Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái

Ngày 21 tháng 4 hằng năm, La Mã mừng sinh nhật của mình. Ngày ấy bắt nguồn từ một câu chuyện người La Mã kể về chính họ mà chưa bao giờ tin trọn vẹn: hai cậu bé song sinh bị bỏ cho chết đuối, một con sói cái nuôi chúng, và một cuộc tranh chấp về điềm trời kết thúc bằng cái chết của một người anh em. Livy, người viết bản kể nổi tiếng nhất dưới thời Augustus, đã báo trước với độc giả ngay từ đầu rằng những chuyện này “được tô điểm bằng truyền thuyết thi ca hơn là dựa trên chứng cứ lịch sử đáng tin”, và ông “không định khẳng định cũng không định bác bỏ” chúng (lời tựa 6).

1 Câu Chuyện

Bản kể này theo quyển 1 bộ Lịch sử La Mã (Ab urbe condita) của Livy, chương 3–16 theo cách đánh số chuẩn, với các trích dẫn dịch từ bản tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, 1919). Những chi tiết lấy từ Dionysius xứ Halicarnassus (bản dịch của Earnest Cary, Loeb, 1937), Cuộc đời Romulus của Plutarch (bản dịch của Bernadotte Perrin, Loeb, 1914) và Fasti của Ovid (chúng tôi dịch từ tiếng Latin; số dòng theo văn bản của The Latin Library) đều được ghi rõ ở từng chỗ.

1-1 Cặp Song Sinh Trên Sông

Ascanius, con trai Aeneas, dựng thành Alba Longa dưới chân núi Alban, và con cháu ông nối đời cai trị ở đó (1.3; câu chuyện của họ thuộc về Aeneas). Vua Proca để lại vương quốc lâu đời cho con trưởng là Numitor, nhưng người em là Amulius đuổi anh đi và giết các con trai của anh. Con gái Numitor là Rhea Silvia bị Amulius biến thành một trinh nữ Vesta, “dưới danh nghĩa tôn vinh nàng”, để nàng không bao giờ có con (1.3.10–11; về các trinh nữ, xem Vesta). Plutarch mở đầu khác: Amulius chia gia tài làm hai phần, vương quốc và kho báu mang từ thành Troy về, để Numitor chọn vương quốc, rồi dùng kho báu mà cướp luôn vương quốc ấy (3.2).

Nàng trinh nữ bị cưỡng hiếp và sinh ra hai con trai song sinh. Livy kể rằng nàng nói cha chúng là thần Mars, “không biết vì thật lòng tin như vậy, hay vì thấy tội lỗi sẽ nhẹ hơn nếu kẻ gây ra là một vị thần” (1.4.2; về vị thần này, xem Mars). Amulius sai xích nàng lại, tống vào ngục, và ra lệnh đem hai đứa trẻ thả xuống sông. Đúng lúc ấy sông Tiber đang lũ, nước đọng tràn khắp vùng đất thấp, nên người của nhà vua đặt chiếc giỏ ở mép nước lũ, chỗ mà vào thời Livy có cây sung tên là Ruminalis, mong rằng nước nông cũng đủ dìm chết hai đứa bé (1.4.3–5). Ovid để những người hầu rơi nước mắt: một người, khi đặt hai đứa trẻ xuống, than rằng mẹ chúng đã “trong một ngày vừa làm mẹ vừa mất con” (Fasti 2.387–404).

1-2 Con Sói Cái Và Chim Gõ Kiến

Nước rút, chiếc giỏ nằm lại trên đất khô. Một con sói cái từ trên đồi xuống uống nước, lần theo tiếng khóc, rồi cho hai đứa bé bú “dịu dàng đến nỗi người coi đàn gia súc của nhà vua bắt gặp nó đang dùng lưỡi liếm chúng” (1.4.6). Plutarch thêm một con chim gõ kiến mang thức ăn đến và canh chừng hai đứa trẻ; cả hai con vật đều là vật thiêng của thần Mars, và theo ông, chính vì thế mà người ta tin lời người mẹ (4.2). Ovid hỏi: ai mà chẳng biết hai đứa bé lớn lên nhờ sữa của thú hoang, “và một con chim gõ kiến thường mang thức ăn đến cho những đứa trẻ bị bỏ rơi” (Fasti 3.53–54). Người coi gia súc ấy là Faustulus. Ông mang hai đứa trẻ về túp lều, giao cho vợ là Larentia, tức Acca Larentia trong Plutarch và Ovid, nuôi nấng (1.4.7).

