Janus: Vị thần hai mặt của những cánh cửa

Người La Mã mở đầu lời cầu nguyện bằng Janus. Ông là thần của ianua, cánh cửa, và của mọi lối đi qua: cửa một ngôi nhà, cổng một thành phố hay cổng trời, lúc khởi đầu một năm hay một cuộc chiến. Ông hầu như không có cuộc phiêu lưu nào. Thay vào đó, các câu chuyện về ông giải thích sự vật: vì sao ông có hai mặt, vì sao cánh cửa của ông ở Quảng trường La Mã (Forum Romanum) mở ra khi có chiến tranh, vì sao những đồng tiền đồng xưa của La Mã lại khắc hình con thuyền. “Hy Lạp không có vị thần nào sánh được với ngài,” Ovid nói với ông.

1 Câu Chuyện

Bản kể đầy đủ nhất nằm trong quyển 1 bộ Fasti của Ovid, một bài thơ về lịch La Mã, viết từ tháng Một đến tháng Sáu. Vào ngày mồng một tháng Một, vị thần hiện ra trước nhà thơ và trả lời từng câu hỏi (1.63–288). Macrobius, một tác giả La Mã hoạt động khoảng năm 400 CN, kể thêm chuyện Janus và Saturn (Saturnalia 1.7 và 1.9). Số dòng thơ của Ovid và Virgil theo văn bản Latin của The Latin Library; các trích dẫn từ Ovid, Virgil, Livy, Cicero và Macrobius do chúng tôi tự dịch từ tiếng Latin.

1-1 Vị Thần Từng Là Hỗn Mang

Ovid mở đầu năm mới bằng lời cầu nguyện: “Janus hai đầu, khởi nguyên của năm tháng lặng lẽ trôi, vị thần duy nhất nhìn thấy lưng mình” (1.65–66), rồi hỏi ông là vị thần nào, “vì Hy Lạp không có vị thần nào sánh được với ngài” (1.89–90). Khi nhà thơ đang cầm tấm bảng viết mà suy nghĩ, căn phòng bỗng sáng hẳn lên, và Janus đột nhiên hiện ra, phô cả hai khuôn mặt. Tóc nhà thơ dựng đứng vì sợ. Vị thần tay phải cầm gậy, tay trái cầm chìa khóa, cất lời bằng cái miệng phía trước (1.93–100). “Người xưa gọi ta là Chaos, Hỗn Mang, vì ta là một thứ rất cổ” (1.103). Xưa kia không khí, lửa, nước và đất chỉ là một khối. Khi chúng tách ra, quả cầu không hình dạng là ông khi ấy mới có khuôn mặt và tay chân xứng với một vị thần, và dáng vẻ hai mặt của ông là dấu vết nhỏ còn lại của cảnh hỗn mang xưa (1.105–114).

Phận sự của ông là mở và đóng. Trời, biển, mây và đất đều do tay ông mở ra, khép lại, và quyền xoay bản lề của thế gian chỉ thuộc về một mình ông. Khi muốn, ông thả Hòa Bình ra khỏi ngôi nhà yên tĩnh của nàng, và cả thế giới sẽ ngập trong máu nếu những then cài cứng chắc không giam các Cuộc Chiến lại. Cùng các nữ thần Giờ hiền hòa, ông giữ cổng trời, và chính Jupiter cũng ra vào nhờ phận sự của ông (1.117–126). Vì thế, khi dâng lễ, vị tư tế lúc gọi ông là Patulcius, “người mở”, lúc lại gọi là Clusius, “người đóng” (1.127–130). Còn hai khuôn mặt? “Cánh cửa nào cũng có hai mặt, phía này và phía kia: một mặt nhìn ra dân chúng, mặt kia nhìn vào vị thần giữ nhà.” Như người gác cửa ngồi bên ngưỡng nhìn thấy ai đi ra, ai đi vào, Janus, người gác cửa của cung điện trên trời, nhìn cùng lúc cả phương đông lẫn phương tây. Hecate có ba mặt để canh ngã ba đường; ông có hai mặt, để khỏi mất thời gian quay cổ (1.135–144).

