Thành lập Tenochtitlan: Con đại bàng trên cây xương rồng

Chính giữa quốc kỳ Mexico là một câu chuyện: con đại bàng đậu trên cây nopal, tức xương rồng tai thỏ, mọc lên từ một tảng đá giữa hồ. Những người dựng thành ở nơi ấy tự gọi mình là người Mexica. Tên “Aztec” mà phần lớn sách vở dùng để gọi thế giới của họ, và chúng tôi cũng dùng cho truyền thống rộng hơn ấy, bắt nguồn từ Aztlan, hòn đảo quê hương mà họ kể là đã rời bỏ: Durán viết rằng họ được gọi là Azteca theo tên vùng đất ấy, còn Crónica mexicáyotl nói rằng ở đó họ là người Aztec, còn nay được gọi là người Mexica. Thần Huitzilopochtli dẫn đường cho họ qua nhiều thế hệ, và con đại bàng là dấu hiệu của thần báo rằng cuộc hành trình đã kết thúc.

1 Câu Chuyện

Đây là bản kể của Diego Durán, một tu sĩ dòng Đa Minh, trong các chương 2 đến 5 cuốn Lịch sử các xứ Ấn Độ thuộc Tân Tây Ban Nha, có bổ sung từ Crónica mexicáyotl bằng tiếng Nahuatl ở những chỗ sách này kể thêm. Các câu trích do chúng tôi tự dịch từ văn bản tiếng Tây Ban Nha của Durán theo bản hiệu đính năm 1867 của José F. Ramírez, và từ bản dịch tiếng Tây Ban Nha Crónica của Gabriel K. Kruell (2021).

1-1 Aztlan Và Bảy Hang Động

Thuở xưa, Durán viết, các dân tộc ở vùng đất này đi ra từ bảy hang động, Chicomoztoc, ở xứ Aztlan và Teoculhuacan. Sáu dân tộc ra đi trước và định cư quanh hồ lớn. Dân tộc thứ bảy, người Mexica, ở lại, theo lời họ là “do mệnh trời”, và đến sau cùng. Durán giải thích Aztlan là “sự trắng” hay “nơi của loài diệc”: vì thế người ta gọi họ là Azteca. Họ còn được gọi là Mexitin, theo tên vị tư tế dẫn đường, Meci.

Crónica mexicáyotl đặt Aztlan “ở giữa nước”. Vào một năm 1 Đá lửa, mà sách này tính là năm 1064, bảy nhóm thị tộc của họ, các calpolli, đi thuyền đến Chicomoztoc, “một khối đá thủng bảy lỗ”, giữa vùng hoang dã có báo đốm, báo sư tử, rắn và xương rồng đầy gai. Họ mang theo một bọc thiêng, và thần nói với họ từ trong bọc ấy, dù chẳng ai thấy được hình dáng thần.

Theo Crónica, có bốn người cõng thần: Iztacmixcoatzin, Apanecatl, Tezcacoatl và một người phụ nữ, Chimalma; thần ngự trong một chiếc rương. Ở Durán, thần ngự trong một hòm đan bằng lau, và ngoài bốn người trông giữ, không ai dám chạm vào. Có lần một tiếng nói bảo đoàn người rời khỏi gốc cây bách lớn nơi họ đang nghỉ; sáng hôm sau, cây gãy đổ.

Durán kể, dừng chân ở đâu, việc đầu tiên của họ là dựng điện thờ cho thần, rồi mới gieo ngô và ớt. Khi thần bảo đi tiếp, họ bỏ lại mùa màng, và cùng với đó là người già và người ốm, những người ở lại lập nghiệp lâu dài ở các nơi ấy.

1-2 Người Em Gái Bị Bỏ Lại

Em gái của thần, Malinalxochitl, cũng đi cùng đoàn. Durán tả nàng rất đẹp, và tài giỏi đến mức trở thành phù thủy, khiến người ta khiếp sợ vì nàng sai rắn độc, bọ cạp, rết và nhện độc đến hại kẻ nào làm nàng phật ý. Trong giấc mơ, thần bảo vị tư tế rằng ngài đến để chinh phục các dân tộc không phải bằng bùa phép mà “bằng lòng can đảm của trái tim và cánh tay”, và phải bỏ em gái lại. Đêm ấy, trong khi nàng và những người theo nàng ngủ, mọi người khác lặng lẽ bỏ đi. Sáng ra, nàng khóc và oán trách mưu kế của anh mình. Nàng đi lập nên thị trấn Malinalco, nơi mà theo Durán, đến thời ông người ta vẫn còn coi dân ở đó là phù thủy.