Trong Dionysius, khi những người chăn cừu hò hét kéo đến, con sói thản nhiên bỏ đi vào một cái hang bên sườn đồi Palatine, cạnh một con suối trong khu rừng thiêng dâng thần Pan. Hang ấy là hang Lupercal. Vào thời ông, người ta vẫn còn chỉ cho nhau xem cái hang được xây áp vào sườn đồi, và gần đó có một bức tượng đồng con sói cái cho hai đứa trẻ bú, “làm theo lối cổ” (1.79.7–8). Theo Plutarch, cây sung được đặt tên theo ruma, một từ cổ chỉ bầu vú (4.1); Livy và Ovid thì nói nó từng được gọi là Romularis, hay Romula (1.4.5; Fasti 2.411–412).

1-3 Numitor Trở Lại Ngai Vàng

Hai cậu bé lớn lên săn bắn trên đồi, cướp lại của bọn cướp rồi chia chiến lợi phẩm cho những người chăn cừu (1.4.8–9). Livy kể rằng trên đồi Palatine khi ấy đã có lễ Lupercalia, một nghi lễ do Evander mang từ Arcadia sang, trong đó các chàng trai trần truồng chạy quanh. Giữa ngày lễ, một bọn cướp phục kích; Romulus chống trả thoát được, nhưng Remus bị bắt, bị tố trước mặt Amulius là đã cướp phá đất đai của Numitor, rồi bị giao cho Numitor trừng phạt (1.5.1–5). Faustulus từ lâu đã ngờ rằng mình đang nuôi cháu của nhà vua, và nỗi sợ khiến ông nói hết với Romulus; còn Numitor, khi nhìn người tù, cũng đã nghĩ đến điều ấy. Romulus cho những người chăn cừu kéo đến cung điện theo nhiều ngả, Remus dẫn một toán người từ nhà Numitor tới, và Romulus giết nhà vua. Hai anh em tôn ông ngoại làm vua Alba (1.5.5–1.6.2). Trong Plutarch, bằng chứng chính là chiếc máng gỗ, có những đai đồng “khắc chữ nay đã gần mờ hết” (7.6).

1-4 Sáu Con Kền Kền Và Mười Hai

Hai anh em quyết định dựng một thành phố ở nơi họ bị bỏ rơi và được nuôi lớn. Vì là song sinh, họ không thể phân định theo tuổi tác, nên thỏa thuận để các vị thần chọn bằng phép bói chim, tức đọc điềm qua đường bay của chim. Romulus chọn đồi Palatine làm chỗ ngồi quan sát, Remus chọn đồi Aventine (1.6.3–4). Remus thấy điềm trước, sáu con kền kền; rồi mười hai con hiện ra trước mắt Romulus. Mỗi bên được phe mình tôn làm vua, một bên viện lẽ thấy trước, bên kia viện lẽ số chim nhiều hơn (1.7.1).

Bản kể cổ nhất về cảnh này là thơ. Cicero trích vài câu trong Biên niên của nhà thơ Ennius, bộ sử La Mã viết thành sử thi. Theo bản dịch của chúng tôi: hai anh em, “khao khát vương quyền”, ngồi chờ chim; “họ tranh nhau xem nên gọi thành là Roma hay Remora”; dân chúng chờ đợi như đám đông ở trường đua dõi theo cổng xuất phát chờ hiệu lệnh của quan chấp chính. Rồi khi mặt trời vàng mọc, mười hai “thân hình thiêng liêng” của bầy chim từ trời sà xuống, và Romulus thấy ngai vàng đã thuộc về mình (Về bói toán 1.107–108).