1-2 Vị Vua Đón Tiếp Saturn

Trước khi là thần, Janus là một vị vua. Trong Ovid, ông cai trị vùng đất bên dòng Tiber đầy cát, nơi nay là thành La Mã, khi ấy còn là rừng chưa đốn, chỉ có bãi cỏ cho vài con bò, và thành lũy của ông là ngọn đồi mà nay người ta gọi là đồi Janiculum (1.241–248). Trong Macrobius, ông cai trị miền đất nay gọi là Ý, lúc đầu cùng với một người bản xứ tên Cameses, nên vùng đất được gọi là Camesene, còn thị trấn là Janiculum (1.7.19). Đồi Janiculum là dải đồi dài bên hữu ngạn sông Tiber; người xưa thường giải thích tên nó là “thành của Janus”, nhưng trong thời kỳ lịch sử không còn dấu vết nào của việc thờ vị thần ở đó (Platner và Ashby, 1929).

Rồi Saturn đến. Bị Jupiter đuổi khỏi vương quốc trên trời, vị thần cầm lưỡi liềm lang thang khắp thế gian rồi đi thuyền đến con sông xứ Tusci, và Janus đón tiếp ông. Vùng đất được gọi là Saturnia theo tên ông, còn cái tên Latium, Ovid nói, là từ latere, “ẩn náu”, vì vị thần đã ẩn náu ở đó (1.233–238). Macrobius kể thêm rằng Saturn dạy Janus làm ruộng, và Janus chia sẻ vương quốc với ông (1.7.21). Trong Virgil, vua Evander chỉ cho Aeneas hai thị trấn đổ nát trên mảnh đất về sau là thành La Mã: “Cha Janus dựng thành lũy này, Saturn dựng thành kia; thành này tên là Janiculum, thành kia là Saturnia” (Aeneid 8.357–358).

Đó là thời hoàng kim. Thần linh còn sống lẫn với con người, nữ thần Công Lý chưa rời bỏ mặt đất, và người ta được cai quản bằng lòng biết xấu hổ chứ không bằng sức mạnh. “Ta chẳng dính dáng gì đến chiến tranh,” Janus nói. “Ta giữ hòa bình và giữ cửa,” rồi giơ chìa khóa lên: “đây là vũ khí ta mang” (1.247–254). Macrobius kể rằng khi Saturn đột ngột biến mất, Janus đặt tên cho cả vùng đất là Saturnia, lập bàn thờ và nghi lễ thờ ông như một vị thần, và gọi lễ hội ấy là Saturnalia (1.7.24).

1-3 Dòng Suối Chặn Người Sabine

Ovid hỏi: La Mã có biết bao iani, những lối đi có mái vòm, vậy sao ngài chỉ được thờ ở một nơi, nơi đền của ngài nằm giữa hai quảng trường (1.257–258)? Janus vuốt râu và kể về cuộc chiến với Titus Tatius và người Sabine (chuyện những người phụ nữ Sabine và Tarpeia thuộc về Romulus và Remus). Một người gác nông nổi, bị mua chuộc bằng những chiếc vòng tay, đã dẫn đám người Sabine lặng lẽ lên con đường tới thành lũy. Họ đã tới cổng, và Juno, vốn ghen ghét La Mã, đã tháo then cổng ra (1.259–266).

Janus không dám giao chiến với một nữ thần lớn như thế. Ông dùng nghề riêng của mình. Ông mở miệng các dòng suối, cho nước bất ngờ tuôn ra, nhưng trước đó đã bỏ lưu huỳnh vào những mạch nước ẩm trong lòng đất, để dòng nước sôi chặn đường Tatius. Khi người Sabine đã bị đẩy lui và nơi ấy đã an toàn, mặt đất trở lại hình dạng cũ, và một bàn thờ Janus được dựng bên cạnh một ngôi miếu nhỏ (1.267–276).

1-4 Những Cánh Cổng Chiến Tranh

Vậy sao lúc thái bình ngài ẩn mình, còn khi binh khí động thì ngài lại mở ra, Ovid hỏi. “Để khi dân chúng ra trận, đường về luôn rộng mở, cả cánh cửa của ta mở toang, then đã tháo. Lúc thái bình ta đóng cửa lại, để hòa bình không lọt ra ngoài.” Và dưới thời Caesar, ông nói thêm, ông sẽ đóng cửa rất lâu (1.277–282). Livy cho rằng tục lệ này bắt đầu từ Numa, vị vua thứ hai của La Mã, mà triều đại được kể trong Numa và Egeria. Để làm dịu một dân tộc hung hăng bằng cách cho họ xa rời binh khí, Numa biến đền Janus dưới chân con phố Argiletum thành “dấu hiệu của hòa bình và chiến tranh”: khi mở, nó cho biết thành phố đang cầm vũ khí; khi đóng, rằng mọi dân tộc xung quanh đều đang hòa bình (1.19).