Những người còn lại đi tiếp đến Coatepec, đồi Rắn. Ở đó họ đắp đập chặn sông thành hồ, một nhóm muốn ở lại, và thần giết những kẻ cầm đầu rồi phá đập. Chuyện ấy, cùng sự ra đời của thần trên chính ngọn đồi này theo các nguồn khác, thuộc về bài Huitzilopochtli.

1-3 Trái Tim Của Copil

Malinalxochitl có một con trai là Copil. Khi Copil lớn, mẹ kể cho chàng nghe người cậu đã đối xử tệ với bà ra sao, và chàng thề diệt thần cùng toàn bộ dân của thần. Chàng đi hết thị trấn này đến thị trấn khác quanh hồ, rêu rao rằng người Mexica độc ác và hiếu chiến, cho đến khi các thành bên hồ đồng lòng tiêu diệt đám người mới đến đang đóng trại trên đồi Chapultepec. Copil leo lên ngọn đồi nhỏ Tepetzinco, cạnh các suối nước nóng, để chờ xem.

Thần biết hết. Ngài bảo các tư tế đi giết Copil và mang trái tim về, và mang cả thần theo. Cùng người cõng thần là Cuauhtlequetzqui, họ bắt được Copil lúc chàng không phòng bị, giết chàng và mang trái tim về. Thần bảo Cuauhtlequetzqui đi vào bãi lau và ném nó đi xa hết sức. Trái tim rơi xuống nơi nay gọi là Tlalcocomolco, “và người ta kể rằng cây xương rồng mọc lên từ trái tim ấy”. Durán nói thêm, các suối nước nóng được gọi là Acopilco, “nước của Copil”.

Copil chết rồi, nhưng cuộc vây hãm vẫn diễn ra. Người Mexica phá được vòng vây, nhưng thủ lĩnh của họ là Huitzilihuitl bị bắt, đưa về Culhuacan và bị giết.

1-4 Rắn, Công Chúa Và Dòng Suối Trắng

Thần sai họ đến xin đất của Achitometl, vua xứ Culhuacan. Các cận thần của vua chọn Tizapan, một vùng đất lúc nhúc rắn và rắn độc, mong người Mexica chết ở đó. Thế nhưng người Mexica đem rắn nướng và luộc ăn cho đến khi gần như chẳng còn con nào. Achitometl cho họ buôn bán trong thành và kết thông gia với dân mình.

Nhưng thần của họ muốn chiến tranh. Ngài bảo họ xin con gái của Achitometl về làm “người đàn bà của bất hòa”. Nhà vua liền gả con, mong con mình được trị vì và thành nữ thần trên mặt đất. Người Mexica giết nàng, lột da nàng, cho một chàng trai khoác tấm da ấy, rồi mời vua cha đến thờ con gái mình như nữ thần Toci, “mẹ” hay “bà”. Khi nhận ra thứ đang ngồi trong điện thờ tối tăm, nhà vua hô dân cầm vũ khí. Bị dồn xuống hồ, người Mexica dùng giáo và khiên kết bè vượt qua chỗ nước sâu, rồi ẩn mình giữa đám lau sậy.

Ở đó, Durán kể, họ tìm thấy một dòng suối đẹp, và mọi thứ quanh nó đều trắng: một cây bách xù trắng bên nguồn nước, những cây liễu trắng, lau và cói trắng, ếch trắng, cá trắng và rắn nước trắng. Nước tuôn ra trong vắt giữa hai tảng đá lớn. Các cụ già khóc vì vui sướng, vì đây chính là điều thần đã hứa.