1-5 Luống Cày Và Tường Thành

Ovid tả nghi lễ dựng thành, cử hành vào ngày lễ của nữ thần Pales: người ta đào một hố xuống tận đất rắn, lấp đầy bằng hoa màu và đất mang từ vùng lân cận, dựng một bàn thờ lên trên; rồi Romulus ấn tay cày, vạch đường tường thành bằng một luống cày, sau một con bò cái trắng ách chung với một con bò đực trắng như tuyết (Fasti 4.819–826). Plutarch thêm rằng những người được mời từ xứ Etruria đến đã dạy ông các phép thiêng, và ở những chỗ sẽ làm cổng, người ta nhấc chiếc cày lên mang qua (11.1–3).

Chính ở đó Remus chết. Livy kể cả hai cách, mỗi cách một câu. Hoặc cuộc tranh chấp về điềm chim biến thành ẩu đả và “Remus bị đánh gục trong cuộc ẩu đả”, hoặc theo “chuyện phổ biến hơn”, Remus nhảy qua tường thành mới để chế nhạo, và Romulus giận dữ giết chàng, rồi nói thêm: “Kẻ nào còn nhảy qua tường thành của ta thì cũng chết như thế!” (1.7.2). “Thế là Romulus một mình nắm quyền, và thành phố vừa dựng được gọi theo tên người sáng lập” (1.7.3).

1-6 Những Người Phụ Nữ Sabine

Để có dân cho thành, Romulus mở một nơi tị nạn trên ngọn đồi giữa hai khu rừng (Foster chú thích là đồi Capitol), và người trốn chạy từ các dân tộc quanh vùng kéo đến, “không phân biệt nô lệ hay tự do” (1.8.5–6). Nhưng thành không có phụ nữ, và các nước láng giềng không chịu gả con gái cho người La Mã (1.9.1–5). Vì thế Romulus loan báo một hội thi dâng thần Neptune của ngựa, lễ Consualia. Láng giềng kéo đến xem thành phố mới, người Sabine mang theo cả vợ con, và khi cuộc thi bắt đầu, các chàng trai La Mã cướp lấy những cô gái chưa chồng. Cha mẹ các cô bỏ chạy, kêu gọi các vị thần mà ngày lễ đã bị phản bội, còn Romulus nói với những người phụ nữ bị bắt rằng họ sẽ là vợ chính thức, cùng hưởng tài sản, quyền công dân và con cái của người La Mã (1.9.6–16). Thành phố của họ lần lượt kéo quân đến đánh. Romulus giết vua Caenina trên chiến trường và mang bộ giáp của ông ta lên đồi Capitol dâng thần Jupiter Feretrius, ngôi đền đầu tiên của La Mã (1.10), còn vợ chàng là Hersilia thuyết phục chàng tha cho cha mẹ những người phụ nữ ấy (1.11.2–3).

Người đến sau cùng là người Sabine do vua Titus Tatius dẫn đầu, và họ dùng mưu. Tarpeia, con gái chưa chồng của viên chỉ huy thành lũy La Mã, ra ngoài tường lấy nước thì bị mua chuộc bằng vàng để mở cửa cho quân lính vào; vào rồi, họ ném khiên đè nàng đến chết. Livy chép lại các lời đồn: nàng đòi thứ họ đeo trên cánh tay trái, tức những chiếc vòng vàng, và nhận lấy khiên của họ, hoặc nàng đòi chính những tấm khiên (1.11.6–9). Trong Fasti của Ovid, chính thần Janus sau đó chặn người Sabine ở một cổng thành bằng một dòng suối nóng phun lên (Janus). Hai đạo quân giao chiến trong thung lũng lầy giữa đồi Palatine và đồi Capitol, nơi về sau là Quảng trường La Mã (Forum Romanum), và khi quân La Mã tan vỡ, Romulus khấn nguyện dựng đền thờ thần Jupiter Stator, “Jupiter giữ chân quân lính” (1.12). Đúng lúc ấy những người phụ nữ Sabine, “tóc xõa, áo rách”, lao vào giữa làn vũ khí, giữa cha và chồng mình: “hãy trút giận lên chúng tôi”, Livy để họ nói, “chúng tôi là nguyên nhân của chiến tranh” (1.13.1–3). Các thủ lĩnh hợp hai dân tộc làm một, công dân được gọi là Quirites theo tên thành Cures của người Sabine, và Romulus cùng Tatius đồng cai trị cho đến khi Tatius bị giết ở Lavinium (1.13.4–8, 1.14.1–2).

