Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về

Mọi vị vua Hy Lạp sống sót qua cuộc chiến thành Troy đều phải vượt biển trở về, và các nhà thơ Hy Lạp đã kể chuyện từng người. Một bài thơ tên là Những cuộc trở về ngày nay chỉ còn được biết qua một bản tóm tắt đời sau và vài câu trích dẫn. Riêng Odyssey, câu chuyện về vị vua về nhà muộn nhất, còn lại trọn vẹn.

1 Câu Chuyện

Phần này theo sử thi Odyssey của Homer, qua bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray. Bài thơ mở đầu vào năm thứ hai mươi kể từ khi Odysseus lên đường sang Troy, và để chính chàng kể lại những năm trước đó. Ở đây các sự việc được kể theo thứ tự thời gian.

1-1 “Không Ai Cả”

Rời Troy, Odysseus cướp phá thành của người Cicones và mất nhiều người ở đó, rồi suýt mất thêm người ở xứ những kẻ ăn hoa sen, thứ quả khiến người ta quên “đường về nhà”. Sau đó chàng đến xứ của giống Cyclops, một giống người “ngạo mạn và không biết luật lệ”, không có hội họp cũng chẳng có luật pháp.

Trong một hang đá, chàng gặp Polyphemus, con trai thần Poseidon. Gã chặn cửa hang bằng một tảng đá lớn rồi ăn thịt thủy thủ, mỗi lần hai người. Odysseus chuốc cho gã say bằng rượu nho mạnh và xưng tên là “Không Ai Cả” (tiếng Hy Lạp: Outis). Khi gã ngủ, mọi người đâm một cây cọc gỗ ô liu nung đỏ vào con mắt duy nhất của gã. Những gã Cyclops khác nghe tiếng thét kéo đến, Polyphemus gào lên rằng “Không Ai Cả” đang giết gã, và họ bỏ về.

Sáng hôm sau, gã khổng lồ mù sờ lưng từng con cừu khi chúng ra ngoài ăn cỏ. Các thủy thủ bám dưới bụng cừu, còn Odysseus bám dưới bụng con cừu đực lớn nhất.

Lên thuyền rồi, Odysseus không nhịn được mà hét lên tên thật của mình. Polyphemus cầu xin cha cho Odysseus đừng bao giờ về tới nhà, hoặc nếu có về thì về “muộn”, “sau khi mất hết bạn đồng hành, trên con thuyền của người khác” (9.526–536). Rồi gã ném một tảng đá theo con thuyền. “Vị thần tóc sẫm đã nghe lời cầu ấy.”

1-2 Gió, Phù Thủy Và Người Chết

Aeolus, vị giữ các ngọn gió, nhốt những ngọn gió dữ vào một túi da bò rồi trao cho Odysseus. Đến ngày thứ mười trên biển, mọi người đã trông thấy những đốm lửa trên đất Ithaca. Odysseus thiếp ngủ, thủy thủ mở túi vì tưởng trong đó có vàng bạc, và gió thổi tất cả ngược về tận đảo của Aeolus. Tiếp đó, người Laestrygonia, “không giống người mà giống những Người Khổng Lồ”, đánh chìm mọi con thuyền trừ thuyền của Odysseus.

Trên đảo Aeaea, nữ thần Circe, chị em ruột với vua Aeetes, biến những thủy thủ chàng phái đến nhà nàng thành lợn. Thần Hermes trao cho Odysseus một thứ cỏ mà các vị thần gọi là moly, và nhờ nó chàng buộc được Circe trả lại hình người cho họ. Cả đoàn ở lại với nàng trọn một năm, cho đến khi chính các thủy thủ nhắc chàng nhớ về quê.

Circe sai chàng xuống nhà của Hades để hỏi ý nhà tiên tri đã chết Teiresias. Nhà tiên tri nói vị thần rung chuyển mặt đất đang “giận vì ngươi đã làm mù mắt đứa con yêu của ngài”, và dặn chàng đừng động đến đàn bò của thần Helios. Sau khi giết bọn cầu hôn, chàng phải vác một mái chèo đi sâu vào đất liền, cho đến khi có người tưởng đó là cái nia sàng thóc. Cái chết sẽ đến “xa biển cả”, êm ả, lúc tuổi già (11.100–137).