Virgil cho rằng tục lệ này còn cổ hơn cả La Mã. Có hai cánh Cổng Chiến Tranh, “người ta gọi chúng như thế”, thiêng liêng vì lòng sùng kính và nỗi sợ thần Mars tàn bạo; một trăm then đồng và sức mạnh vĩnh cửu của sắt khóa chặt chúng, và Janus, người canh giữ, không bao giờ rời ngưỡng cửa. Khi các nguyên lão đã quyết định chiến tranh, chính vị chấp chính quan, khoác áo choàng Quirinus và thắt áo toga theo kiểu Gabii, mở những cánh cửa kẽo kẹt (Aeneid 7.601–614). Khi người Latin muốn gây chiến với người Troy của Aeneas, vua Latinus không chịu chạm vào cánh cửa và lánh vào bóng tối. Thế là Juno từ trời xuống, tự tay đẩy cổng, xoay bản lề và phá tung những cột cửa bọc sắt của Chiến Tranh (7.616–622). Ở quyển 1, Jupiter tiên tri điều ngược lại: khi chiến tranh được gác lại, những Cổng Chiến Tranh đáng sợ sẽ đóng, và Cuồng Nộ bất kính sẽ ngồi bên trong trên một đống vũ khí, hai tay bị trói quặt ra sau bằng một trăm nút buộc bằng đồng (1.291–296).

1-5 Crane Và Bản Lề

Quyển 6 của Fasti kể một câu chuyện u tối hơn về Janus và một tiên nữ. Ngày mồng một tháng Sáu thuộc về Carna, Ovid nói, “nữ thần của bản lề”: bằng quyền năng của mình, bà mở cái đang đóng và đóng cái đang mở (6.101–102). Quyền năng ấy do Janus ban cho. Bên sông Tiber có khu rừng cổ của Alernus, nơi các tư tế pontifex đến nay vẫn mang lễ vật tới, và ở đó đã sinh ra một tiên nữ mà người xưa gọi là Crane. Nàng đi săn bằng lao, và người ta tưởng nàng là em gái của Apollo. Khi có chàng trai nào ngỏ lời yêu, nàng bảo chàng hãy đi trước đến một hang kín đáo hơn, rồi lẩn vào bụi cây và không ai tìm thấy được (6.105–118). Nàng dùng mẹo ấy với cả Janus. “Đồ ngốc! Janus nhìn thấy những gì diễn ra sau lưng mình.” Ông tóm được nàng khi nàng nấp dưới một tảng đá và chiếm đoạt nàng. Rồi ông ban cho nàng quyền cai quản bản lề, “cái giá của trinh tiết nàng”, cùng một cành gai trắng có thể xua tai họa khỏi cửa nhà (6.123–130).

Ovid kể tiếp: có những con chim tham lam, đầu to, mắt trừng trừng, mỏ sinh ra để cướp mồi, lông xám và móng quặp. Chúng bay vào ban đêm, tìm những đứa trẻ không có vú nuôi, và người ta nói chúng xé xác trẻ trong nôi và uống máu. Tên chúng, striges, đến từ tiếng rít ghê rợn (stridere). Chúng đến phòng của đứa bé Proca khi mới năm ngày tuổi; trong danh sách các vua xứ Alba của Livy, Proca là cha của Numitor và Amulius (Livy 1.3). Vú nuôi thấy má đứa bé bị cào rách, liền chạy đến tìm Crane. Crane dùng lá cây dâu tây núi (arbutus) chạm vào cột cửa ba lần, đánh dấu ngưỡng cửa ba lần, vẩy nước ở lối vào, rồi giơ bộ lòng sống của một con lợn cái hai tháng tuổi mà khấn: “Hỡi chim đêm, hãy tha cho bộ lòng của đứa trẻ: một lễ vật nhỏ ngã xuống thay cho một cậu bé nhỏ. Hãy nhận tim thay cho tim.” Cuối cùng, nàng đặt một “cành Janus” cắt từ cây gai trắng ở khung cửa sổ nhỏ đưa ánh sáng vào phòng. Từ đó lũ chim không bao giờ chạm đến chiếc nôi nữa, và sắc mặt cậu bé hồng hào trở lại (6.131–168).