1-7 Quirinus

Nhiều năm sau, khi Romulus đang duyệt binh trên Cánh đồng Mars, gần đầm Capra, một cơn bão nổi lên, phủ mây che khuất chàng, “và từ giây phút ấy Romulus không còn ở trên mặt đất nữa”. Các nghị viên nói chàng đã được đưa lên trời, và binh sĩ tôn chàng làm thần; Livy ghi lại cả lời đồn kia, được truyền “rất mập mờ”, rằng các nghị viên đã xé xác chàng. Rồi Proculus Julius thề rằng lúc bình minh Romulus đã từ trời xuống, nhắn rằng: “La Mã của ta sẽ là kinh đô của thế giới” (1.16). Trong Ovid, thần Mars xin Jupiter trả lại con trai, và Proculus gặp Romulus dưới ánh trăng trên con đường từ Alba Longa, cao lớn hơn người thường, rồi được dặn bảo người La Mã dâng hương cho “vị Quirinus mới”; đền thờ được dựng lên, và đồi Quirinal mang tên chàng (Fasti 2.481–512). Trong Plutarch, chính Romulus nói: “Ta sẽ là vị thần phù hộ các ngươi, Quirinus” (28.2).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Bức tượng của anh em Ogulnius, năm 296 TCN. Năm ấy, theo niên đại truyền thống, hai quan thị chính Gnaeus và Quintus Ogulnius dùng tiền phạt thu từ bọn cho vay nặng lãi để dựng, bên cây sung Ruminalis, “tượng những người sáng lập thành phố lúc còn thơ ấu dưới bầu vú một con sói cái” (Livy 10.23, chúng tôi dịch). Nicholas Purcell gọi đó là “bằng chứng đầu tiên hoàn toàn không mơ hồ về truyền thuyết đã thành hình”.
• Đồng tiền và tấm gương. Đồng didrachm bạc đúc ở La Mã năm 269–266 TCN có đầu Hercules ở một mặt và con sói cái cho cặp song sinh bú ở mặt kia (kiểu RRC 20/1). Một tấm gương đồng tìm thấy ở Bolsena, có lẽ làm ở Praeneste vào thế kỷ IV TCN và nay ở Bảo tàng Capitolini, mang cảnh cặp song sinh bú sữa ở chính giữa; bảo tàng coi đó là bằng chứng người Etrusca đã biết thần thoại này.
• Những bộ sử đầu tiên. Plutarch nói dị bản phổ biến được Diocles xứ Peparethus công bố trước tiên trong giới Hy Lạp, và Fabius Pictor theo ông ở hầu hết các điểm (3.1). Fabius, sử gia La Mã cổ nhất, là một nghị viên được cử đi hỏi sấm ở Delphi năm 216 TCN; ông viết bằng tiếng Hy Lạp, và tác phẩm đã mất. Dionysius nói Cincius, Cato, Piso và phần lớn các sử gia khác đều theo Fabius (1.79.4). Nhà thơ Ennius (239–169 TCN) kể lịch sử La Mã trong mười tám quyển Biên niên; cảnh bói chim còn lại là nhờ Cicero trích dẫn.
• Livy, Lịch sử La Mã 1.3–16, bắt đầu viết trong khoảng năm 27 đến 25 TCN, và Dionysius xứ Halicarnassus, một người Hy Lạp sống ở La Mã từ năm 30 TCN, Cổ sử La Mã 1.76–2.56. Ở những chỗ các tác giả xưa bất đồng, ông thường ghi cả hai dị bản, và “mỗi độc giả sẽ tự quyết định nên tin điều nào” (1.79.3).
• Fasti của Ovid, một bài thơ về các ngày lễ trong lịch La Mã, dừng lại ở tháng Sáu vì năm 8 CN Augustus đày ông đi xa: con sói và hang Lupercal (2.381–424), Quirinus (2.475–512), việc dựng thành vào lễ Parilia (4.807–862).
• Plutarch (khoảng năm 46–sau năm 119 CN), Cuộc đời Romulus, ghép đôi với Cuộc đời Theseus. Ông nêu tên nguồn của mình suốt bài, và thừa nhận có người ngờ câu chuyện mang “tính hư cấu và hoang đường” (8.7).

