Horatius trên cầu: Một mình giữ cầu Sublicius

Cây cầu cổ nhất của La Mã làm bằng gỗ, và suốt nhiều thế kỷ người La Mã giữ nguyên nó như thế, không một mẩu sắt. Pliny Già cho rằng quy tắc ấy bắt đầu từ một ngày: hôm đó, cây cầu đã rất khó phá “trong lúc Horatius Cocles đang giữ nó”. Đây là câu chuyện của ngày hôm ấy.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Livy, trong quyển 2 bộ Lịch sử La Mã. Số chương theo cách chia thông dụng; các trích dẫn được chúng tôi dịch từ bản tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, 1919) và nguyên văn tiếng Latin. Livy ghi sự việc theo đôi chấp chính quan năm ấy, Publius Valerius (nhiệm kỳ thứ hai) và Titus Lucretius: theo niên đại truyền thống là năm 508 TCN.

1-1 Vua Xứ Clusium

La Mã đã đuổi vị vua cuối cùng, Tarquinius Superbus, sau tội ác của con trai ông là Sextus đối với Lucretia, và từ đó mỗi năm bầu hai chấp chính quan (Livy 1.60). Dòng họ Tarquinius chạy sang nương nhờ Lars Porsenna, vua xứ Clusium ở Etruria. Họ nói với ông: chúng tôi là người Etrusca, cùng máu mủ, cùng tên họ với ngài; ngài nỡ để chúng tôi sống lưu vong nghèo khổ, nỡ để cái lệ mới là đuổi vua không bị trừng phạt sao?

Porsenna cho rằng có một vị vua ở La Mã thì an toàn cho người Etrusca, mà vua ấy lại mang dòng máu Etrusca thì càng vẻ vang, nên kéo quân đến đánh (2.9). “Chưa bao giờ viện nguyên lão hoảng sợ đến thế.” Các nguyên lão sợ cả dân mình, vì dân có thể vì hòa bình mà mở cửa đón vua về. Họ bèn sai người sang xứ Volsci và Cumae mua lúa, đưa việc bán muối về tay nhà nước, và miễn thuế, miễn phí quan cho dân thường.

1-2 Cây Cầu Cọc

Khi quân địch đến, dân quê kéo cả vào thành. Có chỗ được tường thành che chở, có chỗ được sông Tiber. Nhưng cầu Sublicius, “cây cầu cọc” theo lời Foster, suýt mở đường cho giặc, “nếu không có một người, Horatius Cocles” (2.10).

Chàng đang canh cầu thì đồi Janiculum bên kia sông thất thủ trong một trận đánh bất ngờ. Chàng thấy quân địch ào xuống, còn quân mình vứt vũ khí mà chạy. Chàng níu từng người lại: nếu bỏ ngỏ cây cầu sau lưng, chẳng mấy chốc trên đồi Palatine và đồi Capitol sẽ có nhiều giặc hơn trên đồi Janiculum. Hãy phá cầu đi, bằng gươm, bằng lửa, bằng bất cứ thứ gì có trong tay. Còn chàng sẽ đón đỡ cuộc tấn công, “trong chừng mực một thân người có thể chặn được”.

1-3 Ba Người, Rồi Một

Chàng sải bước ra đầu cầu. Có hai người vì biết hổ thẹn mà ở lại cùng chàng, Spurius Larcius và Titus Herminius, “cả hai đều lừng danh về dòng dõi lẫn chiến công”. Ba người đỡ đợt xung phong đầu tiên. Khi cây cầu chỉ còn lại một đoạn ngắn và những người đang phá cầu gọi họ quay về, Horatius bắt hai người kia rút đi.

Còn lại một mình, chàng trừng mắt nhìn các quý tộc Etrusca, thách từng người ra đấu, và mắng tất cả là “nô lệ của những ông vua kiêu ngạo”, quên tự do của chính mình mà đi cướp tự do của kẻ khác. Họ ngần ngừ, người này chờ người kia ra tay trước. Rồi họ cùng phóng lao từ mọi phía, và chàng đỡ hết bằng tấm khiên. Họ sắp xông lên để đẩy chàng khỏi cầu thì cây cầu đổ sập ầm ầm, và tiếng reo của người La Mã khiến họ khựng lại.