1-6 Những Món Ngọt Cho Năm Mới

Trở lại ngày mồng một tháng Một, nhà thơ hỏi về chính ngày ấy. Vì sao năm mới bắt đầu giữa giá rét, trong khi mùa xuân, với hoa, chồi non và chim én, hợp hơn nhiều? Vì, Janus đáp, ngày đông chí là ngày đầu của mặt trời mới và ngày cuối của mặt trời cũ: mặt trời và năm cùng bắt đầu (1.149–164). Vì sao ngay ngày đầu năm vẫn xử kiện? Để cả năm không biếng nhác ngay từ lúc khởi đầu (1.165–170). Vì sao dù cầu thần nào, hương và rượu cũng dâng Janus trước tiên? “Để qua ta, người giữ các ngưỡng cửa, các ngươi có thể đến với bất cứ vị thần nào mình muốn” (1.171–174).

“Những quả chà là, những quả vả khô nhăn nheo và mật ong trắng đựng trong vò trắng như tuyết đem tặng nhau có ý nghĩa gì?” “Là điềm lành: để vị ngọt ấy theo cùng mọi việc ta làm, và năm mới đi trọn con đường đã bắt đầu một cách ngọt ngào.” Còn những đồng tiền tặng kèm thì sao? Janus cười một thời đại cho rằng tiền ngọt hơn mật. Ngay dưới triều Saturn, ông nói, ông cũng hiếm thấy ai không thấy lợi lộc là ngọt ngào, và lòng ham có của cứ lớn dần từ đó. Khi La Mã còn non trẻ và nghèo, tia sét của Jupiter làm bằng đất nung và đồi Capitol được trang hoàng bằng lá cây. “Xưa người ta tặng đồng. Nay điềm lành nằm ở vàng thì tốt hơn” (1.185–226). Cuối cùng, Ovid hỏi vì sao một mặt đồng tiền đồng khắc hình con thuyền, mặt kia khắc hình người hai đầu. Cái đầu là Janus. Con thuyền là chiếc đã đưa Saturn ngược dòng Tiber, và “hậu thế tốt lành đã khắc con thuyền lên đồng để làm chứng cho việc vị thần khách đã đến” (1.229–240). Macrobius cho rằng chính Janus là người đầu tiên đúc tiền đồng, một mặt khắc đầu mình, mặt kia khắc thuyền của Saturn, và kể rằng đến thời ông các cậu bé vẫn tung đồng xu lên cao mà hô capita aut navia, “đầu hay thuyền” (1.7.22).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thánh ca của các Salii. Theo Macrobius, trong những bài ca cổ nhất của các tư tế Salii, những tư tế nhảy múa, Janus được ca ngợi là “thần của các thần” (Saturnalia 1.9.14).
• Cato Già, Về nông nghiệp, tác phẩm mà Bách khoa toàn thư Britannica quốc tế gọi là tác phẩm văn xuôi La Mã cổ nhất còn lại. Trước mùa gặt, người nông dân dâng hương và rượu cho Janus, Jupiter và Juno, và dâng bánh trước hết cho “Cha Janus” (134). Trước khi làm lễ thanh tẩy ruộng đất, ông rót rượu dâng Janus và Jupiter rồi mới cầu nguyện “Cha Mars” (141).
• Cicero, Về bản chất của các vị thần 2.67. Nhân vật Balbus, người theo phái Khắc kỷ, giải thích rằng trong mọi việc, cái đầu và cái cuối có sức mạnh lớn nhất, nên Janus được đặt đầu tiên trong mọi lễ tế. Tên ông đến từ ire, “đi”, vì thế những lối đi xuyên qua được gọi là iani, còn cửa nhà là ianuae. Vesta, người giữ những gì thầm kín nhất, đứng cuối trong mọi lời cầu nguyện.
• Varro, Về tiếng Latin. Cổng Ianualis, một cổng của thị trấn cổ nhất trên đồi Palatine, có tượng Janus và một quy định, theo nhà biên niên Piso là do Numa đặt ra, rằng cổng luôn mở trừ khi không còn chiến tranh ở bất cứ đâu (5.165). Tên các tháng “rõ ràng nếu đếm từ tháng Ba, như người xưa sắp xếp”, và trong hai tháng được thêm vào, tháng đầu được gọi là tháng Một “theo tên vị thần đứng đầu” (6.33–34, bản dịch của R. G. Kent).
• Livy, về đền Janus của Numa (1.19); và lời khấn của chấp chính quan Decius Mus khi tự hiến mạng mình trong trận chiến với người Latin, mở đầu bằng “Janus, Jupiter, Cha Mars, Quirinus, Bellona, các thần Lares” (8.9).
• Virgil, Aeneid: Cổng Chiến Tranh (1.291–296, 7.601–622), thành lũy của Janus và của Saturn (8.357–358), và vua Latinus thề trước “Janus hai trán” (12.198).
• Ovid: cuộc trò chuyện với Janus (Fasti 1.63–288); lễ Agonalia ngày 9 tháng Một, khi vị vua tư tế (rex sacrorum) phải dâng một con cừu đực để làm nguôi lòng vị thần (1.317–334); Crane và bản lề (6.101–182); và một dị bản khác về dòng suối chặn người Sabine (Metamorphoses 14.775–804). Sau ông là Augustus ghi lại các lần đóng cửa (Res Gestae 13), Plutarch (Cuộc đời Numa 18–20, Những câu hỏi về La Mã 19 và 22) và Macrobius (Saturnalia 1.7, 1.9, 1.12–13).

