Đàn ngỗng đồi Capitol: Những con chim đã đánh thức thành trì

Nhiều thế kỷ sau sự kiện, vào thời Pliny và Plutarch, người La Mã vẫn khiêng một con ngỗng đi khắp thành trên một chiếc kiệu, đặt trên tấm nệm quý, và đem chó ra xử tử. Cả hai nghi lễ đều để nhớ một đêm: khi người Gaul đã chiếm cả La Mã trừ thành trì trên đồi, và đang lặng lẽ leo vách đá, chỉ có đàn ngỗng nghe thấy họ.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Livy trong Lịch sử La Mã 5.33–55, viết dưới thời Augustus. Số quyển và số chương theo cách đánh số chuẩn. Các trích dẫn ngắn được dịch từ bản tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, 1924).

1-1 Các Sứ Giả Ở Clusium

Người Senones, tộc Gaul đến định cư ở miền bắc Ý muộn nhất, đang vây thành Clusium của người Etrusca. Người Clusium xin La Mã giúp. La Mã không gửi quân, chỉ cử ba người con trai của Marcus Fabius Ambustus làm sứ giả, và khi cuộc đàm phán đổ vỡ, cả ba cầm vũ khí đánh người Gaul, trái với luật chung của các dân tộc. Quintus Fabius giết một thủ lĩnh Gaul ngay trước mắt hai đạo quân. Người Gaul đòi giao nộp anh em nhà Fabius. Viện Nguyên lão thừa nhận họ có lý, nhưng lại để dân chúng quyết định, và dân chúng bầu ba anh em làm tribune quân sự cho năm sau. Thế là người Gaul tiến về La Mã (5.35–36). Livy cũng chép lời truyền rằng người Gaul lần đầu vượt dãy Alps vì mê rượu nho của Ý, do một người Clusium tên Arruns mang đến. Ông không phủ nhận rằng Arruns, hay một người Clusium nào khác, đã dẫn họ đến Clusium, nhưng lưu ý rằng người Gaul đã vào Ý từ hai trăm năm trước (5.33).

1-2 Sông Allia

Quân La Mã gặp người Gaul bên sông Allia, cách thành mười một dặm. Các chỉ huy không chọn chỗ đóng trại, không đắp lũy, cũng không xem điềm chim hay điềm tế lễ (5.37–38). Brennus, thủ lĩnh người Gaul, đánh trước vào toán quân dự bị trên một gò thấp bên phải, và hàng ngũ La Mã tan vỡ trước khi kịp giao chiến. Cánh trái chạy ra sông, nhiều người chết đuối vì giáp nặng, phần lớn người sống sót trốn sang Veii. Cánh phải chạy về La Mã và lên thẳng thành trì, thậm chí không đóng cổng thành (5.38).

1-3 Những Ông Lão Trên Ghế

Đàn ông trong tuổi cầm quân, Viện Nguyên lão và gia đình họ mang lúa và vũ khí lên đồi Capitol. Các trinh nữ Vesta và vị tư tế của thần Quirinus chôn một phần đồ thánh trong những chiếc vò, rồi mang phần còn lại sang Caere (5.39–40). Các ông lão ở lại bên dưới. Những người từng giữ chức vụ cao nhất mặc bộ áo dùng trong lễ khải hoàn, ngồi trên ghế ngà trong nhà mình mà chờ. Livy thêm rằng có người kể vị đại tư tế Marcus Folius đọc lời khấn, và họ đọc theo, hiến mạng mình cho tổ quốc (5.41).

Người Gaul vào thành qua cổng Collina đang mở, và thấy đường phố vắng tanh. Nhà của thường dân thì đóng cửa, nhưng sảnh nhà quý tộc lại mở toang, và những người ngồi trong đó, theo lời Foster, trông “giống thần linh nhất”. Người Gaul đứng trước họ như đứng trước tượng, cho đến khi một người vuốt chòm râu dài của Marcus Papirius. Papirius lấy gậy ngà đánh vào đầu hắn, và là người đầu tiên bị giết. Rồi những ông lão khác bị giết ngay trên ghế, nhà cửa bị cướp phá và đốt trụi (5.41).