1-3 Các Nàng Siren Và Đàn Bò Của Thần Mặt Trời

Circe đã dặn chàng về các nàng Siren, những kẻ ngồi trên đồng cỏ bên một đống xương người và dùng tiếng hát dụ người đi biển vào chỗ chết. Odysseus bịt tai thủy thủ bằng sáp ong và bảo họ trói mình vào cột buồm. Các nàng Siren hứa cho chàng biết mọi điều đã xảy ra ở Troy và “mọi việc diễn ra trên mặt đất phì nhiêu”. Chàng ra hiệu đòi cởi trói, còn thủy thủ chỉ trói chàng chặt thêm.

Khi đi qua giữa xoáy nước Charybdis và quái vật Scylla, Scylla chộp sáu người khỏe nhất khỏi boong thuyền. Rồi họ đến Thrinacia, hòn đảo của thần Mặt Trời. Gió ngược giữ chân họ ở đó một tháng. Khi lương thực cạn, Eurylochus xúi thủy thủ giết những con bò béo nhất trong lúc Odysseus ngủ. Thần Helios dọa Zeus rằng nếu không được đền tội, ngài sẽ xuống âm phủ mà “chiếu sáng giữa những người chết”. Thuyền vừa ra khơi, Zeus giáng sét xuống. Tất cả đều chết đuối, trừ Odysseus. Chàng trôi dạt chín ngày đến Ogygia, hòn đảo của tiên nữ Calypso.

1-4 Calypso Và Người Phaeacia

Calypso giữ chàng bảy năm, thậm chí muốn ban cho chàng sự bất tử, nhưng chàng không xiêu lòng. Nhân lúc Poseidon đi dự tiệc ở xứ người Ethiopia, nữ thần Athena xin Zeus cho chàng về, và Zeus sai Hermes đến truyền lệnh thả chàng. Odysseus đóng một chiếc bè và vượt biển mười bảy ngày. Đến ngày thứ mười tám, Poseidon trông thấy chàng và làm bão đánh tan chiếc bè. Nữ thần biển Ino trao cho chàng tấm khăn của mình, và sau hai ngày hai đêm bơi giữa sóng, chàng bò được lên bờ Scheria, xứ của người Phaeacia.

Công chúa Nausicaa tìm thấy chàng, và vua Alcinous tiếp đón chàng. Bên bàn tiệc của nhà vua, Odysseus kể lại toàn bộ cuộc lang thang của mình. Người Phaeacia đưa chàng về Ithaca trong lúc chàng ngủ say. Poseidon trút cơn giận lên họ: khi con thuyền của họ trở về, ngài biến nó thành đá ngay trước mắt dân trong thành.

1-5 Người Ăn Mày Trong Chính Nhà Mình

Athena biến Odysseus thành một lão ăn mày rách rưới. Trong nhà chàng, hơn một trăm chàng trai quý tộc đang cầu hôn vợ chàng là Penelope và ăn tiêu hết của cải. Suốt ba năm, nàng cầm chân họ bằng cách ban ngày dệt tấm vải liệm cho cha chồng, ban đêm lại tháo ra, cho đến khi một nữ tì tố giác (2.93–110). Con trai họ là Telemachus đã đi thuyền đến Pylos và Sparta dò tin cha. Khi cậu trở về, Odysseus chỉ để lộ thân phận với một mình cậu: “Ta đã trở về quê hương vào năm thứ hai mươi” (16.206).

Ở cung điện, con chó già Argos nhận ra chủ, vẫy đuôi rồi chết. Bà vú Eurycleia nhận ra vết sẹo do lợn rừng húc trên chân chàng khi rửa chân cho chàng. Rồi Penelope tuyên bố một cuộc thi: nàng sẽ lấy người nào lên được dây cây cung của Odysseus và bắn một mũi tên xuyên qua mười hai chiếc rìu dựng thành hàng (19.572–581).

Không kẻ cầu hôn nào lên nổi dây cung. Lão ăn mày lên dây dễ dàng như người ca sĩ lên dây đàn lia, và sợi dây ngân lên “như tiếng chim én”. Chàng bắn xuyên cả mười hai chiếc rìu, quăng bỏ áo rách, rồi cùng Telemachus và hai người chăn nuôi trung thành giết bọn cầu hôn, bắt đầu từ Antinous.