1-4 “Hỡi Cha Tiberinus”

Bấy giờ Cocles cầu nguyện với dòng sông: “Hỡi cha Tiberinus, con thành kính khẩn cầu Người: xin dòng nước nhân từ của Người đón lấy bộ giáp này và người lính này!” Rồi chàng mặc nguyên giáp nhảy xuống sông Tiber, và giữa làn tên lao rơi như mưa, bơi qua bên kia về với đồng đội, không hề hấn gì. Livy thêm vào một mối ngờ của người viết sử: đó là một bằng chứng dũng cảm “mà hậu thế sẽ ca ngợi nhiều hơn là tin”.

1-5 Phần Thưởng

Nhà nước dựng tượng chàng ở Comitium, nơi hội họp cạnh Quảng trường La Mã (Forum Romanum), và ban cho chàng số đất bằng diện tích chàng có thể cày vòng quanh trong một ngày. Dân chúng cũng tặng quà: dù lương thực khan hiếm, ai cũng mang đến cho chàng một chút, bớt ra từ khẩu phần của chính mình.

1-6 Mucius Và Cloelia

Porsenna chuyển sang vây thành lâu dài, và lúa gạo cạn dần. Một chàng trai quý tộc, Gaius Mucius, được viện nguyên lão cho phép, giấu gươm dưới áo rồi vượt sông (2.12). Trong doanh trại Etrusca, quân lính đang lĩnh lương, và bên cạnh vua có một viên thư ký ăn mặc gần giống vua. Không dám hỏi ai là Porsenna, Mucius giết nhầm viên thư ký. Bị lôi đến trước mặt vua và bị dọa thiêu sống, chàng đặt bàn tay phải vào ngọn lửa nhóm lên để tế lễ, để mặc nó cháy như thể không hề thấy đau. Porsenna kinh ngạc, tha cho chàng. Mucius bèn cho vua biết rằng ba trăm thanh niên La Mã đã thề sẽ lần lượt làm như chàng. Về sau chàng được gọi là Scaevola, “vì đã mất bàn tay phải” (2.13).

Porsenna đề nghị giảng hòa. La Mã nộp con tin và trả lại đất đã lấy của thành Veii. Một trong các con tin, cô gái Cloelia, lừa được lính canh, dẫn một nhóm thiếu nữ bơi qua sông Tiber giữa làn tên giặc. Porsenna đòi trả cô lại, rồi từ giận chuyển sang khâm phục, nói rằng việc cô làm còn hơn cả Cocles và Mucius. Ông cho cô đưa một nửa số con tin về nhà, do chính cô chọn, và cô chọn những cậu bé nhỏ tuổi. La Mã ban cho cô một vinh dự chưa từng có với phụ nữ: một bức tượng cưỡi ngựa trên đỉnh Đường Thiêng (Sacra Via). Theo Livy, Porsenna rút đi, và hòa ước với La Mã được giữ trọn (2.15).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Polybius, Lịch sử 6.55. Bản kể cổ nhất còn lại, của một sử gia Hy Lạp (khoảng 200 đến 120 TCN) đến La Mã làm con tin năm 168 TCN. Đây là một đoạn lạc đề. Polybius giải thích rằng trong đám tang của người quý tộc, người đọc điếu văn còn kể lại chiến công của các vị tổ tiên có tượng được bày ra (6.54), và Horatius là ví dụ duy nhất ông nêu về “lòng hăng hái thi đua làm việc cao cả” mà tục ấy hun đúc nơi lớp trẻ. Ông không nhắc đến Porsenna hay người Etrusca.
• Livy, Lịch sử La Mã 2.9–15 (mục 1). Livy (59 TCN – 17 CN) bắt đầu viết bộ sử trong khoảng năm 27–25 TCN. Thơ ca Latin trước ông có thể đã kể chuyện này, nhưng sử gia Gaetano De Sanctis ghi trong Bách khoa toàn thư Ý (1935) rằng không có mảnh nào trong Biên niên của Ennius chắc chắn nói về Horatius.
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 5.21–25. Một người Hy Lạp đã sống ở La Mã hai mươi hai năm, kể từ khi Augustus chấm dứt nội chiến (1.7). Bản kể của ông dài nhất và khác Livy ở nhiều điểm (mục 3).
• Virgil, Aeneid 8.646–651. Trên tấm khiên thần Vulcan rèn cho Aeneas, Porsenna ra lệnh cho La Mã đón Tarquinius bị đuổi về: “người ta thấy ông như kẻ đang giận, như kẻ đang đe dọa, vì Cocles dám giật sập cây cầu và Cloelia bứt dây trói bơi qua sông” (chúng tôi dịch).
• Plutarch, Cuộc đời Publicola 16–19, của nhà viết tiểu sử người Hy Lạp sống vào cuối thế kỷ 1 và đầu thế kỷ 2 CN.
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên (thế kỷ 1 CN), về bức tượng mà thời ông “vẫn còn đến nay” (34.22), và về cây cầu (36.100).
• Aulus Gellius, Những đêm Attica 4.5 (thế kỷ 2 CN), về bức tượng bị sét đánh. Gellius tìm thấy chuyện này trong quyển 11 của Annales Maximi, bộ biên niên của các tư tế, và trong sách của Verrius Flaccus.