3 Những Dị Bản

• Ai đã giết Remus? Trong Livy, một kẻ nào đó trong cuộc ẩu đả, hoặc chính Romulus (1.7.2). Dionysius cho rằng chuyện ẩu đả là đáng tin nhất: Faustulus tay không lao vào giữa những người đang đánh nhau và chết, còn Romulus, vì đau buồn, muốn chết theo cho đến khi Larentia an ủi chàng. Trong câu chuyện kia mà ông biết, Remus nhảy qua bức tường mới xây và Celer, người trông coi công việc, giết chàng bằng một cái cuốc (1.87). Plutarch: Romulus, hoặc Celer (10.1). Trong Ovid, Romulus ra lệnh cho Celer giết bất cứ ai vượt qua tường hay luống cày; Remus không biết điều ấy, chế giễu bức tường thấp rồi nhảy qua, và Celer giáng xẻng vào chàng. Romulus nuốt nước mắt trước mặt mọi người, rồi khóc bên giàn hỏa táng: “Người anh em bị cướp khỏi ta trái ý ta, vĩnh biệt” (Fasti 4.837–852).
• Ai thắng cuộc bói chim? Trong Livy, mỗi bên đều nhận phần thắng. Dionysius và Plutarch đều kể rằng Romulus gian lận, nói mình đã thấy điềm khi chưa thấy gì, và rồi mười hai con kền kền vẫn đến (Dionysius 1.86.3–4; Plutarch 9.5). Trong Ovid không có tranh chấp: hai anh em giữ đúng thỏa thuận (Fasti 4.817–818). Trong Ennius, chính Romulus là người quan sát từ đồi Aventine. Còn nơi Remus chọn cho thành của mình là đồi Aventine (Livy; Plutarch gọi chỗ ấy là Remonium), hoặc Remoria, một ngọn đồi cách La Mã chừng ba mươi stadion (Dionysius 1.85.6).
• Con sói, hay một người đàn bà mang biệt danh Lupa? Livy viết: “Có người cho rằng Larentia vốn dễ dãi chuyện ái ân nên bị những người chăn cừu gọi là ‘sói cái’, và từ đó mà có câu chuyện kỳ lạ này” (1.4.7); Foster chú thích rằng lupa có thể mang nghĩa “kỹ nữ”. Dionysius kể trọn câu chuyện mà không có phép lạ nào: Numitor tráo những đứa trẻ, và Laurentia, vốn từng làm nghề bán thân, chính là “Lupa” (1.84). Plutarch cũng biết hai nghĩa ấy (4.3).
• Người cha và người mẹ. Một trong những kẻ cầu hôn Ilia, chính Amulius mặc giáp, hoặc vị thần của khu rừng (Dionysius 1.77.1–2); Plutarch ghi lại chuyện Amulius mặc giáp (4.2). Rhea Silvia bị giết ngay, hoặc bị giam kín trong ngục cho đến khi Amulius chết (Dionysius 1.79.2).
• Cái chết của Romulus. Dionysius coi chuyện các nghị viên ám sát chàng là bản kể “hợp lẽ hơn” (2.56.3–4). Plutarch nói chàng biến mất vào ngày Nonae tháng Bảy, “không để lại lời kể nào chắc chắn” về cái chết của mình (27.3).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Năm dựng thành. Dionysius liệt kê các năm mà các sử gia đưa ra: Timaeus, 38 năm trước kỳ Olympic đầu tiên; Cincius, năm thứ tư của kỳ Olympic thứ mười hai; Fabius, năm đầu của kỳ thứ tám; Cato, 432 năm sau cuộc chiến thành Troy; Polybius, năm thứ hai của kỳ thứ bảy (1.74). Người dịch quy đổi chúng ra các năm 813, 728, 747, 751 và 750 TCN. Học giả Varro giao cho người bạn Tarutius lập lá số của Romulus ngược từ những sự kiện trong đời chàng, và Tarutius