Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết

Sử thi Gilgamesh mở đầu và kết thúc trên một bức tường thành. Nó bảo người đọc hãy leo lên tường thành Uruk mà ngắm gạch, và ở cuối tấm bảng thứ XI, Gilgamesh nói lại đúng những lời ấy với một người lái đò. Ở giữa là chuyện một vị vua hai phần ba là thần mất đi người bạn, vượt qua cả thế gian để hỏi người duy nhất thoát khỏi cái chết xem đã làm thế nào, rồi trở về tay không, chỉ còn lại bức tường.

1 Câu Chuyện

Đây là bản Babylon chuẩn, mà một danh mục tác giả của người Babylon gọi là Bộ Gilgamesh và ghi là của thầy trừ tà Sîn-lēqi-unninni. Số tấm bảng và số dòng theo bản hiệu đính của Andrew George trên Thư viện Babylon điện tử (eBL), dựa trên bản hiệu đính phê bình ông xuất bản năm 2003. Các đoạn trích ngắn được dịch từ bản tiếng Anh năm 1928 của R. Campbell Thompson.

1-1 Uruk, Chuồng Cừu

Bài thơ mở đầu, ša nagba īmuru, bằng lời ca ngợi người đã thấy Vực Sâu, người biết mọi nẻo đường và mang về tin tức từ thời trước Đại Hồng Thủy (I 1–8). Rồi nó mời người đọc vào Uruk: leo lên tường thành, xem những viên gạch nung đặt trên nền móng của Bảy Hiền Nhân, mở chiếc hộp gỗ tuyết tùng và đọc to tấm bảng lưu ly ghi lại mọi điều Gilgamesh đã trải qua (I 11–28).

Người anh hùng là con bò rừng của Lugalbanda, con trai của nữ thần Ninsun, Bò Cái Rừng (I 35–36). “Hai phần ba của chàng là thần,” Thompson dịch, phần còn lại là người; chàng cao mười một cubit (I 48–52). Nhưng chàng là một bạo chúa. Chàng không để người con trai nào về với cha, không để cô gái nào về với chồng sắp cưới, cho đến khi lời than của dân chúng thấu đến các vị thần (I 61–91).

Các thần gọi nữ thần Aruru đến, bà véo một nhúm đất sét rồi ném xuống chốn hoang dã (I 92–100). Thế là Enkidu ra đời, một kẻ ngang tài với Gilgamesh, sống giữa bầy thú cho đến khi người đàn bà Shamhat đưa chàng về Uruk. Hai người đánh nhau, kết bạn, rồi cùng đến Rừng Tuyết Tùng để giết kẻ canh giữ rừng là Humbaba (các tấm bảng I–V).

1-2 Ishtar Và Bò Trời

Về đến nhà, Gilgamesh gội mái tóc rối bết và đội vương miện, và nữ thần Ishtar đắm nhìn vẻ đẹp của chàng. “Gilgamesh, hãy đến, hãy làm chàng rể của ta,” nàng nói trong bản của Thompson, rồi hứa cho chàng một cỗ xe bằng lưu ly và vàng, các vua quỳ dưới chân chàng, và những con cừu cái đẻ sinh đôi (VI 1–21).

Chàng từ chối, mà chẳng hề nhã nhặn. Nàng là cánh cửa không chắn nổi gió lùa, là chiếc giày cắn chân chủ. Có chàng rể nào của nàng được bền lâu mãi đâu? Rồi chàng kể tên các người tình của nàng: Dumuzi (Tammuz), người chồng thuở thanh xuân, bị nàng bắt khóc than năm này qua năm khác; con chim bị nàng bẻ gãy cánh, giờ đứng trong rừng kêu “cánh của tôi!”; con sư tử bị nàng đào hố bẫy; con ngựa bị nàng cho roi vọt; người chăn cừu bị nàng biến thành sói; và người làm vườn của cha nàng là Ishullanu, bị nàng đánh và biến dạng vì đã cự tuyệt nàng (VI 32–79).