1-6 Chiếc Giường

Penelope vẫn còn thử chồng. Nàng sai bà vú khiêng chiếc giường ra khỏi phòng ngủ. Odysseus nổi giận: không ai dời được chiếc giường ấy, vì chính chàng đã làm nó từ thân một cây ô liu còn sống, rồi xây căn phòng quanh nó. Nghe dấu hiệu ấy, nàng nhận ra chồng và chạy ùa vào vòng tay chàng. Hôm sau, Odysseus gặp lại người cha già Laertes. Khi thân nhân bọn cầu hôn kéo đến giao chiến, Athena hô lớn ngăn cuộc chiến, và Zeus giáng sét để chấm dứt nó.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Odyssey của Homer: hai mươi bốn khúc ca, khoảng 12.000 câu thơ theo thể sáu âm bộ (hexameter). Theo bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica, quan điểm “gần như được thừa nhận” hiện nay là Iliad ra đời khoảng năm 750 TCN, còn Odyssey muộn hơn một chút, vào cuối thế kỷ VIII. Trước đó thơ được truyền miệng, và có lẽ đến khoảng thế kỷ VI TCN mới được ghi lại bằng chữ. Việc chia thành hai mươi bốn khúc, đánh số bằng hai mươi bốn chữ cái Hy Lạp, được truyền lại từ thời Alexandria.
• Cấu trúc bài thơ: khúc 1–4 theo chân Telemachus đến Pylos và Sparta; khúc 5–8 đưa Odysseus từ đảo Calypso đến xứ người Phaeacia; khúc 9–12 là lời chính Odysseus kể bên bàn tiệc vua Alcinous (gã Cyclops, Circe, cõi chết, các nàng Siren); khúc 13–24 diễn ra trên đất Ithaca. Phần lớn những cuộc phiêu lưu nổi tiếng là do chính Odysseus thuật lại.
• Telegony: bài thơ hai quyển của Eugammon xứ Cyrene, người theo Evelyn-White sống vào khoảng năm 568 TCN. Bài thơ kể những gì xảy ra sau Odyssey, nhưng chỉ còn lại qua bản tóm tắt của Proclus (mục 3).
• Các sách thần thoại đời sau: bộ Thư viện được gán cho Apollodorus và sách Mô tả Hy Lạp của Pausanias ghi lại những kết cục khác cho Odysseus và Penelope.
• Bản dịch tiếng Nhật và tiếng Việt: bản tiếng Nhật của Matsudaira Chiaki in trong tủ sách Iwanami Bunko (hai tập, 1994). Bản tiếng Việt của Phan Thị Miến, nhan đề Ôđyxê, do Nhà xuất bản Văn học ấn hành tại Hà Nội (in lần thứ 2, 1983).