3 Những Dị Bản

• Một mình hay ba người? Theo Polybius, Horatius đang đánh với “hai tên địch” ở đầu cầu bên kia thì thấy thêm quân giặc kéo tới, bèn hô người phía sau phá cầu. Livy, Dionysius và Plutarch cho chàng hai bạn chiến đấu là Larcius và Herminius. De Sanctis cho rằng tên hai người này có lẽ được mượn từ năm 506 TCN, năm hai người cùng làm chấp chính quan (Livy cũng ghi họ là chấp chính quan, 2.15).
• Chàng có sống không? Polybius: chàng mặc giáp lao xuống sông và tự nguyện hy sinh. Livy: chàng bơi qua, không hề hấn gì. Dionysius: sau khi một ngọn giáo đâm “xuyên thẳng qua một bên mông, phía trên khớp háng”, chàng bơi qua “hết sức khó nhọc” mà không đánh rơi món vũ khí nào. Chàng bị què suốt đời, vì thế không bao giờ làm chấp chính quan hay cầm quân (5.24–25). Plutarch cũng kể vết giáo ở mông và tật què chân.
• Trận đánh bắt đầu thế nào? Theo Livy, đồi Janiculum thất thủ vì bị đánh úp. Theo Dionysius, có một trận giáp chiến trước bờ sông; hai cánh quân La Mã tan vỡ, và ba người giữ cầu cho đến khi toàn quân qua hết. Theo Plutarch, chấp chính quan Publicola bị thương nặng khi chiến đấu trước cổng thành.
• Vì sao gọi là “Cocles”? Học giả La Mã Varro giải thích chữ này như thể là ocles, từ oculus, “con mắt”: người “chỉ có một mắt” (Về tiếng Latin 7.71). Dionysius nói Horatius mất một mắt trong trận mạc. Plutarch kể chuyện ấy và thêm một thuyết khác: mũi chàng tẹt và lõm, hai lông mày liền nhau, nên người ta định gọi chàng là “Cyclops”, rồi vì nói nhịu mà cái tên “Cocles” ở lại (Cuộc đời Publicola 16).
• Tên riêng của chàng là Publius theo Dionysius và Marcus theo Pliny (34.22). Livy không ghi.
• Bức tượng. Livy đặt tượng ở Comitium, Dionysius “ở nơi quan trọng nhất của Quảng trường”, bằng đồng và mặc đủ giáp trụ, còn Plutarch đặt trong đền thờ thần Vulcan. Gellius có một câu chuyện nối các nơi ấy lại. Sét đánh trúng bức tượng ở Comitium, và các thầy bói được mời từ Etruria, vì thù ghét La Mã, đã khuyên dời tượng xuống một chỗ thấp không bao giờ có nắng. Họ bị phát giác, thú tội và bị xử tử. Bức tượng được đưa lên chỗ cao, vào khu thánh của thần Vulcan, và trẻ con La Mã đi khắp thành hát câu “Mưu độc hại nhất cho chính kẻ bày mưu”. De Sanctis lập luận rằng bức tượng cổ ấy vốn là tượng một vị thần, và chuyện chàng mất một mắt, què một chân được người đời sau đọc ra từ dáng tượng. Đó là một giả thuyết, không phải một phát hiện.
• Mucius và Cloelia. Livy giải thích “Scaevola” từ bàn tay phải đã mất; Plutarch lại nói chữ ấy nghĩa là “thuận tay trái”, vì Mucius nhận lại thanh gươm bằng tay trái. Dionysius gọi ông là Gaius Mucius, “biệt danh Cordus”. Plutarch ghi rằng có người kể Cloelia cưỡi ngựa qua sông, còn Pliny dẫn lời một tác giả là Annius Fetialis, cho rằng tượng cưỡi ngựa ấy là tượng Valeria, con gái Publicola (34.29).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Porsenna có chiếm được La Mã không? Hai tác giả La Mã đã để lộ một dị bản khác. Tacitus, khi kể chuyện đồi Capitol bốc cháy trong một cuộc nội chiến ở thế kỷ của chính ông, gọi đền thờ Jupiter là nơi “mà cả Porsenna khi thành đã đầu hàng, lẫn người Gaul khi đã chiếm thành, đều không thể xúc phạm” (Historiae 3.72). Pliny tìm thấy trong “hòa ước mà Porsenna ban cho dân La Mã sau khi các vua bị đuổi” một điều khoản ghi rõ họ “không được dùng sắt, trừ việc làm ruộng” (34.139; cả hai đoạn do chúng tôi dịch). Chính Livy cũng băn khoăn về một tập tục còn đến thời ông: trong các cuộc bán đấu giá, người ta xướng lên “tài sản của vua Porsenna”, điều không khớp với một cuộc rút quân êm thấm; ông giải thích rằng vua đã tặng doanh trại cho La Mã (2.14). Từ điển Lịch sử của Treccani (2011) cho rằng dị bản La Mã đầu hàng “có vẻ đúng hơn”, có lẽ là ký ức về một thời bị người Etrusca cai trị mà người La Mã tìm cách che giấu.