1-5 Con Đại Bàng

Đêm ấy thần hiện vào giấc mơ của Cuauhtlequetzqui. Ngài nói trái tim của Copil đã rơi trên một hòn đá, và từ đó mọc lên một cây xương rồng “to và đẹp đến nỗi một con đại bàng làm tổ trên đó”. Ngày ngày đại bàng ăn những con chim đẹp nhất ở đó, dang cánh sưởi nắng, và quanh nó vương vãi lông vũ xanh lá, xanh lam, đỏ, vàng và trắng. “Nơi các ngươi tìm thấy cây xương rồng có đại bàng đậu trên ấy, ta đặt tên là Tenochtitlan.”

Sáng hôm sau, mọi người đi vào bãi lau. Dòng suối hôm trước nay chảy đỏ “gần như máu”, chia làm hai dòng, dòng thứ hai xanh lam và đặc. Rồi họ thấy cây xương rồng, và trên đó là con đại bàng, “dang cánh về phía những tia nắng mặt trời, đón hơi ấm và cái mát lành của buổi sáng, trong móng vuốt cắp một con chim rất đẹp, lông quý giá và óng ánh”. Họ cúi lạy nó như trước một điều thiêng liêng, và con đại bàng cũng cúi đầu đáp lại họ.

Họ cắt những tảng đất cỏ trong đầm, dựng cho thần một điện thờ nhỏ bằng đất và mái tranh. Đất ấy không phải của họ: đó là nơi giáp ranh lãnh thổ của Azcapotzalco, Texcoco và Culhuacan. Vì thế họ bắt cá, ếch và chim nước, đem đổi lấy đá và gỗ ở chợ của các nước láng giềng, và tạo đất trên mặt nước bằng cách đổ đất đá vào giữa những hàng cọc. Thần bảo họ chia thành bốn khu quanh nhà của ngài. Bốn trưởng lão bất mãn dọn sang một chỗ gần đó, về sau thành Tlatelolco. Những người còn lại chọn Acamapichtli, một quý tộc trẻ xứ Culhuacan có cha là người Mexica, làm vị vua đầu tiên. Durán ghi năm khởi công xây thành là 1318.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Teocalli của Thánh chiến (Teocalli de la Guerra Sagrada), một mô hình đền thờ bằng đá ở Bảo tàng Nhân học Quốc gia Mexico, được lấy ra từ móng Cung điện Quốc gia ở Thành phố Mexico năm 1926. Emily Umberger viết rằng việc xác định niên đại tác phẩm vào lễ Lửa Mới năm 1507, dưới thời Moctezuma II, “ít nhiều đã được giới học thuật chấp nhận”. Mặt sau khắc con đại bàng trên cây xương rồng mọc từ hòn đá; cây xương rồng mang quả là những trái tim người, và từ mỏ đại bàng thoát ra ký hiệu mà Eduard Seler đọc là atl-tlachinolli, “nước, vật bị đốt cháy”, một ẩn dụ chỉ cuộc chiến thiêng.
• Tira de la peregrinación, tức Codex Boturini, vẽ trên giấy amate gấp kiểu bình phong, ở Tenochtitlan vào thập niên 1530 hoặc khoảng năm 1540, hiện ở Thư viện Quốc gia Nhân học và Lịch sử Mexico. Hai mươi mốt trang rưỡi của nó theo chân người Mexica từ năm 1 Đá lửa, khi họ rời Aztlan, đến năm 6 Lau, khi họ sống trên đất Colhuacan: nó dừng lại trước cảnh lập thành. Ở trang đầu, Aztlan là một hòn đảo có sáu ngôi nhà quanh một ngôi đền; Chimalma, được nhận ra nhờ ký hiệu chiếc khiên, ngồi cùng một người đàn ông, và một vị tư tế chèo thuyền đi xa. Ở Teoculhuacan, ngọn đồi cong, tám dân tộc lên đường, và bốn người cõng thần mang những bọc thiêng, Tezcacoatl mang bọc của Huitzilopochtli. Xa hơn là một cây lớn gãy đổ.
• Codex Mendoza, làm khoảng năm 1541 cho vị phó vương đầu tiên, Antonio de Mendoza (Thư viện Bodleian, Oxford, MS. Arch. Selden. A. 1). Bức tranh đầu tiên, tờ 2r, là cảnh lập thành: đại bàng trên cây xương rồng mọc từ hòn đá, nơi những dòng nước xanh giao nhau hình chữ X, bên dưới là chiếc khiên kèm mũi tên, và mười vị khai lập ngồi quanh, trong đó có Tenoch. Năm mươi mốt ký hiệu năm viền quanh trang, bắt đầu bằng năm 2 Nhà, và phía dưới là các chiến binh Mexica chiếm Colhuacan và Tenayuca. Lời chú giải tiếng Tây Ban Nha, được Samuel Purchas in bằng tiếng Anh năm 1625, nói rằng đại bàng “làm chốn ở và nơi kiếm mồi” trên cây xương rồng, và nơi ấy “vương đầy xương và lông của đủ loài chim”.
• Diego Durán viết xong cuốn Lịch sử năm 1581. Bản chép tay cùng các bức tranh của nó ở Thư viện Quốc gia Tây Ban Nha, được in lần đầu năm 1867. Bản tường thuật về nguồn gốc người Indio (còn gọi là “Códice Ramírez”) kể cảnh lập thành với lời lẽ gần như y hệt, còn Biên niên sử Mexico (Crónica mexicana) bằng tiếng Tây Ban Nha của Hernando Alvarado Tezozómoc, viết khoảng năm 1598, kể ngắn gọn hơn.
• Crónica mexicáyotl, bằng tiếng Nahuatl. Tezozómoc đang viết sách này vào năm 1609. Bản chép cổ nhất do nhà sử học Chimalpahin người Chalco chép tay, có thể đã sửa sang lại, và một số đoạn là của chính ông hoặc của một người tên Alonso Franco. Bản thảo được tìm thấy ở London năm 1982, được chính phủ Mexico mua lại năm 2014, và hiện ở Thư viện Quốc gia Nhân học và Lịch sử.