3 Những Dị Bản

• Những lý do khác cho hai khuôn mặt. Macrobius nói Janus còn nhìn về bốn phía, như bức tượng mang từ Falerii về La Mã cho thấy, và dẫn lời Gavius Bassus: hai trán vì là người gác cổng của thế giới bên trên và bên dưới, bốn dạng vì là chủ của mọi phương (1.9.13). Plutarch tự hỏi phải chăng vì Janus là một người Hy Lạp xứ Perrhaebia đã đổi tiếng nói và lối sống khi đến định cư ở Ý, hay vì ông đã đưa người dân Ý từ chỗ sống nhờ cây cỏ hoang và không luật lệ sang làm ruộng và sống có chính quyền (Những câu hỏi về La Mã 22).
• Rốt cuộc là thần Hy Lạp? Ovid nói Hy Lạp không có vị thần nào sánh được với ông (1.90). Ngược lại có chuyện người Hy Lạp xứ Perrhaebia của Plutarch, và học giả Nigidius, được Macrobius dẫn, coi Janus là Apollo, còn Diana là “Jana” (1.9.5–8). Chính cái tên cũng được giải thích là từ ianua, cánh cửa (1.9.7), hoặc, như Balbus của Cicero, từ ire, “đi”; Cornificius còn nói Cicero gọi vị thần là “Eanus” (1.9.11).
• Dòng suối nóng. Trong Fasti, chính Janus mở các dòng suối và đun nóng chúng bằng lưu huỳnh (1.263–276). Trong Metamorphoses, Juno lặng lẽ mở cổng không một tiếng động, Venus trông thấy và nhờ các tiên nữ suối sống cạnh đền Janus giúp sức; họ đun nóng dòng suối lạnh của mình bằng lưu huỳnh và nhựa đường cháy cho đến khi cột cửa bốc khói (14.775–798). Macrobius đặt chuyện ở một cổng dưới chân đồi Viminal, cổng cứ đóng lại là tự mở ra và về sau được gọi là cổng Ianualis: khi người Sabine sắp tràn qua, một dòng thác từ đền Janus tuôn ra, làm bỏng hoặc cuốn trôi nhiều kẻ thù (1.9.17–18). Servius chỉ nói rằng nước nóng phun ra từ chỗ ấy khi Romulus sắp thua (chú giải Aeneid 1.291).
• Ai dựng ngôi đền? Numa, làm dấu hiệu của hòa bình và chiến tranh (Livy 1.19; Varro, dẫn Piso, 5.165; Pliny, Lịch sử tự nhiên 34.33, về pho tượng). Romulus và Tatius sau khi kết ước, nên hai khuôn mặt tượng trưng cho sự hòa hợp của hai vị vua (Servius, chú giải Aeneid 1.291). Hoặc khởi đầu từ bàn thờ dựng lên sau chuyện dòng suối (Fasti 1.275).
• Đền đóng cửa mấy lần? Livy: hai lần sau Numa, một lần năm Titus Manlius làm chấp chính quan sau Chiến tranh Punic lần thứ nhất, và một lần do Augustus đóng sau trận Actium (1.19). Augustus: trước khi ông ra đời, kể từ khi lập thành chỉ đóng tất cả hai lần, và ba lần trong thời ông là công dân thứ nhất (Res Gestae 13; Suetonius, Augustus 22 cũng vậy). Hai con số khớp nhau; Livy chỉ biết lần đầu trong ba lần của Augustus. Varro nói thêm rằng lần đóng cửa thời Manlius bị mở lại ngay trong năm (5.165), Plutarch cũng nói nó chỉ kéo dài “một thời gian ngắn”, trong khi dưới thời Numa cửa đóng liền bốn mươi ba năm (Cuộc đời Numa 20). Servius đặt lần đóng thứ hai sau Chiến tranh Punic lần thứ hai (chú giải Aeneid 1.291).