• Cây cầu gỗ. Livy gọi đây là cây cầu đầu tiên bắc qua sông Tiber, công trình của vua Ancus Marcius (1.33). Theo Dionysius, cầu phải được dựng “không dùng đồng hay sắt, chỉ ghép bằng chính các thanh dầm”; cầu được coi là thiêng, và mỗi lần sửa cầu, các tư tế pontifex đều dâng lễ tế (3.45). Plutarch kể thêm về chốt gỗ và một lời sấm, đồng thời cho biết phần đông tác giả hiểu pontifex, “tư tế”, là “người bắc cầu”, một cách giải thích mà ông cho là vô lý (Cuộc đời Numa 9). Từ điển địa danh La Mã cổ đại của Platner và Ashby (1929) giải thích tên cầu từ sublica, “cái cọc”, và cho biết cầu vẫn còn đứng vào thế kỷ 5 CN.
• Cầu nằm ở đâu? Vị trí chính xác vẫn còn tranh cãi. Platner và Ashby cho rằng cầu bắc từ Forum Boarium, khu chợ bò, ngay phía dưới cầu Aemilius về sau. Ngày nay không còn thấy gì của nó; cầu Sublicio hiện đại, xây năm 1914–1917 xa hơn về phía hạ lưu, chỉ giữ lại cái tên.
• Có cốt lõi lịch sử không? De Sanctis cho rằng việc phải giữ đầu cầu và phá cầu trong các cuộc chiến giữa người Etrusca và người La Mã là điều “không còn nghi ngờ”, và cây cầu làm bằng gỗ có lẽ chính vì lý do ấy, dù người ta gán cho nó một lý do thiêng liêng. Ông cũng thấy khó tin rằng nhân vật Horatius là do đời sau bịa ra, vì dòng họ này biến mất khỏi danh sách chấp chính quan sau thế kỷ 5 TCN. Platner và Ashby cũng thừa nhận có thể người ta không dùng sắt để khi gặp nguy thì phá cầu được nhanh.
• “Horatius” của Macaulay. Năm 1842, Thomas Babington Macaulay xuất bản Lays of Ancient Rome (Những khúc ca La Mã cổ), những bài ballad mô phỏng các bài ca đã thất truyền mà ông tin là nằm sau trang sử của Livy. Bài “Horatius”, “một khúc ca làm vào khoảng năm 360 kể từ khi lập thành”, đứng đầu tập. Bài thơ theo Livy, có cả cảnh bơi về lẫn phần đất được ban, và đặt vào miệng người anh hùng câu: “Người ta còn chết cách nào đẹp hơn / Là đối mặt với thế cùng lực kiệt, / Vì tro cốt của cha ông, / Và đền miếu của thần linh” (khổ XXVII, chúng tôi dịch). Trong lời tựa, Macaulay nhắc đến dị bản của Polybius, theo đó Horatius “một mình giữ cầu, và bỏ mình dưới sóng nước”. Theo Hội Churchill Quốc tế, khi học ở trường Harrow, cậu bé Winston Churchill từng đoạt giải nhờ đọc thuộc lòng 1.200 câu thơ trong tập Lays.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã: Virgil khắc Cocles và Cloelia lên tấm khiên thần Vulcan rèn cho Aeneas (Aeneid 8.646–651), giữa những cảnh của một lịch sử La Mã còn chưa đến.
• Đàn ngỗng đồi Capitol: Những con chim đã đánh thức thành trì: Tacitus nhắc Porsenna và người Gaul trong cùng một câu, như hai kẻ thù đã chiếm được La Mã mà vẫn không xúc phạm đền thờ Jupiter. Trên tấm khiên của Virgil, cảnh ngay sau Cocles cũng là Manlius trên đồi Capitol và con ngỗng bạc (8.652–656).
• Janus: Vị thần hai mặt của những cánh cửa: đồi Janiculum, nơi Porsenna chiếm được, theo lời Virgil là thành lũy do “cha Janus” dựng nên (Aeneid 8.357–358).
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: Plutarch kể rằng người ta từng định gọi Horatius là “Cyclops”, và một chú thích trong bản dịch Loeb của Dionysius cho rằng cocles có thể có họ với chữ kyklops của tiếng Hy Lạp. Odysseus đâm mù con mắt duy nhất của gã Cyclops Polyphemus. Chúng tôi đặt hai chuyện cạnh nhau vì cái tên, không phải vì cốt truyện.
• Cú Chulainn: Chó săn của Ulster: người anh hùng Ireland một mình giữ các khúc sông cạn của Ulster trước cả một đạo quân. Trong Horace et les Curiaces (1942), Georges Dumézil so sánh trận đánh đầu tiên của chàng, với ba anh em, và làn nước lạnh làm dịu cơn cuồng nộ của chàng, với một Horatius khác trong truyền thuyết La Mã, người đã giết ba anh em nhà Curiatius.