3 Những Dị Bản

• Ai giết Copil? Ở Durán là các tư tế đi cùng người cõng thần. Ở Crónica mexicáyotl là chính Huitzilopochtli, sau một cuộc đuổi bắt “như những nahual”, những kẻ biến hình. Ngài chặt đầu Copil, đặt lên ngọn đồi nay gọi là Acopilco, rồi moi tim chàng. Trái tim được ném đi từ một tấm chiếu đá trong bãi lau “nơi Quetzalcoatl đã nghỉ khi ra đi”, bởi Cuauhtlequetzqui hay bởi Cuauhcoatl: “một người là Cuauhtlequetzqui, một người khác là Cuauhcoatl”, Crónica ghi chú. Sách ghi Copil chết vào năm 1 Nhà, 1285.
• Đại bàng ăn gì? Trên Teocalli, theo Umberger, nó mổ những trái tim mọc trên cây xương rồng, còn ký hiệu chiến tranh thoát ra từ mỏ nó. Trong tranh Codex Mendoza, nó chẳng ngậm gì; lời chú giải nhắc đến xương và lông chim. Ở Durán và Bản tường thuật, “một con chim rất đẹp”. Ở Crónica mexicáyotl, “nó ăn thứ gì đó, nó ngấu nghiến”, trên chiếc tổ kết bằng lông chim màu ngọc lam, chim tlauhquechol màu hồng và chim quetzal, giữa đầu, chân và xương chim. Trong Biên niên sử Mexico của Tezozómoc, nó “đang ăn và xé xác một con rắn”, và trong bức tranh vẽ cảnh này trong bản chép tay của Durán, mà theo người điểm sách thì Correa Lonche coi là nguồn đầu tiên vẽ đại bàng cùng con rắn, nó ngậm và quắp một con rắn.
• Con rắn của vùng đất. Crónica mexicáyotl gọi thành là nơi “đại bàng kêu, nơi nó dang cánh, nơi đại bàng ăn, nơi cá bơi và nơi rắn rít”, và trong một chương sau của Durán, tù binh được chào đón đến Tenochtitlan, “nơi đại bàng hót và rắn rít”. Ở cả hai, con rắn được kể như một sinh vật của vùng đất, chứ không phải con mồi của đại bàng.
• Năm nào? Durán: khởi công năm 1318. Lời chú giải Codex Mendoza: 1324; nhưng bức tranh của nó bắt đầu bằng năm 2 Nhà, mà như Manuel Orozco y Berra chỉ ra năm 1878, rơi vào năm 1325, và Crónica mexicáyotl ghi “năm 2 Nhà, 1325”. Orozco y Berra dẫn Clavijero, người đã tìm thấy các năm 1324, 1325, 1327, 1341 và 1357 ở những tác giả trước. Bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica ghi “khoảng năm 1345”, còn Chimalpahin cho rằng người Mexica lần đầu nhóm Lửa Mới trên đảo vào năm 1351.
• Họ rời Aztlan khi nào, và Aztlan ở đâu? Tira và Crónica mexicáyotl đều ghi năm 1 Đá lửa, Crónica quy ra năm 1064, còn các Codex Aubin và Codex Azcatitlan quy ra năm 1168; Rafael Tena cho rằng những niên đại được thêm vào hai cuốn ấy “không hoàn toàn đáng tin”. Crónica đặt Aztlan “có lẽ” ở gần vùng bờ biển lớn “mà người Tây Ban Nha nay gọi là New Mexico”; Tena đặt nó ở bang Guanajuato, gần hồ Yuriria.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thành phố trên hồ. Trong Thư thứ hai gửi hoàng đế Charles V năm 1520, Hernán Cortés viết rằng “thành phố lớn Temixtitan này được dựng trên hồ nước mặn”, cách đất liền hai dặm Tây Ban Nha, có “bốn lối vào bằng những con đê đắp, rộng bằng hai ngọn giáo kỵ binh”, và “lớn như Sevilla hay Córdoba”. Thành rơi vào tay người Tây Ban Nha năm 1521, và họ xây Thành phố Mexico trên đống đổ nát của nó.