Ishtar khóc lóc bay lên trời. Khi cha nàng là Anu đáp rằng chính nàng đã chuốc lấy lời lăng mạ, nàng đòi Bò Trời, và dọa nếu không được sẽ đập tan cõi âm, đưa người chết lên ăn thịt người sống (VI 80–100). Anu đòi trước hết phải tích trữ cho Uruk bảy năm trấu và cỏ khô. Nàng nói việc ấy đã xong, và ông trao dây xỏ mũi con Bò vào tay nàng (VI 101–114).

Con Bò làm khô cạn các bãi lau sậy và hạ mực nước sông Euphrates xuống bảy cubit. Lần khịt mũi thứ nhất, một cái hố mở ra và một trăm đàn ông Uruk rơi xuống; lần thứ hai, hai trăm người; lần thứ ba, Enkidu sụt xuống đến ngang lưng (VI 115–124). Enkidu tóm đuôi con Bò, còn Gilgamesh, như một người đồ tể, đâm dao vào sau cặp sừng. Họ dâng quả tim của nó lên thần mặt trời Shamash (VI 125–150). Ishtar gào khóc trên tường thành Uruk, và Enkidu xé một cái đùi của Bò Trời ném vào nàng (VI 151–157). Gilgamesh treo cặp sừng khổng lồ trong phòng ngủ để dâng thần Lugalbanda của mình, dân chúng đổ ra phố ngắm hai người bạn, và các thị nữ hát rằng Gilgamesh là người đẹp nhất trong đám đàn ông (VI 160–179).

1-3 Cái Chết Của Enkidu

Đêm ấy Enkidu nằm mơ (VI 180–183). Phần đầu tấm bảng thứ VII đã mất trong các bản chép Assyria. Thompson lấp chỗ trống bằng bản tiếng Hittite, trong đó các thần phán: “Enkidu sẽ phải chết, còn Gilgamesh sẽ không chết.” Enkidu nằm bệnh mười hai ngày (VII 255–262); những lời nguyền, lời chúc phúc và cái chết của chàng được kể trong câu chuyện riêng của chàng.

Rạng sáng, Gilgamesh khóc thương bạn. Hãy để những lối đi trong Rừng Tuyết Tùng khóc chàng, cả các bô lão Uruk, muông thú nơi hoang dã và dòng Euphrates linh thiêng (VIII 1–41). Chàng sờ vào ngực bạn, tim đã ngừng đập. Chàng che mặt bạn như che mặt cô dâu, lượn quanh bạn như chim đại bàng, đi đi lại lại như sư tử cái bị cướp mất con, và bứt tóc mình. Rồi chàng cho tạc tượng Enkidu với bộ ngực bằng vàng, và thề sẽ khoác da sư tử lang thang nơi hoang dã (VIII 55–91). Trên tấm bảng Babylon cổ tìm thấy ở Sippar, chàng kể với bà chủ quán rượu rằng chàng đã không cho chôn xác bạn cho đến khi một con giòi rơi ra từ mũi.

1-4 Đến Tận Cùng Thế Gian

“Ta cũng vậy, chẳng lẽ ta cũng không chết như Enkidu sao?” Gilgamesh hỏi trong bản của Thompson. Sợ cái chết, chàng lang thang nơi hoang mạc, tìm đến Utnapishtim, người đã đứng trong hội đồng các thần và có được sự sống (IX 1–7, 75–77). Ở hai đỉnh núi song sinh của núi Mashu, nơi canh giữ mặt trời mọc, những người bọ cạp gác cổng (IX 37–51). Chàng đi theo con đường của mặt trời. Suốt mười hai “giờ kép”, bóng tối dày đặc đến mức chàng không nhìn thấy được phía sau, rồi chàng ra khỏi đó trước cả Mặt Trời, vào một khu vườn cây trĩu quả mã não đỏ và lưu ly (IX 138–196; phần cuối tấm bảng bị vỡ).