3 Những Dị Bản

• Cơn giận của ai? Bài thơ cũng nhắc đến một cơn giận chung. Người ca sĩ Phemius hát về “cuộc trở về đau thương từ Troy mà Pallas Athena đã giáng xuống” người Hy Lạp (1.325–327), và Nestor kể rằng nhiều người đã chết vì “cơn thịnh nộ khủng khiếp” của Athena (3.130–135). Hermes còn gộp cả lần đắm thuyền cuối cùng của Odysseus vào chuyện ấy: “họ đã phạm tội với Athena, và nàng sai đến một ngọn gió dữ” (5.105–111). Nhưng Zeus (1.68–75) và Teiresias (11.100–103) đều nói đến mối hận của Poseidon vì Polyphemus, và theo lời chính Odysseus, chính Zeus đánh chìm con thuyền cuối cùng để chiều lòng Helios (12.374–419). Với riêng Odysseus, Athena luôn là người phù trợ.
• Có bao nhiêu nàng Siren, và trông họ ra sao? Homer không hề tả thân hình họ, chỉ nói đến tiếng hát và đồng cỏ. Ông gọi họ bằng dạng “song số” của tiếng Hy Lạp, dùng cho đúng hai người: “hai nàng Siren” (12.52, 12.167), “tiếng hát của hai chúng ta” (12.185). Sách của Apollodorus kể tên ba nàng, Pisinoe, Aglaope và Thelxiepia, và nói “từ đùi trở xuống, họ có hình chim” (Tóm lược 7.18–19). Các họa sĩ vẽ bình gốm Hy Lạp thể hiện họ là chim mang đầu hoặc thân trên của phụ nữ.
• Odysseus chết như thế nào? Teiresias hứa một cái chết êm ả lúc tuổi già. Cụm từ Hy Lạp ex halos (11.134) có thể hiểu là “xa biển cả”, như Murray dịch, hoặc “từ biển cả”. Trong bản tóm tắt Telegony của Proclus, Telegonus, con trai của Odysseus với Circe, đổ bộ lên Ithaca và giết cha mà không biết. Sau đó Telegonus cưới Penelope, còn Telemachus cưới Circe. Apollodorus kể thêm rằng mũi giáo gắn gai cá đuối, và J. G. Frazer, người dịch ông, hiểu lời tiên tri về cái chết “từ biển cả” là điềm báo trước chuyện ấy. Apollodorus còn ghi một truyền thuyết khác: Odysseus bị lưu đày và “chết lúc tuổi già” ở Aetolia (Tóm lược 7.36–40).
• Penelope có chung thủy không? Trong Homer thì có. Nhưng Pausanias tả một gò đất gần Mantineia, xứ Arcadia, được cho là mộ nàng. Theo chuyện của người địa phương, Odysseus kết tội nàng “đưa tình nhân về nhà” và đuổi nàng đi (8.12.5–6). Apollodorus nêu thêm hai thuyết: Odysseus trả nàng về nhà cha vì chuyện với kẻ cầu hôn Antinous, và nàng sinh thần Pan cho Hermes; hoặc chàng giết nàng vì chuyện với kẻ cầu hôn Amphinomus (Tóm lược 7.38–39).
• Chàng có ở lại nhà không? Trong Homer, Teiresias đã dặn chàng phải vác mái chèo lên đường thêm một lần nữa. Trong Thần khúc của Dante, phần Địa ngục, khúc 26, Ulysses (Odysseus) không hề về nhà. Chàng kể rằng khi rời Circe, cả con trai, người cha già lẫn Penelope đều không giữ chân chàng được. Chàng giong buồm về phía tây, vượt qua Cột trụ Hercules, và con thuyền chìm trước một ngọn núi cao hơn mọi ngọn núi chàng từng thấy.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Homer là ai? Không ai biết. Năm 1795, học giả người Đức F. A. Wolf lập luận rằng những bài thơ dài như thế không thể sáng tác nếu không có chữ viết, nên không phải do một người làm ra. Từ đó giới học giả tranh cãi rất lâu xem phần nào là “chính bản”. Vào những năm 1930, Milman Parry chứng minh hai sử thi được dựng nên từ những công thức của thơ truyền miệng, và người kế tục ông là Albert Lord, qua khảo sát thực địa ở Nam Tư, cho thấy người hát có thể sáng tác sử thi dài mà không cần chữ viết. Việc Iliad và Odyssey có cùng một tác giả hay không đến nay vẫn còn tranh luận. Nipponica cho rằng quan điểm hai tác giả khác nhau hiện chiếm ưu thế, còn Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha thì cho rằng thuyết ấy chưa bao giờ đủ sức lật đổ truyền thống cổ đại.
• Ithaca ở đâu? Odysseus tả quê mình nằm “xa nhất về phía bóng tối”, tức phía tây, giữa các đảo Dulichium, Same và Zacynthus (9.21–26). Người ta thường cho đó là đảo Ithaki ngày nay. Trong Odysseus Unbound (Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 2005), Robert Bittlestone, cùng nhà cổ điển học James Diggle và nhà địa chất John Underhill, cho rằng Ithaca là Paliki, bán đảo phía tây của đảo Kefalonia. Một thông cáo năm 2026 của Đại học Aberdeen cho biết địa chất cho thấy Paliki không phải là đảo vào cuối thời đại Đồ đồng. Diggle lập luận rằng dù sao Homer cũng chưa bao giờ gọi Ithaca là một hòn đảo, và cả hai vẫn cho rằng Paliki là Ithaca của Homer. Chính thông cáo ấy gọi vấn đề này là “một trong những bí ẩn lớn chưa có lời giải của ngành nghiên cứu Homer”.
• Chuyện gã Cyclops là một truyện dân gian. Bảng phân loại truyện dân gian quốc tế Aarne–Thompson xếp truyện này vào kiểu 1137, “Gã yêu tinh bị làm mù (Polyphemus)”. Một từ điển truyện cổ tích Hà Lan cho biết truyện được kể truyền miệng từ Iceland đến vùng Kavkaz, và có một truyện tương tự trong chuyến đi biển thứ ba của Sindbad. Dị bản nào có mẹo xưng tên “Không Ai Cả” thì thường bắt nguồn từ Homer.
• Yuriwaka ở Nhật Bản. Trong vở kōwakamai Yuriwaka Daijin (百合若大臣) thời Muromachi, một vị tướng thắng trận trở về sau khi đánh quân Mông Cổ bị bọn gia thần bỏ lại trên một hòn đảo. Ông trở về trong hình dạng không ai nhận ra, giương một cây cung sắt lớn để lộ thân phận, rồi báo thù. Trong một bài viết đề tháng 1 năm 1906, “Nguồn gốc truyền thuyết Yuriwaka”, Tsubouchi Shōyō cho rằng truyện này bắt nguồn từ Homer. Ông nhận thấy truyện rất giống Odyssey, và tên Latinh của Odysseus là Ulysses. Bách khoa toàn thư của Heibonsha ghi rằng thuyết này “chưa có bằng chứng xác thực”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: Odysseus rời cõi chết trong “nỗi sợ tái mặt”, vì sợ Persephone sẽ sai đến “cái đầu của Gorgon, con quái vật khủng khiếp” (11.633–635).
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: Circe nói với Odysseus rằng chỉ có một con thuyền từng vượt qua Planctae, những tảng đá đập nát mọi con thuyền đến gần: “con thuyền Argo lừng danh, trên đường trở về từ chỗ Aeetes”, được nữ thần Hera đưa qua vì thương Jason (12.69–72). Chính Circe là chị em ruột với vua Aeetes ấy (10.135–139).
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: bài thơ mở đầu bằng cảnh Zeus phàn nàn rằng loài người “đổ lỗi cho thần linh” về những tai họa do chính họ gây ra (1.32–34). Cũng chính Zeus đánh chìm con thuyền cuối cùng vì Helios.
• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: Odyssey tả Olympus là nơi không thời tiết nào chạm tới. Nơi ấy không bao giờ bị gió lay, “không bao giờ ướt mưa, cũng chẳng có tuyết rơi” (6.41–46).
• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: Yajima Fumio viết rằng giới văn học so sánh đã bàn về mối liên hệ giữa sử thi Lưỡng Hà này và Odyssey. Gilgamesh cũng vượt biển đến tận cùng thế gian và trở về đã khác xưa.