• Chinampa. Ruộng nuôi sống các thành bên hồ là chinampa, những thửa đất hình chữ nhật đắp từ nhiều lớp thực vật thủy sinh, cỏ, phù sa và đất, bao quanh bởi kênh nước, cho thu hoạch quanh năm. Viện Nhân học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH) xác định những chinampa sớm nhất tìm thấy trong lòng chảo có niên đại 900–1200, ở Xaltocan, một thị trấn của người Otomí, tức là có từ rất lâu trước người Mexica; khai quật ở trung tâm Thành phố Mexico cũng tìm thấy chinampa và kênh được dùng trong khoảng 1300–1521, và ở Xochimilco, Tláhuac người ta vẫn còn canh tác chúng.
• Quốc huy. Năm 1821, quốc huy của Đế quốc Mexico mới là một con đại bàng đội vương miện trên cây xương rồng, không có rắn. Đạo luật ngày 14/4/1823 trả lại con rắn cho đại bàng, “trong tư thế dùng mỏ xé nó ra”, giữa hai cành nguyệt quế và sồi. Năm 1968, theo lệnh Tổng thống Gustavo Díaz Ordaz, họa sĩ minh họa Francisco Eppens Helguera vẽ lại một mẫu trước đó của họa sĩ Jorge Enciso, thành mẫu quốc huy dùng đến ngày nay.
• Luật. Luật về Quốc huy, Quốc kỳ và Quốc ca ngày 8/2/1984 mô tả: một con đại bàng quay mặt nghiêng bên trái, móng trái đặt “trên một cây xương rồng đang nở hoa mọc từ một tảng đá nhô lên khỏi mặt hồ”, móng phải và mỏ giữ “một con rắn cong mình, trong tư thế ngấu nghiến”. Quốc kỳ có ba dải dọc xanh lá, trắng, đỏ, quốc huy nằm trên dải trắng, và ngày 24/2 hằng năm là Ngày Quốc kỳ.
• Con rắn có từ bao giờ? Theo bản tóm tắt của người điểm sách Ramón Velázquez Guzmán, Guillermo Correa Lonche (sách do INAH xuất bản năm 2021) đã đọc 52 văn bản thế kỷ XVI và XVII và chỉ thấy đại bàng đi cùng rắn trong tám văn bản: đầu tiên ở Durán, rồi trong những tác phẩm viết sau năm 1598. Huy hiệu mà Charles V ban cho thành phố năm 1523 không có cả hai; về sau đại bàng được thêm vào, rồi đến con rắn. Người điểm sách kết luận rằng sự xuất hiện muộn ấy có lẽ do ảnh hưởng Tây Ban Nha hơn là do biểu tượng thời tiền Tây Ban Nha.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Huitzilopochtli: Thần chiến tranh sinh ra trên đồi Coatepec: vị thần dẫn người Mexica rời Aztlan và chọn nơi dựng thành cho họ; sự ra đời của thần và cuộc nổi loạn ở Coatepec được kể trong bài ấy.
• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: trong Crónica mexicáyotl, trái tim của Copil được ném đi từ một tấm chiếu đá trong bãi lau, nơi Quetzalcoatl đã nghỉ “khi ra đi”.