• Carna hay Cardea? Carna của Ovid là “nữ thần của bản lề” (cardo), và tiên nữ Crane trở thành bà; Ovid chưa từng dùng tên Cardea. Cái tên ấy có ở Augustine, người chế giễu người La Mã đặt ba vị thần cho một cánh cửa: Forculus cho cánh cửa, Cardea cho bản lề và Limentinus cho ngưỡng cửa (Thành đô của Thiên Chúa 4.8; cả 6.7). Với Macrobius, Carna là nữ thần của các cơ quan sinh tồn trong cơ thể, gan và tim, được Brutus, vị chấp chính quan đầu tiên, dâng lễ vào ngày mồng một tháng Sáu. Lễ vật dâng bà là cháo đậu và mỡ lợn (1.12.31–33), và Ovid cũng dâng bà đậu và thịt mỡ (6.169–182).
• Năm bắt đầu từ lúc nào? Romulus của Ovid lập ra một năm mười tháng, tháng đầu là tháng Ba, tháng của cha ông là Mars (Fasti 1.27–42, 3.75–98), còn Numa “đặt hai tháng lên trước các tháng cũ” (1.43–44). Nhưng ở quyển 2, Ovid lại nói tháng Hai từng là tháng cuối của năm cũ, cho đến khi Hội đồng Mười người chuyển nó lên cạnh tháng Một (2.47–54). Plutarch kể rằng Numa đưa tháng Một từ vị trí thứ mười một lên đầu, “nhưng có nhiều người nói” rằng ông đã thêm tháng Một và tháng Hai vào một năm mười tháng (Cuộc đời Numa 18.3). Ở chỗ khác, ông chép thuyết cho rằng tháng Một được đặt lên đầu vì các chấp chính quan đầu tiên sau thời các vua đã nhậm chức vào ngày đầu của nó, nhưng cho chuyện về Numa đáng tin hơn (Những câu hỏi về La Mã 19). Censorinus ghi rằng Licinius Macer và Fenestella cho năm La Mã có mười hai tháng ngay từ đầu, còn Junius Gracchanus, Fulvius, Varro và Suetonius nói là mười, và hai tháng mới do Numa thêm vào theo Fulvius, do Tarquinius theo Junius (Về ngày sinh 20.2–4).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngôi đền ở Quảng trường La Mã. Livy đặt nó dưới chân phố Argiletum (1.19). Procopius, vào thế kỷ VI CN, thấy nó ở trước tòa nhà nguyên lão: một ngôi đền vuông làm hoàn toàn bằng đồng, chỉ vừa đủ che một pho tượng đồng “cao không dưới năm cubit”, có hai khuôn mặt, “một mặt hướng về phương đông, mặt kia về phương tây”, và trước mỗi mặt có một cánh cửa đồng (Lịch sử các cuộc chiến 5.25, bản dịch của H. B. Dewing). Pliny nói pho tượng do Numa dâng cúng, các ngón tay được tạo dáng để biểu thị con số 365, số ngày trong năm (Lịch sử tự nhiên 34.33). Đến nay chưa hề tìm thấy dấu vết nào của công trình (Platner và Ashby). Khi Belisarius, tướng của hoàng đế Justinian, đang giữ thành La Mã trước cuộc vây hãm của người Goth, vài người La Mã lén tìm cách cạy cửa đền. Theo Procopius, từ khi theo đạo Kitô, người La Mã đã thôi mở những cánh cửa này, kể cả khi có chiến tranh. Cánh cửa chỉ xê dịch đủ để không còn khép khít như trước (5.25).
• Những lần đóng cửa của Augustus. Viện nguyên lão đóng cửa đền sau trận Actium, vào năm Octavian làm chấp chính quan lần thứ năm (Cassius Dio 51.20), tức năm 29 TCN (Mizutani Tomohiro, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha). Augustus đóng cửa lần nữa sau cuộc chiến với người Cantabri và người Astures ở Hispania (Dio 53.26), năm 25 TCN; năm của lần đóng thứ ba thì không rõ (chú thích của F. W. Shipley cho Res Gestae). Dio còn ghi một nghị quyết đóng cửa khác không bao giờ được thực hiện, vì người Dacia vượt sông Danube đóng băng và người Dalmatia nổi dậy (54.36).