kết luận La Mã được dựng vào ngày mồng chín tháng Pharmuthi theo lịch Ai Cập (Plutarch 12.3–6). Năm 238 CN, Censorinus vẫn đếm năm của thành phố “kể từ lễ Parilia” theo cách tính của Varro, và coi năm của mình là năm thứ 991 (Về ngày sinh 21.4–6): theo niên đại truyền thống (của Varro) ấy, La Mã được dựng năm 753 TCN. Varro còn ghi lại chuyện một thầy bói chim tên Vettius đọc mười hai con kền kền thành mười hai thế kỷ, tức 1.200 năm, dành cho La Mã (17.15).
• Ngày 21 tháng 4 và lễ Parilia. Ngày dựng thành là lễ Parilia, ngày hội của những người chăn cừu dâng nữ thần Pales (Plutarch 12.1; Ovid, Fasti 4.819–820). Plutarch nói lễ này có trước cả thành phố; Dionysius thì không dám chắc (1.88.3). Tháng 4 năm 1923, một sắc lệnh khẩn cấp do nhà vua và thủ tướng Mussolini ký đã biến ngày 21 tháng 4, “ngày kỷ niệm việc dựng thành La Mã”, thành ngày nghỉ “để tôn vinh lao động”, và bãi bỏ ngày nghỉ trên thực tế là ngày 1 tháng 5.
• Lễ Lupercalia. Tổ chức vào ngày 15 tháng 2, “bình minh thứ ba sau ngày Idus” theo lời Ovid (Fasti 2.267). Plutarch tả lại: người ta hiến tế dê và một con chó, chạm con dao dính máu lên trán hai chàng trai con nhà quý tộc rồi lau đi bằng len nhúng sữa, và các tư tế Luperci chỉ quấn một chiếc khố, chạy khắp nơi, quất những ai gặp phải bằng những sợi dây cắt từ da dê; các thiếu phụ sẵn lòng chịu đòn, vì tin rằng như thế dễ có con. Những người chạy bắt đầu từ chỗ người ta cho là Romulus đã bị bỏ rơi (21.3–5). Augustus kể hang Lupercal trong số những công trình ông xây (Res Gestae 19).
• Đồi Palatine và hang Lupercal. Ngọn đồi này đã có người ở từ thế kỷ X–IX TCN. Một làng gồm những túp lều hình bầu dục, vách bằng phên trát đất, mái rơm đặt trên cột gỗ, nằm ở góc tây nam đồi, khu Cermalus, cho đến cuối thế kỷ VII (Công viên khảo cổ Colosseo). Thời cổ, một túp lều ở đó được chỉ là lều của Romulus và được sửa lại mỗi khi bão làm hư hại (Dionysius 1.79.11), và Augustus xây nhà mình ngay cạnh những túp lều này. Andrea Carandini, người khai quật sườn bắc của đồi suốt hai mươi năm, định niên đại một bức tường ở đó vào một phần tư thứ hai của thế kỷ VIII TCN và cho rằng Romulus đã thật sự dựng La Mã vào khoảng năm 750 TCN; người điểm sách trên Bryn Mawr Classical Review gọi quan điểm này là gây tranh cãi. Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha đưa ra cách hiểu phổ biến hơn: ngoài sự thật khảo cổ là có một khu dân cư trên đồi Palatine vào thế kỷ VIII TCN, truyền thuyết này khó có thể coi là lịch sử, và nhiều khả năng nhân vật Romulus được tạo ra từ chính cái tên La Mã. Tháng 11 năm 2007, Bộ trưởng Văn hóa Ý Francesco Rutelli gọi một hang động mới tìm thấy dưới đồi Palatine, gần nhà Augustus, là “một nơi chốn thần thoại cuối cùng đã thành hiện thực”. Fausto Zevi của Đại học Sapienza đáp rằng căn phòng mái vòm phủ khảm ấy trông giống một nymphaeum (phòng suối) hay phòng ăn của cung điện, và hang Lupercal hẳn nằm ở nơi khác, gần đền thờ Đại Mẫu thần.