1-4 Người Đưa Tin Trên Mảnh Bần

Cuộc tấn công lên đồi Capitol bị đẩy lùi giữa sườn dốc, và người Gaul chuyển sang vây hãm (5.43). Camillus, người đã chiếm được Veii, lúc ấy đang sống lưu đày ở Ardea; ông dẫn dân Ardea xuất kích ban đêm, chém giết một toán người Gaul đang ngủ trong trại (5.43–45). Người La Mã tụ tập ở Veii muốn ông làm tướng, nhưng không chịu hành động khi chưa có Viện Nguyên lão trên đồi Capitol cho phép. Vì thế một chàng trai tên Pontius Cominius bám vào một mảnh bần, thả mình trôi theo sông Tiber trong đêm, leo lên vách đá dựng đứng mà người Gaul bỏ trống không canh, và chuyển lời của quân đội. Viện Nguyên lão quyết định gọi Camillus về và phong ông làm độc tài quan. Livy muốn tin rằng Camillus không rời Ardea cho đến khi đạo luật ấy được thông qua (5.46).

1-5 Đàn Ngỗng

Hoặc người Gaul đã thấy dấu chân người đưa tin, hoặc tự họ tìm được một lối dễ leo gần tảng đá Carmenta. Vào một đêm có sao sáng, họ cho một người không mang vũ khí đi trước, chuyền vũ khí lên từ tay người này sang tay người khác, kéo nhau leo lên vách đá trong im lặng đến mức cả lính gác lẫn đàn chó, “loài vật dễ giật mình vì tiếng động ban đêm”, cũng không thức giấc (5.47).

Nhưng đàn ngỗng thì có. Chúng là loài chim thiêng của Juno, nên “dù lương thực khan hiếm” vẫn không bị ăn thịt. Tiếng kêu và tiếng vỗ cánh của chúng đánh thức Marcus Manlius, người từng làm quan chấp chính ba năm trước. Ông chộp lấy vũ khí, sải bước qua những đồng đội đang hoảng hốt, và dùng núm khiên hất ngã tên Gaul đã đứng được trên đỉnh. Hắn ngã đè lên những kẻ phía sau, và những người phòng thủ khác dùng lao và đá đẩy cả đám leo vách rơi xuống. Sáng hôm sau, mỗi người lính mang nửa cân lúa mì spelt và một chút rượu nho đến nhà Manlius trong thành trì, một món quà nhỏ nhưng rất lớn giữa nạn đói. Tribune quân sự Quintus Sulpicius cho ném người lính gác ở đoạn tường ấy xuống vách đá (5.47).

1-6 Khốn Cho Kẻ Bại Trận

Cái đói dày vò cả hai bên. Người Gaul đóng trại giữa tro tàn trong cái nóng mùa hè, chết vì dịch bệnh, và phải chất xác đồng đội thành đống mà thiêu, ở nơi về sau gọi là “Giàn thiêu của người Gaul”. Livy viết rằng người ta kể người La Mã còn ném bánh mì từ đồi Capitol xuống để tỏ ra mình không đói (5.48). Nhưng thật ra họ đang đói. Tribune quân sự Sulpicius gặp Brennus, và giá được định là một nghìn cân vàng. Người Gaul mang đến những quả cân gian. Khi viên tribune phản đối, Brennus ném thanh gươm của mình lên bàn cân, và người La Mã nghe thấy một câu mà họ không sao chịu nổi: “Khốn cho kẻ bại trận!” (5.48). Tiếng Latin là vae victis; Plutarch nói câu ấy lập tức trở thành tục ngữ (Cuộc đời Camillus 28).