6 Nguồn Tham Khảo

• Homer, Odyssey, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray (Loeb, 1919), kèm nguyên văn tiếng Hy Lạp: Perseus, Perseus (tiếng Hy Lạp)
• Proclus, Chrestomathia, các bản tóm tắt Những cuộc trở về và Telegony, trong Hesiod, the Homeric Hymns, and Homerica, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (1914): Project Gutenberg
• Apollodorus, Thư viện, Tóm lược 7.18–19 và 7.36–40, bản dịch và chú thích của J. G. Frazer (1921): Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 8.12.5–6, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod: Perseus
• Dante, Thần khúc, Địa ngục, khúc 26, bản dịch tiếng Anh của Henry Wadsworth Longfellow: Project Gutenberg
• Tsubouchi Shōyō, 「百合若伝説の本源」, trong 『文芸瑣談』 (Shun’yōdō, 1907), tr. 232–240: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• “オデュッセイア”, “ホメロス” và “百合若大臣”, trong Nipponica và Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha: Kotobank, Kotobank, Kotobank
• A. J. Dekker, J. van der Kooi và Theo Meder, “Polyphemus, de eenogige reus”, trong Van Aladdin tot Zwaan kleef aan (1997): DBNL
• Đại học Aberdeen, “Homer’s Ithaca - the homeland of Odysseus - was not an island” (1/7/2026): abdn.ac.uk
• “Seirenes”, về các nàng Siren trong văn học và nghệ thuật Hy Lạp: Theoi
• Bản dịch tiếng Nhật của Matsudaira Chiaki (Iwanami Bunko, 1994): NDL Search; bản dịch của Phan Thị Miến (Văn học, 1983): Thư viện Đại học Văn hóa Hà Nội

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.