Đức Trinh Nữ là Tonantzin, vì các nhà giảng thuyết đã gọi Mẹ Thiên Chúa bằng tên ấy, và ông cho rằng “việc này cần được sửa lại”. Ở Tlaxcala ông cũng thấy điều tương tự, khi Toci đã trở thành Thánh Anna. Đó là mối nghi ngờ của một tu sĩ, không phải tiếng nói của những người hành hương. Theo truyền thống Công giáo, tháng 12 năm 1531 Đức Mẹ hiện ra với Juan Diego trên đồi Tepeyac, và bức ảnh của Mẹ được lưu giữ tại Vương cung thánh đường Đức Mẹ Guadalupe.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Huitzilopochtli: Thần chiến tranh sinh ra trên đồi Coatepec: con trai bà, chào đời với đầy đủ vũ khí trên Đồi Rắn khi người chị Coyolxauhqui và bốn trăm Huitznahua kéo đến giết mẹ. Trong chương của Durán, ngài rời bỏ mẹ và không bao giờ trở lại.
• Thành lập Tenochtitlan: Con đại bàng trên cây xương rồng: cuộc di cư từ Aztlan và Chicomoztoc mà sáu mươi sứ giả đi ngược lại, về đến hồ nước nơi hành trình bắt đầu.
• La Llorona: Người đàn bà khóc than gọi con: Cihuacoatl của Sahagún, còn gọi là Tonantzin, kêu gào giữa không trung vào ban đêm. Bài viết ấy xem xét ai là người gắn người đàn bà khóc than của Mexico với bà.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: sự hy sinh của các vị thần để Mặt Trời thứ Năm chuyển động. Cecelia Klein đọc pho tượng qua những ghi chép kể rằng Coatlicue và các chị em đã chết vì điều ấy.

6 Nguồn Tham Khảo

• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva España e islas de Tierra Firme, José F. Ramírez hiệu đính, tập 1 (Mexico, 1867), chương 27, tr. 218–228, cùng lời giới thiệu của Ramírez: archive.org. Các trích dẫn do chúng tôi tự dịch từ tiếng Tây Ban Nha
• Bernardino de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, Carlos María de Bustamante hiệu đính, tập 1 (Mexico, 1829), quyển 1 chương 6 và 8, quyển 2 (tháng Ochpaniztli) và chương 33, quyển 3 chương 1; tập 3 (Mexico, 1830), quyển 11, đoạn tác giả viết thêm sau chương 12, tr. 320–324: archive.org, archive.org
• Antonio de León y Gama, Descripción histórica y cronológica de las dos piedras (Mexico, 1792), và bản in lần thứ hai do Carlos María de Bustamante hiệu đính (Mexico, 1832), tr. 9–11 và 34–39: Wikisource tiếng Tây Ban Nha, archive.org
• Alexander von Humboldt, Researches concerning the Institutions & Monuments of the Ancient Inhabitants of America, bản dịch tiếng Anh của Helen Maria Williams, tập 2 (London, 1814), tr. 45–48 và hình 29: archive.org
• William Bullock, Six Months’ Residence and Travels in Mexico (London: John Murray, 1824), tr. 337–342 và 375: archive.org
• Brantz Mayer, Mexico as It Was and as It Is (New York, 1844), tr. 109–114: archive.org
• Alfredo Chavero, México a través de los siglos, tập 1, Historia antigua y de la conquista (Mexico và Barcelona, thập niên 1880), tr. 644–650 và 791: archive.org
• Leonardo López Luján, “El ídolo sin pies ni cabeza: la Coatlicue a fines del siglo XVIII”, Estudios de Cultura Náhuatl 42 (2011), tr. 203–232: UNAM
• Michel Graulich, “Las grandes estatuas aztecas de Coatlicue y de Yollotlicue” (nguyên bản tiếng Pháp 1991), Estudios de Cultura Náhuatl 60 (2020), tr. 227–272, có trích Eduard Seler: UNAM
• Elizabeth H. Boone, “The ‘Coatlicues’ at the Templo Mayor”, Ancient Mesoamerica 10 (1999), tr. 189–206, và Cecelia F. Klein, “A New Interpretation of the Aztec Statue Called Coatlicue, ‘Snakes-Her-Skirt’”, Ethnohistory 55 (2008), tr. 229–250, phần tóm tắt: doi.org, doi.org
• Tòa Thánh, “Juan Diego Cuauhtlatoatzin: tiểu sử”: vatican.va

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.