1-7 Bằng Sắt, Không Bằng Vàng

Vàng chưa cân xong thì vị độc tài quan đã đến. Camillus ra lệnh dẹp vàng đi và bảo người Gaul rời khỏi đó: ông nói thỏa thuận do một quan chức cấp dưới ký mà không có ông, sau khi ông đã được bổ nhiệm, là vô hiệu. Ông bảo binh lính giành lại tổ quốc “bằng sắt chứ không phải bằng vàng” (5.49). Người Gaul bị đánh tan giữa những đường phố đổ nát, rồi lại thua lần nữa ở cột dặm thứ tám trên đường đi Gabii, đến không còn ai sống sót để mang tin về. Trong những bài hát của binh lính ở lễ khải hoàn, Camillus được gọi là “một Romulus, người cha của tổ quốc, người lập thành lần thứ hai” (5.49). Số vàng lấy lại được đặt dưới ngai của Jupiter trên đồi Capitol (5.50). Khi các quan bảo dân thúc giục dân chúng dời sang Veii, Livy kể rằng chính một viên đội trưởng bách nhân đi ngang Quảng trường La Mã (Forum Romanum) đã định đoạt: “Người cầm cờ, cắm cờ xuống; ở lại đây là tốt nhất.” La Mã được xây lại vội vàng, chẳng ai lo nắn đường cho thẳng, và Livy cho rằng vì sự vội vàng ấy mà đến thời ông, những cống ngầm cũ chạy ngang dưới nhà của tư nhân (5.55).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Những ghi chép Hy Lạp thế kỷ IV TCN, chỉ còn qua lời dẫn của Plutarch (Cuộc đời Camillus 22). Heraclides Ponticus, người sống không lâu sau đó, viết về một tin đồn từ phương Tây rằng một đạo quân người Hyperborea đã chiếm “một thành Hy Lạp tên là Rome” bên bờ Biển Lớn. Aristotle biết rằng người Gaul đã chiếm thành, nhưng gọi người cứu thành là “Lucius”. Plutarch chỉ ra rằng tên riêng của Camillus là Marcus.
• Polybius, sử gia Hy Lạp thế kỷ II TCN. Ông định năm bằng các sự kiện Hy Lạp: năm thứ mười chín sau trận Aigospotamoi, mười sáu năm trước trận Leuctra, năm có Hòa ước Antalcidas (1.6). Người Gaul chiếm cả thành trừ đồi Capitol, nhưng vì người Veneti tràn vào đất của họ, họ ký hòa ước rồi về nhà (2.18). Ở một đoạn sau, các sứ giả Gaul nhắc lại rằng tổ tiên họ đã làm chủ La Mã bảy tháng rồi mang chiến lợi phẩm về (2.22). Polybius không có đàn ngỗng, không có Camillus, cũng không nêu tên thủ lĩnh người Gaul.
• Diodorus Siculus, thế kỷ I TCN, Thư viện lịch sử 14.113–117. Ở đây chính “đàn ngỗng thiêng của Hera” báo động; Hera là tên Hy Lạp mà ông dùng để gọi Juno.
• Livy, Lịch sử La Mã 5.33–55, bản kể đầy đủ nhất; phần tiếp theo nằm ở 6.1, 6.11–20 và 7.28.
• Virgil và Ovid. Trên tấm khiên thần Vulcan rèn cho Aeneas, Manlius đứng trước ngôi đền trên thành trì, còn một con ngỗng bạc vỗ cánh qua những hàng cột dát vàng, kêu báo rằng người Gaul đã đến ngưỡng cửa. Họ leo lên qua bụi rậm, tóc vàng, áo choàng kẻ sọc, cổ trắng như sữa quấn vàng, mỗi người cầm hai ngọn lao Alps và được che bằng một tấm khiên dài (Aeneid 8.652–662). Trong Ovid, thần Mars van xin Jupiter cho những người bị vây, Jupiter bảo họ ném bánh mì xuống, và một bàn thờ được dựng cho “Jupiter Thợ Bánh” (Fasti 6.349–394); đàn ngỗng là những con chim “sẽ cứu đồi Capitol bằng tiếng kêu tỉnh thức” (Metamorphoses 2.538–539).
• Plutarch, Cuộc đời Camillus 15–30 và 36, và Về vận may của người La Mã 12; Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 10.51 và 29.57; và Servius, nhà chú giải Virgil thời hậu kỳ cổ đại, chú về Aeneid 8.652–655.