• Người em sinh đôi đến muộn? Trong Remus: A Roman Myth (1995), T. P. Wiseman lập luận rằng Remus chỉ đi vào câu chuyện vào cuối thế kỷ IV và đầu thế kỷ III TCN, khi giới bình dân giành được một phần quyền lực và một người sáng lập thứ hai đại diện cho họ. Điểm cuốn sách, Nicholas Purcell khen nó “hấp dẫn và thuyết phục” nhưng cho rằng luận điểm ấy “quá mạnh”.
• Tượng Sói Capitol. Bức tượng đồng này đặt ở Lateran, nơi ở của các giáo hoàng, ít nhất từ thế kỷ X, như biểu tượng của công lý giáo hoàng, rồi được chuyển lên đồi Capitol cùng những tượng đồng cổ mà Giáo hoàng Sixtus IV tặng thành phố năm 1471. Cặp song sinh được thêm vào sau đó, có người cho là tác phẩm của Antonio del Pollaiuolo, và biến bức tượng thành “Mẹ của người La Mã”. Bảo tàng Capitolini định niên đại con sói vào thế kỷ V TCN, từ “các xưởng của người Etrusca hoặc Đại Hy Lạp”, và nói thêm rằng “ban đầu có lẽ nó chẳng liên quan gì đến truyền thuyết”. Một chú thích trong bản Loeb của Dionysius năm 1937 vẫn coi nó “gần như chắc chắn” là con sói trên đồi Capitol bị sét đánh năm 65 TCN, khi, theo Cicero, bức tượng Romulus bé bỏng mạ vàng “há miệng hướng về bầu vú sói” bị sét đánh trúng (Chống Catilina 3.19). Vào thập niên 1930, chính quyền thành phố tặng các bản sao cỡ thật cho nhiều thành phố trên thế giới, trong đó có Cincinnati năm 1931, và chế độ của Mussolini đã dùng hình ảnh này để tuyên truyền.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã: Livy mở đầu câu chuyện cặp song sinh bằng việc con trai Aeneas dựng thành Alba Longa, và Numitor, Amulius, Rhea Silvia đều là hậu duệ của ông.
• Mars: Người cha của La Mã: Rhea Silvia nói cha của cặp song sinh là thần Mars, và theo Plutarch, cả con sói lẫn chim gõ kiến đều là vật của thần. Livy viết rằng nếu có dân tộc nào được phép coi một vị thần là cha của người sáng lập mình, thì đó là người La Mã, những người kể tên thần Mars (lời tựa 7).
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: Rhea Silvia là một trinh nữ Vesta, và Plutarch ghi lại một truyền thống cho rằng chính Romulus, chứ không phải Numa, đã lập các trinh nữ canh giữ ngọn lửa thiêng (22.1).
• Janus: Vị thần hai mặt của những cánh cửa: trong Fasti của Ovid, Janus kể cho nhà thơ nghe chuyện ông chặn người Sabine của Titus Tatius bằng một dòng suối nóng (1.259–276).
• Thành lập Tenochtitlan: Con đại bàng trên cây xương rồng: ở Mexico, một điềm báo trong thiên nhiên, con đại bàng đậu trên cây xương rồng, cũng chỉ ra nơi dựng thành, và các nguồn cũng không thống nhất về năm thành lập. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện, và đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Livy, Lịch sử La Mã, lời tựa và 1.3–16, bản dịch tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, 1919); văn bản Latin quyển 10: Perseus, The Latin Library