Bên bờ biển có Siduri, một bà chủ quán rượu (X 1). Thấy một người khoác da thú đi tới, bà cài then cổng và trèo lên mái nhà (X 5–16). Chàng kể cho bà về Enkidu và hỏi đường đến chỗ Utnapishtim. Ngoài Mặt Trời ra chưa ai vượt qua biển này, bà nói, mà ở giữa còn có Nước Tử Thần. Nhưng người lái đò của Utnapishtim là Urshanabi đang ở trong rừng gần đó, cùng với những Người Đá (X 72–91).

Gilgamesh cầm rìu và dao găm xông vào họ, đập vỡ những Người Đá, mà chính họ là thứ giúp con thuyền vượt qua làn nước chết chóc (X 92–106). Vậy là Urshanabi bắt chàng chặt ba trăm cây sào, mỗi cây dài năm rod. Họ đẩy thuyền qua Nước Tử Thần, mỗi lần một cây sào, để tay chàng không bao giờ chạm vào nước, và khi hết sào, Gilgamesh cởi áo giơ lên làm buồm (X 155–183). Utnapishtim nghe chàng than thở và đáp lại bằng một bài nói về cái chết. Con người bị bẻ gãy như cây sậy trong bụi lau. Không ai thấy mặt cái chết. Khi các thần định ra cái chết và sự sống, theo lời Thompson, “ngày chết thì không được tiết lộ” (X 297–322).

1-5 Cây Cỏ Và Con Rắn

Gilgamesh hỏi Utnapishtim làm sao có được sự sống, và được nghe chuyện Đại Hồng Thủy, sau đó các thần đã cho Utnapishtim và vợ ông được bất tử và cho họ ở nơi xa xôi, chỗ cửa các dòng sông (XI 1–206; xem Utnapishtim). Nhưng ai sẽ triệu tập các thần cho Gilgamesh? Muốn có sự sống, trước hết hãy thức sáu ngày bảy đêm. Chàng vừa ngồi xuống thì giấc ngủ đã phủ lên chàng như sương mù. Vợ Utnapishtim nướng cho mỗi ngày chàng ngủ một ổ bánh và đặt cạnh đầu chàng. Khi chàng tỉnh dậy đã có bảy ổ, ổ đầu khô cứng, ổ cuối còn trên than hồng (XI 207–241).

Được tắm rửa và mặc áo vua, chàng được tiễn về. Theo lời giục của vợ, Utnapishtim cho chàng biết thêm một bí mật: một loài cây có gai giúp con người trẻ lại. Gilgamesh buộc đá nặng vào chân, chìm xuống đáy vực sâu và nhổ được cây ấy (XI 273–293). Chàng định về Uruk thử cho một ông già ăn rồi tự mình ăn (XI 294–300). Dọc đường, chàng xuống tắm ở một hồ nước mát. Một con rắn ngửi thấy hương cây, ngậm lấy mang đi, và khi quay đi nó lột bỏ lớp da. Gilgamesh ngồi xuống khóc: tay ta mỏi mệt vì ai? Không phải vì mình, mà, theo lời Thompson, “vì một con sư tử đất” (XI 301–314).