3 Những Dị Bản

• Người Gaul rời đi như thế nào?
  • Livy và Plutarch: Camillus đến đúng lúc đang cân vàng và đuổi họ đi.
  • Polybius: họ ký hòa ước rồi về nhà, vì người Veneti đã tràn vào đất của họ. Plutarch, khi dẫn Polybius, nói hòa ước được ký với Camillus (Về vận may của người La Mã 12); Polybius không nêu tên ai cả.
  • Diodorus: người La Mã trả đủ một nghìn cân. Về sau Camillus bắt gặp người Gaul đang vây Veascium, một đồng minh của La Mã, và lấy lại số vàng (14.116–117).
  • Strabo: người Caere đánh bại người Gaul trên đường về, ở vùng đất của người Sabine, và lấy đi số tiền chuộc (5.2.3).
  • Suetonius: người ta kể Livius Drusus đã mang số vàng ấy về từ tỉnh Gaul mà ông cai quản, và nó không phải đã được giành lại từ người Senones “bởi Camillus, như lời truyền” (Tiberius 3).
• Thành bị chiếm. Theo Livy, người Gaul vào thành một ngày sau trận đánh; theo Polybius và Plutarch là ba ngày sau; theo Diodorus là ngày thứ tư. Các ông lão của Livy chờ trong nhà mình; các ông lão của Plutarch ngồi ở Quảng trường La Mã, do vị đại tư tế Fabius dẫn đầu, trong khi Livy gọi ông là Marcus Folius (Cuộc đời Camillus 21–22).
• Đàn ngỗng. Livy: chúng được tha dù đang đói kém. Plutarch: chúng bị bỏ bê, đói bụng, nên ngủ không yên (Cuộc đời Camillus 27). Servius nói đến một con ngỗng duy nhất do một người dân dâng cho Juno. Manlius của Livy dùng khiên hất ngã một người Gaul; trong Plutarch và Diodorus, ông dùng cả gươm, và hai người Gaul gục trước ông.
• Brennus chỉ được Livy và Plutarch nêu tên. Ông không phải là Brennus đã dẫn người Gaul đánh Delphi năm 279 TCN và tự sát trên đường rút lui (Pausanias 10.19–23). Sử gia Plinio Fraccaro bác bỏ ý kiến của một số học giả hiện đại, như Theodor Mommsen, rằng các nhà biên niên La Mã đời sau đã mượn tên Brennus ở Delphi cho vị thủ lĩnh mà Polybius và Diodorus không nêu tên.
• Năm nào? Theo cách tính của Varro là năm 390 TCN. Những mốc đồng thời mà Polybius nêu chỉ về năm 387/386 TCN, và Diodorus cũng đặt việc chiếm thành vào năm người Hy Lạp ký hòa ước với vua Ba Tư (14.117). Gaetano De Sanctis viết: “có lẽ là năm 386”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngày đen. Người La Mã gọi ngày 18 tháng 7 là Ngày Allia, và không làm việc công hay việc tư nào vào ngày ấy. Đó cũng là ngày mà rất lâu trước đó dòng họ Fabius bị tàn sát bên sông Cremera (Livy 6.1). Năm 69 CN, hoàng đế Vitellius ra một chiếu chỉ về các nghi lễ công vào đúng ngày này, và dân La Mã coi đó là điềm gở (Tacitus, Lịch sử 2.91).
• Ngỗng và chó. Vào thời Pliny, hợp đồng đầu tiên mà các quan kiểm sát ký là hợp đồng nuôi ngỗng (Lịch sử tự nhiên 10.51). Ông viết rằng hằng năm, cũng vì lẽ ấy, chó bị xử tử giữa đền thần Juventas và đền thần Summanus (29.57). Vào thời Plutarch vẫn còn một đám rước: một con chó bị xử tử trên cọc, và một con ngỗng “ngồi trang trọng trên tấm nệm quý trong một chiếc kiệu” (Về vận may của người La Mã 12). Servius nói việc này được làm vào đúng ngày kỷ niệm đêm ấy.