• Coatlicue: Người mẹ mặc váy rắn: Durán kể về một cuộc hành trình khác, khi Moctezuma I sai sứ giả đi ngược con đường về Aztlan để tìm mẹ của Huitzilopochtli.
• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: ở La Mã cũng vậy, chim chóc chỉ ra nơi dựng thành, và các tác giả cổ đại không thống nhất được năm thành được lập. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva-España y islas de Tierra Firme, José F. Ramírez hiệu đính, tập 1 (Mexico, 1867), chương 2–6 và 18: archive.org
• Hernando de Alvarado Tezozómoc, Crónica mexicáyotl, Domingo Chimalpáin biên tập, Gabriel K. Kruell hiệu đính và dịch sang tiếng Tây Ban Nha (UNAM, Viện Nghiên cứu Lịch sử, 2021), phần dẫn nhập và phần một, §§ 8–37: historicas.unam.mx
• Hernando Alvarado Tezozómoc, Crónica mexicana, chương 1, kèm Relación del origen de los indios và nghiên cứu niên đại của Manuel Orozco y Berra, José M. Vigil biên tập (Mexico, 1878): archive.org
• Codex Mendoza, Thư viện Bodleian MS. Arch. Selden. A. 1, tờ 2r, và lời chú giải trong Samuel Purchas, Hakluytus Posthumus or Purchas His Pilgrimes, tập XV (Glasgow, 1906), tr. 413–418; Lauren Kilroy-Ewbank, “Frontispiece of the Codex Mendoza”, Smarthistory: Digital Bodleian, archive.org, LibreTexts
• Hernán Cortés, Thư thứ hai (30/10/1520), trong Fernando Cortes: His Five Letters of Relation to the Emperor Charles V, bản dịch của Francis Augustus MacNutt, tập 1 (Cleveland, 1908), tr. 256: archive.org
• Rafael Tena, “La cronología de la Tira de la peregrinación”, Estudios de Cultura Náhuatl 40 (2009), và María Castañeda de la Paz, “La Tira de la peregrinación y la ascendencia chichimeca de los tenochca”, Estudios de Cultura Náhuatl 38 (2007): ECN, ECN
• INAH, Thông cáo số 499 (7/10/2022), về bản phục chế Tira của Tena, và Thông cáo số 8 (9/1/2024), về chinampa: inah.gob.mx, inah.gob.mx
• Emily Umberger, “Montezuma’s Throne”, arara 8 (2010): Đại học Essex
• Ramón Velázquez Guzmán, “Mitos y orígenes del escudo nacional”, điểm sách El águila y la serpiente của Guillermo Correa Lonche (INAH, 2021), Historias 111 (2022), tr. 108–110: revistas.inah.gob.mx
• Antonio García Cubas, Diccionario geográfico, histórico y biográfico de los Estados Unidos Mexicanos, tập I, mục “Armas”, bản phục chế (INEGI, UNAM và El Colegio Nacional, 2015), có chép đạo luật ngày 14/4/1823; María de Lourdes Aguilar Enríquez và các tác giả khác, “La flora del escudo nacional mexicano”, Polibotánica 18 (2004): historicas.unam.mx, Redalyc
• Ley sobre el Escudo, la Bandera y el Himno Nacionales (Công báo Liên bang, 8/2/1984; văn bản sửa đổi đến ngày 11/5/2018), các điều 2, 3 và 10: WIPO Lex
• Masuda Yoshio, “テノチティトラン”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.