Về đến Uruk, Gilgamesh nói với Urshanabi đúng những lời bài thơ đã nói với người đọc lúc đầu: “Hãy lên đi trên thành lũy Uruk, / Hãy nhìn nền móng, hãy để ý những viên gạch” (XI 321–328). Tấm bảng thứ XII, bản tiếng Akkad của bài thơ tiếng Sumer Gilgamesh, Enkidu và cõi âm, thuộc về câu chuyện Enkidu.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Năm bài thơ tiếng Sumer về Gilgamesh (tiếng Sumer: Bilgames, theo cách đọc của Andrew George): Gilgamesh và Aga, Gilgamesh và Huwawa, Gilgamesh và Bò Trời, Gilgamesh, Enkidu và cõi âm và Cái chết của Gilgamesh (ETCSL 1.8.1.1–1.8.1.5). Đó là những truyện riêng lẻ, không phải một sử thi. Bản eBL cho rằng chúng có thể được soạn vào cuối thiên niên kỷ III TCN; các bản chép có niên đại khoảng thế kỷ XVIII TCN.
• Bản sử thi Babylon cổ, bằng tiếng Akkad, cùng thời ấy, chỉ còn từng mảnh. Tấm bảng Pennsylvania (CBS 7771), được Bảo tàng Đại học Pennsylvania mua năm 1914, tự gọi mình trong lời cuối sách là tấm bảng thứ hai của šūtur eli šarrī, “Vượt trên mọi vua”: bộ sách được gọi theo câu mở đầu (eBL, Babylon cổ II 241–242). Tấm bảng Yale (YBC 2178) kể đoạn đường đến Rừng Tuyết Tùng. Một tấm bảng từ Sippar, do Bruno Meissner tìm thấy trong một cửa hàng đồ cổ ở Baghdad và công bố năm 1902, nay ở Berlin (VAT 4105), có cảnh gặp bà chủ quán rượu.
• Các bản chép nửa sau thiên niên kỷ II TCN, khi, theo eBL, sử thi “đang ở đỉnh cao danh tiếng”: ở Hattusa tại Anatolia, Emar và Ugarit tại Syria, và Megiddo, cùng các bản dịch tiếng Hittite và tiếng Hurri.
• Bản Babylon chuẩn. Danh mục văn bản và tác giả ghi tác giả là Sîn-lēqi-unninni (eBL, bản Tân Assyria, dòng 16). Bộ World Eras của nhà Gale xếp ông vào thời Kassite, khoảng 1600–1150 TCN. Một bản chép ở Nineveh (K.913) ghi nhan đề “Người đã thấy Vực Sâu” trong lời cuối sách, kèm dấu cung điện của Ashurbanipal, vua Assyria. Theo eBL có khoảng 75 bản chép, bản cổ nhất từ Assyria thế kỷ VIII TCN, bản muộn nhất từ Babylon thế kỷ II TCN.
• Tìm lại. Năm 1872, George Smith nhận ra chuyện Đại Hồng Thủy trong số các tấm bảng Nineveh ở Bảo tàng Anh, và năm 1930 Thompson công bố toàn văn chữ hình nêm của bản Nineveh (Yajima Fumio, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha). Bản eBL đưa vào mọi mảnh vỡ được nhận ra sau bản hiệu đính năm 2003 của George.