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 1.74–88 và 2.56, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, 1937): LacusCurtius, LacusCurtius
• Plutarch, Cuộc đời Romulus, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914): LacusCurtius
• Ovid, Fasti 1.259–276, 2.267, 2.381–424, 2.475–512, 3.53–54 và 4.807–862, văn bản Latin: The Latin Library, The Latin Library
• Cicero, Về bói toán 1.107–108 (trích Ennius) và Chống Catilina 3.19, văn bản Latin; Censorinus, Về ngày sinh 17.15 và 21.4–6, văn bản Latin; Augustus, Res Gestae 19, bản dịch của F. W. Shipley (Loeb, 1924): The Latin Library, The Latin Library, LacusCurtius, LacusCurtius
• RRC 20/1, Coinage of the Roman Republic Online; Bảo tàng Capitolini, “Lupa Capitolina”; Francesca Ceci và Giorgia Pellini, “Le Lupe di Roma” (2023): Hội Tiền cổ Hoa Kỳ, museicapitolini.org, Musei in Comune
• L. Calcagnile và cộng sự, “Solving an historical puzzle: Radiocarbon dating the Capitoline she wolf”, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B 455 (2019); M. Martini và A. Galli, “Thermoluminescence Analysis of the Clay Core of Bronze Statues”, Applied Sciences 11 (2021); G. Bartoloni (chủ biên), Lupa capitolina: nuove prospettive di studio (L’Erma di Bretschneider, 2010), kỷ yếu cuộc thảo luận ở Đại học Sapienza ngày 28/2/2008; M. Rissanen, bài điểm sách, Arctos 45 (2011): doi.org, doi.org, Torrossa, JYX
• Associated Press, “Ancient Rome’s she-wolf statue not so ancient?”, 11/7/2008; Rossella Lorenzi, “Roman Icon Actually Younger Than the City”, 25/6/2012: nbcnews.com, livescience.com
• Công viên khảo cổ Colosseo, “Palatium: living on the Palatine”; UPI, “Dig yields shrine to Roman twins’ she-wolf”, 21/11/2007; phỏng vấn Fausto Zevi trên la Repubblica, 23/11/2007: colosseo.it, phys.org, web.archive.org
• Nicholas Purcell và John Van Sickle, các bài điểm sách Remus: A Roman Myth (Cambridge, 1995) của T. P. Wiseman; Jeremy B. Lefkowitz, bài điểm sách Rome: Day One (Princeton, 2011) của A. Carandini: BMCR, BMCR, BMCR
• Sắc lệnh khẩn cấp ngày 19/4/1923, số 833; Turismo Roma, “Natale di Roma 2026”: Normattiva, turismoroma.it
• Treccani, Enciclopedia on line: “Ennio, Quinto”, “Livio, Tito”, “Dionisio di Alicarnasso”, “Ovidio Nasone, Publio”, “Plutarco”, “Fabio Pittore, Quinto”, “Censorino”: Treccani, Treccani, Treccani, Treccani, Treccani, Treccani, Treccani
• Hirata Ryūichi, “ロムルス”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Iwaya Satoshi, Rōma kenkoku irai no rekishi 1 (Nhà xuất bản Đại học Kyoto, 2008); Yaginuma Shigetake, Eiyūden 1 (Nhà xuất bản Đại học Kyoto, 2007); Takahashi Hiroyuki, Saireki (Kokubunsha, 1994; Kōdansha Gakujutsu Bunko, 2025): NDL, NDL, NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.