6 Nguồn Tham Khảo

• Livy, Lịch sử La Mã 1.24–26, 1.33, 1.60 và 2.9–15, bản dịch tiếng Anh của B. O. Foster (Loeb, 1919), và nguyên văn tiếng Latin: Perseus, The Latin Library
• Polybius, Lịch sử 6.53–55, bản dịch của W. R. Paton (Loeb, 1923), và nguyên văn tiếng Hy Lạp: LacusCurtius, Perseus
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 1.7, 3.45 và 5.21–25, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, 1937–1940): LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius
• Plutarch, Cuộc đời Publicola 16–19 và Cuộc đời Numa 9, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914): LacusCurtius, LacusCurtius
• Virgil, Aeneid 8.357–358 và 8.646–656, nguyên văn tiếng Latin: The Latin Library
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 34.22, 34.28–29, 34.139 và 36.100, nguyên văn tiếng Latin: LacusCurtius, LacusCurtius
• Tacitus, Historiae 3.72, nguyên văn tiếng Latin: The Latin Library
• Aulus Gellius, Những đêm Attica 4.5, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1927): LacusCurtius
• Varro, Về tiếng Latin 7.71, nguyên văn tiếng Latin: The Latin Library
• Thomas Babington Macaulay, Lays of Ancient Rome (Longman, 1842): archive.org, Project Gutenberg
• Bảo tàng Louvre, Jacques-Louis David, Le serment des Horaces, entre les mains de leur père (INV 3692): collections.louvre.fr
• Gaetano De Sanctis, “Orazio Coclite”, Enciclopedia Italiana (1935); “Porsenna”, Dizionario di Storia (2011); “Tarquinio il Superbo”, “Polibio di Megalopoli” và “Tito Livio”, Enciclopedia on line: Treccani, Treccani, Treccani, Treccani, Treccani
• Samuel Ball Platner và Thomas Ashby, “Pons Sublicius”, A Topographical Dictionary of Ancient Rome (Oxford University Press, 1929): LacusCurtius
• Turismo Roma, “Ponte Sublicio”: turismoroma.it
• Hội Churchill Quốc tế, “Harrow School”: winstonchurchill.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.