• Nero. Sau khi đội vương miện cho Tiridates làm vua Armenia ngay tại La Mã, Nero “đóng hai cánh cửa đền Janus, làm dấu hiệu rằng không còn chiến tranh ở bất cứ đâu” (Suetonius, Nero 13, bản dịch của J. C. Rolfe). Tiền của Nero khắc mặt trước ngôi đền, một ô cửa sổ song mắt cáo và đôi cánh cửa đóng kín có vòng hoa vắt ngang, cùng dòng chữ PACE P R TERRA MARIQ PARTA IANVM CLVSIT, “đã giành được hòa bình cho nhân dân La Mã trên bộ và trên biển, ông đóng cửa Janus”: chẳng hạn một đồng sestertius bằng đồng ở Bảo tàng Nghệ thuật Harvard (1979.428.60, năm 66–68 CN) và một đồng aureus bằng vàng của Hội Tiền cổ Hoa Kỳ tìm thấy ở Boscoreale (1944.100.39421). Câu chữ ấy chính là câu Livy và Augustus đã dùng.
• Những đồng tiền. Đồng as bằng đồng thời Cộng hòa một mặt khắc đầu Janus có râu, đội vòng nguyệt quế, mặt kia khắc mũi thuyền. Trang Tiền tệ Cộng hòa La Mã Trực tuyến (CRRO) xác định niên đại loại tiền này là 225–217 TCN (Crawford 35/1); một đồng as năm 211 TCN của Hội Tiền cổ Hoa Kỳ nặng 37,74 gam (1974.999.47, Crawford 56/2). Mizutani viết rằng Janus đã được khắc thành vị thần hai mặt trên những đồng tiền đồng cổ nhất của La Mã.
• Khải hoàn môn Janus (Arco di Giano). Cổng vòm bằng đá cẩm thạch mở ra bốn phía ở khu Forum Boarium, dựng vào thế kỷ IV CN, là cổng vinh danh duy nhất ở La Mã có mặt bằng hình vuông. Tên gọi của nó không có từ thời cổ: theo Sở Giám quản Đặc biệt Roma (Soprintendenza Speciale di Roma), thời cổ nó được gọi là Arcus Divi Constantini, còn cái tên “Cổng Janus” là do các học giả thế kỷ XVI đặt, khi họ thấy bản chất kép của vị thần trong bốn lối vào của nó. Dù vậy, trong tiếng Latin, ianus cũng là từ thông thường chỉ một lối đi có mái vòm hay có mái che (Lewis và Short), như câu “biết bao iani” của Ovid cho thấy.
• Quà năm mới. Người dân mọi tầng lớp mang quà năm mới cho Augustus lên đồi Capitol vào ngày mồng một tháng Một, kể cả khi ông vắng mặt ở La Mã (Suetonius, Augustus 57). Tiberius cấm tặng những món quà ấy sau ngày đầu tháng Một (Tiberius 34), còn Caligula đứng ở lối vào cung điện để hứng những đồng tiền đám đông ném vào mình (Caligula 42). Từ Latin strena, Rolfe chú thích, “theo nghĩa hẹp là quà tặng để cầu may”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Numa và Egeria: Nhà vua và nàng tiên của dòng suối: trong Livy, vị vua đã biến đền Janus thành dấu hiệu của hòa bình và chiến tranh và chia năm thành mười hai tháng theo tuần trăng (1.19).
• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: cuộc chiến với Titus Tatius và người Sabine mà, trong Ovid, dòng suối nóng của Janus đã chặn lại, cùng sự phản bội của Tarpeia.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: Cicero đặt hai vị thần thành một cặp, Janus đứng đầu trong mọi lễ tế và Vesta đứng cuối (Về bản chất của các vị thần 2.67). Ngọn lửa của bà được thắp mới vào ngày đầu năm xưa, mồng một tháng Ba.