3 Những Dị Bản

• Câu mở đầu. Bản Babylon cổ mở đầu bằng “Vượt trên mọi vua”. Bản chuẩn đặt thêm 28 dòng mới ở trước, bắt đầu bằng “Người đã thấy Vực Sâu”, nên câu mở đầu cũ trở thành dòng I 29. Một tấm bảng từ Ugarit, thuộc thời Trung Babylon, đã mở đầu bằng “Người đã thấy Vực Sâu”, nhưng phần dạo đầu ngắn hơn và theo thứ tự khác, và ở đó chính Gilgamesh được bảo hãy lên tường thành (eBL, Trung Babylon Ug₁ 1–28).
• Lời khuyên của bà chủ quán. Trên tấm bảng Babylon cổ ở Sippar, bà không có tên, chỉ là “bà chủ quán rượu”. Bà nói các thần đã giữ sự sống cho riêng mình: “Gilgamesh, hãy để bụng ngươi no đủ”, hãy nhảy múa vui chơi ngày đêm, tắm rửa, “hãy thương yêu đứa trẻ nắm tay ngươi”, và để vợ ngươi vui trong vòng tay ngươi (cột iii). Trước đó thần mặt trời Shamash cũng đã bảo chàng: “sự sống ngươi tìm / ngươi sẽ không thấy” (cột i). Trong bản chuẩn, bà mang tên Siduri nhưng không khuyên như vậy. Bà chỉ đường cho chàng đến người lái đò (X 72–91), và bài nói về cái chết thuộc về Utnapishtim.
• Tên và số ngày. Trong bản Babylon cổ, người lái đò là Sursunabu và người sống sót sau Đại Hồng Thủy là Ūta-naʾištim; ở Ugarit người ấy là Uttur-napišti; trong bản chuẩn là Ur-šanabi và Ūta-napišti. Gilgamesh khóc bạn sáu ngày bảy đêm trong bản chuẩn (X 135), bảy ngày bảy đêm trên tấm bảng Sippar.
• Cha chàng là ai? Trong sử thi là Lugalbanda (I 35, VI 165). Danh sách vua Sumer gọi cha chàng là một bóng ma, cách dịch mà các dịch giả ETCSL đánh dấu là chưa chắc (2.1.1).
• Cách đọc cũ và mới. Thompson đọc câu đầu là “Người đã thấu (cốt lõi của) mọi điều”; eBL đọc “Người đã thấy Vực Sâu”. Con rắn của Thompson “giật lấy cây, buông lời nguyền rủa”; trong eBL nó lột da (qulipta). Thompson đặt cho cây một cái tên, “Ông-già-râu-bạc-trở-lại-tuổi-tráng-niên”; eBL gọi nó là šammu nikitti, một cụm từ còn tranh cãi về nghĩa, và đọc mấy chữ tiếp theo, šumma šību iṣṣahir amēlu, là một câu điều kiện: nếu ông già trẻ lại (XI 295–299). Và năm 1920, Morris Jastrow, bối rối trước chữ sutur trong lời cuối sách của tấm bảng Pennsylvania, đoán rằng nó chỉ một bản chép “được mở rộng” từ bản gốc cũ hơn. Thực ra đó là chữ đầu của nhan đề, šūtur.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Trong danh sách vua. Danh sách vua Sumer kể trong vương triều thứ nhất ở Uruk các vua Meš-ki-aĝ-gašer, Enmerkar, Lugalbanda người chăn cừu và Dumuzid người đánh cá, rồi đến Gilgamesh, chúa tể xứ Kulaba, với 126 năm (ETCSL 2.1.1, dòng 95–133). Cũng danh sách ấy cho các vua trước Đại Hồng Thủy trị vì hàng chục nghìn năm, và kéo dài đến các vua Isin.
• Đền Tummal. Một biên niên tiếng Sumer về Tummal, nơi thờ nữ thần Ninlil, kể rằng Gilgamesh đã xây Numunbura trong đền Enlil và con trai ông là Ur-lugal làm cho Tummal hưng thịnh (ETCSL 2.1.3, dòng 12–16). Danh sách vua gọi người con là Ur-Nungal; một bản chép ghi Ur-lugal.
• Gilgamesh và Aga. Trong bài thơ tiếng Sumer này, Aga, con của Enmebaragesi xứ Kish, vây Uruk; Gilgamesh bắt được Aga rồi thả về (ETCSL 1.8.1.1). Những mảnh bình đá mang tên một Mebaragesi, vua xứ Kish (CDLI, RIME 1.07.22.02). Bách khoa toàn thư Britannica quốc tế bản tiếng Nhật viết rằng Gilgamesh lịch sử được cho là đã cai trị Uruk vào nửa đầu thiên niên kỷ III TCN, cùng thời với Aga, nhưng trong các bài thơ không có gì có vẻ là sự thật lịch sử.
• Người anh em của một vị vua. Vua Shulgi của Ur (trị vì 2093–2046 TCN) nhận Ninsun và Lugalbanda là cha mẹ thần thánh của mình và Gilgamesh là anh em, theo Nicole Brisch trong Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses.