• Manlius sa cơ. Vài năm sau, năm 384 TCN theo cách tính truyền thống, Manlius đứng ra bênh vực những người mắc nợ và bị buộc tội mưu làm vua (Livy 6.11–20). Livy nói ông không tìm thấy ở tác giả nào bằng chứng cụ thể cho tội ấy. Ở Cánh đồng Mars, nơi nhìn thấy đồi Capitol, dân chúng không nỡ kết án ông. Phiên xử được dời ra rừng thiêng Peteline ngoài tường thành, nơi không trông thấy đồi Capitol, và ở đó ông bị kết án. Các quan bảo dân ném ông xuống từ Tảng đá Tarpeia, khiến “cùng một nơi vừa ghi nhớ vinh quang phi thường, vừa ghi nhớ hình phạt cùng cực” (6.20). Từ đó không quý tộc nào được ở trên thành trì nữa, và dòng họ Manlius quyết định không ai trong họ được đặt tên là Marcus. Ovid viết: “Hỡi các vị thần lớn, giá như ông ngã xuống trong trận ấy thì tốt biết bao” (Fasti 6.187).
• Juno Moneta. Năm 345 TCN, độc tài quan Lucius Furius khấn hứa lập đền cho Juno Moneta giữa trận đánh với người Aurunci. Ngôi đền được dựng trên thành trì, đúng chỗ ngôi nhà của Manlius, và được cung hiến năm sau (Livy 7.28), vào ngày 1 tháng 6 năm 344 TCN theo chú thích của Foster ở Livy 6.20. Ovid cũng đặt việc này vào ngày mồng một tháng Sáu (Kalendae) và gọi người lập đền là Camillus (Fasti 6.183–186). Livy, viết dưới thời Augustus, nhắc đến “đền và xưởng đúc tiền của Moneta”. Ngày nay nhà thờ Santa Maria in Aracoeli đứng trên đỉnh phía bắc của đồi Capitol, nơi Bộ Văn hóa Ý xác định là vị trí ngôi đền.
• Lịch sử đằng sau truyền thuyết. Chính Livy đã vạch một đường ranh ở biến cố này: trước đó tư liệu rất ít, và phần lớn, theo ông, đã mất khi thành bị đốt. Từ đây trở đi, ông hứa sẽ kể “rõ ràng và chắc chắn hơn” (6.1). Sử gia T. J. Cornell cho rằng có “lý do chính đáng để nghi ngờ bức tranh tàn phá và chết chóc trên diện rộng” trong các ghi chép La Mã, và cho rằng thiệt hại vật chất của thành chỉ là bề ngoài, còn dân thường đã được sơ tán. Ông cũng nêu lập luận rằng câu chuyện La Mã hồi phục nhanh chóng mâu thuẫn với Polybius, và Diodorus không nhắc đến chiến thắng nào của Camillus. Trong Bách khoa toàn thư Thế giới của nhà Heibonsha, Hirata Ryūichi viết rằng phần lớn các chức vụ và lễ khải hoàn của Camillus là truyền thuyết, nhưng việc ông chiếm Veii khoảng năm 396 TCN và đánh thắng người Volsci khoảng năm 387 TCN được coi là chắc chắn; còn việc ông đánh đuổi người Gaul thì “cũng được truyền lại”. Thứ còn thấy được hôm nay là bức tường thành La Mã xây sau đó. Văn phòng du lịch của thành phố Roma xác định đoạn tường còn lại có niên đại giữa thế kỷ IV TCN, sau cuộc xâm lược của người Gaul, xây bằng đá tufa từ các mỏ đá Grotta Oscura mà La Mã khai thác sau khi chiếm Veii.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: trong cuộc chiến đầu tiên của La Mã, Tarpeia đã mở đường cho người Sabine vào chính thành trì mà sau này Manlius bảo vệ (Livy 1.11), và theo Varro, Tảng đá Tarpeia, nơi Manlius bị ném xuống, vẫn giữ tên nàng.
• Horatius trên cầu: Một mình giữ cầu Sublicius: trên tấm khiên của Aeneas mà Virgil tả, cảnh Cocles cho phá cầu đứng ngay trước cảnh Manlius trên thành trì (Aeneid 8.650–653). Cả hai đều là chuyện một người giữ một lối vào La Mã.
• Mars: Người cha của La Mã: trong Fasti của Ovid, chính Mars van xin Jupiter cho đồi Capitol đang bị vây, và Jupiter là người gửi bánh mì.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: trong cuộc vây hãm, các trinh nữ Vesta mang đồ thánh của La Mã sang Caere, và trong Ovid, Jupiter bảo Vesta làm cho chút lúa ít ỏi của người La Mã trông như dư dả.