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: trong việc thờ phụng của Ấn Độ giáo, một vị thần của những khởi đầu cũng phải được tôn kính trước tiên. Chúng tôi chưa tìm thấy tác giả cổ đại hay học giả nào so sánh hai vị thần này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ovid, Fasti quyển 1, 2, 3 và 6, và Metamorphoses quyển 14, văn bản Latin: The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library
• Virgil, Aeneid quyển 1, 7, 8 và 12; Livy, Lịch sử La Mã (Ab urbe condita) 1.3, 1.19, 8.9, 22.1 và Periochae 47; Cicero, De natura deorum 2.67; Macrobius, Saturnalia 1.7, 1.9 và 1.12–13 (văn bản của Ludwig von Jan, 1852), văn bản Latin: The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library, LacusCurtius
• Augustus, Res Gestae 13, Frederick W. Shipley hiệu đính và dịch (Loeb, 1924), cùng các chú thích của ông; Plutarch, Cuộc đời Numa 18–20, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914), và Những câu hỏi về La Mã 19 và 22, bản dịch của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius
• Varro, Về tiếng Latin 5.165 và 6.33–34, bản dịch của Roland G. Kent (Loeb, 1938); Cato, Về nông nghiệp 134 và 141, bản dịch của W. D. Hooper và H. B. Ash (Loeb, 1934): ToposText, The Latin Library, LacusCurtius, LacusCurtius
• Censorinus, Về ngày sinh 20, văn bản Latin của Ivan Cholodniak (1889); Pliny, Lịch sử tự nhiên 34.33; Servius, chú giải Aeneid 1.291, Georg Thilo hiệu đính; Augustine, Thành đô của Thiên Chúa 4.8 và 6.7: LacusCurtius, LacusCurtius, Perseus, The Latin Library, The Latin Library
• Suetonius, Augustus 22 và 57, Tiberius 34, Caligula 42 và Nero 13, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1913–1914); Cassius Dio 51.20, 53.26 và 54.36, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, tập VI, 1917); Procopius, Lịch sử các cuộc chiến 5.25, bản dịch của H. B. Dewing (Loeb, tập III, 1919): LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius
• Samuel Ball Platner và Thomas Ashby, A Topographical Dictionary of Ancient Rome (Oxford University Press, 1929), các mục “Ianus Geminus”, “Ianus Quadrifrons” và “Ianiculum”: LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius
• Tiền cổ: Coinage of the Roman Republic Online, RRC 35/1 và 56/2; Hội Tiền cổ Hoa Kỳ (American Numismatic Society), 1974.999.47 và 1944.100.39421; Online Coins of the Roman Empire, RIC I² Nero 50; Bảo tàng Nghệ thuật Harvard, 1979.428.60: CRRO, CRRO, ANS, ANS, OCRE, Harvard Art Museums
• Sở Giám quản Đặc biệt Roma, “Arco di Giano”; Charlton T. Lewis và Charles Short, A Latin Dictionary (Oxford, 1879), mục “Jānus”; Michele Bellomo, “Il tempo dei consoli. Alcune riflessioni sull’inizio dell’anno consolare in età mediorepubblicana”, trong Federico Russo (chủ biên), Organizzare il tempo. Fasti e calendari a Roma e nell’Italia romana (Milano University Press, 2025): soprintendenzaspecialeroma.it, Perseus, libri.unimi.it
• Mizutani Tomohiro, “ヤヌス”, và Nomachi Kei, “マクロビウス”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha; “カトー”, Britannica quốc tế: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.