• Tấm bảng Giấc Mơ. Một tấm bảng đất sét bằng tiếng Akkad, cỡ khoảng 6 x 5 inch, trong đó Gilgamesh kể giấc mơ cho mẹ, và mẹ chàng báo trước một người bạn: “Con sẽ gặp người ấy và lòng con sẽ cười vui.” Trên tấm bảng, Gilgamesh và Enkidu được gọi bằng tên các thần Sîn và Ea. Theo UN News, nó bị lấy khỏi một bảo tàng ở Iraq sau khi Chiến tranh Vùng Vịnh bắt đầu năm 1990. Nó bị đưa lậu vào Hoa Kỳ, được bán năm 2014 để trưng bày ở Bảo tàng Kinh Thánh tại Washington, bị nhân viên liên bang thu giữ năm 2019, và được trao trả cho Iraq tại Viện Smithsonian ngày 23 tháng 9 năm 2021 (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Enkidu: Người hoang dã được tạo ra để sánh ngang Gilgamesh: người bạn nặn từ đất sét, mà cái chết đã đẩy Gilgamesh lên đường. Tấm bảng thứ XII và Gilgamesh, Enkidu và cõi âm được kể ở đó.
• Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng: vị nữ thần bị Gilgamesh khước từ. Chàng mỉa mai nàng bằng Dumuzi, “người bạn đời thuở con gái của nàng” theo lời Thompson; trong bài Inanna xuống cõi âm tiếng Sumer, chính Inanna đã trao Dumuzi cho lũ quỷ cõi âm.
• Adapa: Người từ chối bánh của sự sống: một người Lưỡng Hà khác đã chạm tới sự sống vĩnh cửu rồi lại ra về tay không. Chúng tôi đặt hai chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: Yajima Fumio viết rằng giới văn học so sánh đã bàn về mối liên hệ giữa sử thi này và Odyssey của Homer. Cả hai người anh hùng đều vượt biển đến tận cùng thế gian và trở về đã khác xưa.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sử thi Gilgamesh, bản Babylon chuẩn, bản Babylon cổ và tấm bảng Ugarit, Andrew R. George hiệu đính và dịch, Geraldina Rozzi và Enrique Jiménez sửa chữa, Thư viện Babylon điện tử (2022), dựa trên A. R. George, The Babylonian Gilgamesh Epic (Oxford, 2003); và Danh mục văn bản và tác giả, bản Tân Assyria, dòng 16: eBL, eBL
• R. Campbell Thompson (dịch), The Epic of Gilgamish (Luzac, 1928): archive.org
• Morris Jastrow Jr. và Albert T. Clay, An Old Babylonian Version of the Gilgamesh Epic (Yale, 1920): Project Gutenberg
• Gilgamesh và Aga (1.8.1.1), Danh sách vua Sumer (2.1.1), Lịch sử đền Tummal (2.1.3), Inanna xuống cõi âm (1.4.1), dòng 354–358: ETCSL, ETCSL, ETCSL, ETCSL
• Các tấm bảng Abu Salabikh của Thánh ca đền Kesh (P010248), Lời khuyên của Shuruppak (P010233) và Lugalbanda và Ninsun (P010263), và minh văn Mebaragesi (P431027): CDLI, CDLI, CDLI, CDLI
• Nicole Brisch, “Ninsumun (Ninsun) (goddess)”, Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses (2024): ORACC
• “Sin-leqe-unnini”, World Eras (Gale): encyclopedia.com
• Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ, “US returns stolen ancient artifacts to Iraq in repatriation ceremony”, 24/9/2021; UN News, “UNESCO hails return of looted ancient Gilgamesh tablet to Iraq”, 20/9/2021: ice.gov, news.un.org
• Penguin Classics, The Epic of Gilgamesh, bản dịch của Andrew George: penguin.co.uk
• Yajima Fumio, “ギルガメシュ叙事詩”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, cùng các mục từ của Mypedia và Britannica quốc tế, Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Tsukimoto Akio, Girugameshu jojishi (Iwanami Shoten, 1996); Yajima Fumio, Girugameshu jojishi (Chikuma Gakugei Bunko, 1998, sửa và bổ sung từ bản Yamamoto Shoten năm 1965): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.