6 Nguồn Tham Khảo

• Livy, Lịch sử La Mã 5.33–55, 6.1, 6.11–20, 6.32 và 7.28, bản dịch tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, tập 3, 1924): archive.org; nguyên văn tiếng Latin: The Latin Library
• Plutarch, Cuộc đời Camillus, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914), và Về vận may của người La Mã 12, bản dịch của F. C. Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius, LacusCurtius
• Polybius, Lịch sử 1.6, 2.18 và 2.22, bản dịch của W. R. Paton (Loeb, 1922): LacusCurtius
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 14.113–117, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1954): LacusCurtius
• Strabo, Địa lý 5.2.3, bản dịch của H. L. Jones (Loeb, 1923), và Suetonius, Tiberius 3, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1913): LacusCurtius, LacusCurtius
• Virgil, Aeneid 8.650–662; Ovid, Fasti 6.183–190 và 6.349–394, và Metamorphoses 2.538–539; Tacitus, Lịch sử 2.91; Varro, Về tiếng Latin, quyển 5; chúng tôi dịch từ nguyên văn tiếng Latin: The Latin Library, The Latin Library
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 10.51 và 29.57, nguyên văn tiếng Latin (bản Mayhoff): LacusCurtius; Servius, chú giải Aeneid 8.652–655 (bản Thilo): Perseus
• Cicero, Về bói toán 1.101 và 2.69, bản dịch của W. A. Falconer (Loeb, 1923), và Suda, mục “Moneta” (mu 1220), bản dịch của David Whitehead: LacusCurtius, Suda On Line
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 10.19–23, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• T. J. Cornell, “The recovery of Rome”, The Cambridge Ancient History VII.2 (Cambridge, 1990), phần tóm tắt chương: Cambridge Core
• Enciclopedia Italiana: P. Fraccaro, “Brenno” (1930), G. De Sanctis, “Allia” (1929); Enciclopedia dell’Arte Antica, “Moneta” (1995): Treccani, Treccani, Treccani
• Từ điển Treccani, mục “moneta”, và W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language (bản mới, 1910), mục “Mint (1)” và “Money”: Treccani, archive.org
• Bộ Văn hóa Ý, “Santa Maria in Aracoeli”: cultura.gov.it; thành phố Roma, “Mura Serviane”: turismoroma.it
• Hirata Ryūichi, “カミルス”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.