Adapa: Người từ chối bánh của sự sống

Câu chuyện xoay quanh một bữa ăn. Một nhà hiền triết bị gọi đến trước vua của các vị thần và được mời bánh và nước của sự sống. Ông từ chối, vì chính vị thần của ông đã bảo rằng đó là bánh và nước của cái chết. Rồi vua của các vị thần bật cười. Vì sao ngài cười, và người kia đã mất gì, là điều người ta tranh luận từ khi tấm bảng được tìm thấy ở Ai Cập năm 1887.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện chỉ còn lại từng mảnh (phần 2). Phần mở đầu nằm trên một mảnh từ Nineveh (A), phần lớn những gì còn lại nằm trên tấm bảng từ Amarna (B), và một đoạn kết khác nằm trên một mảnh khác từ Nineveh (D). Ở đây chúng được ghép lại theo thứ tự ấy. Ký hiệu các mảnh theo cách dùng của Niels-Erik Andreasen (1981) và nhiều người khác; số dòng theo bản dịch của Alexander Heidel (1951), vốn khớp với bản chuyển tự trong kho SEAL đối với tấm bảng Amarna. Các trích dẫn được dịch từ bản tiếng Anh của R. W. Rogers (1912), trừ khi có nêu tên người dịch khác.

1-1 Nhà Hiền Triết Của Eridu

Ea, vị thần của Eridu, ban cho Adapa trí hiểu biết rộng lớn để vén mở vận mệnh của xứ sở. “Ngài ban cho y trí tuệ, nhưng không ban cho y sự sống vĩnh cửu” (A 4). Văn bản gọi Adapa là nhà hiền triết (apkallu) của Eridu và là “con của Ea”, người được Ea tạo ra để đứng giữa loài người.

Ông là người thanh sạch, đôi tay trong sạch. Cùng những người thợ bánh của Eridu, ông nướng bánh; ngày ngày ông lo thức ăn và nước uống cho Eridu; ông bày bàn bằng đôi tay sạch của mình, và không có ông thì bàn không được dọn đi. Ông lái thuyền và đánh cá cho thành. Rồi, ở bến thanh sạch, bến Trăng Non, ông lên một chiếc thuyền buồm. Gió thổi, và ông cầm mái chèo lái thuyền ra biển rộng (A 19–22). Mảnh văn bản đứt ở đó.

1-2 Cánh Của Gió Nam

Tấm bảng Amarna bắt đầu ở chỗ đã vỡ, giữa cơn bão. Về sau, chính Adapa kể với Anu chuyện đã xảy ra (B 50–54): ông đang bắt cá cho nhà của chủ mình, biển lặng như gương (chữ này đọc chưa chắc chắn), thì Gió Nam thổi tới lật thuyền, nhấn ông xuống cõi của Ea. Trong cơn giận, ông nguyền rủa nó. “Ta sẽ bẻ gãy cánh ngươi,” ông nói, và lời vừa dứt thì cánh của Gió Nam gãy. Suốt bảy ngày, Gió Nam không thổi vào đất liền (B 5–7).

Anu hỏi vị quan đại thần Ilabrat vì sao bảy ngày nay Gió Nam không thổi. Ilabrat đáp: “Adapa, con của Ea, đã bẻ gãy cánh của Gió Nam.” Nghe vậy, Anu kêu lên, đứng dậy khỏi ngai và ra lệnh đưa Adapa đến (B 8–13).

1-3 Lời Khuyên Của Ea

Trước khi sứ giả của Anu đến, Ea, vị thần “biết chuyện trên trời”, đã lo liệu cho Adapa. Ngài bắt ông để tóc dài, cho mặc áo tang, và dặn ông phải làm gì (B 14–34).

Ở cổng của Anu, Ea nói, có hai vị thần đứng canh là Dumuzi và Gizzida. Họ sẽ hỏi ông để tang cho ai, và ông phải đáp: hai vị thần đã biến mất khỏi xứ sở chúng tôi. Hai vị nào? Dumuzi và Gizzida. Họ sẽ nhìn nhau, nói lời tốt đẹp với Anu về ông, và cho ông thấy gương mặt hiền hòa của Anu. Cả hai đều là những vị thần chết đi hoặc xuống cõi âm; như Rogers và Heidel giải thích, bằng cách để tang cho họ, Adapa sẽ được họ thương cảm.

Rồi Ea đưa ra lời cảnh báo mà cả câu chuyện xoay quanh: “Người ta sẽ dọn cho ngươi thức ăn của cái chết, chớ ăn. Người ta sẽ dọn cho ngươi nước của cái chết, chớ uống. Người ta sẽ đưa ngươi áo, hãy mặc vào. Người ta sẽ đưa ngươi dầu, hãy xức lên mình.” Ngài dặn Adapa đừng quên điều gì.

1-4 Trước Cổng Của Anu

Sứ giả của Anu đến, và Adapa lên đường lên trời. Mọi việc diễn ra đúng như Ea đã nói. Ở cổng, Dumuzi và Gizzida đặt câu hỏi, nghe ông trả lời, rồi nhìn nhau (B 37–46).

“Lại đây, Adapa,” Anu nói. “Vì sao ngươi bẻ gãy cánh của Gió Nam?” Adapa kể chuyện đánh cá và cơn bão. Hai vị thần gác cổng lên tiếng bênh vực ông, và cơn giận của Anu nguôi đi. Rồi Anu băn khoăn: “Vì sao Ea lại tiết lộ cho loài người không thanh sạch trái tim của trời và đất?” Ea đã làm cho người này mạnh mẽ và ban cho y một danh tiếng. “Chúng ta làm gì với y đây?” Hãy mang thức ăn của sự sống đến cho y ăn (B 57–61).

1-5 Bánh Của Sự Sống

Người ta mang thức ăn của sự sống đến, ông không ăn. Mang nước của sự sống đến, ông không uống. Mang áo đến, ông mặc vào. Mang dầu đến, ông xức lên mình (B 62–65). Anu nhìn ông và bật cười (B 66). Năm 1912, Rogers đọc động từ này là “ngạc nhiên (?) về y”; các dịch giả về sau, trong đó có Heidel, đọc là “cười”. “Lại đây, Adapa, sao ngươi không ăn, không uống?” Những lời tiếp theo bị vỡ và được đọc khác nhau (phần 3). Adapa đáp rằng Ea, chủ của ông, đã dặn đừng ăn, đừng uống. “Hãy đưa y đi, trả y về mặt đất của y,” Anu nói (B 70). Tấm bảng đứt ở đó.

1-6 Đoạn Kết Ở Nineveh

Mảnh D từ Nineveh kể đoạn kết theo cách khác (dòng 2–21 theo cách đánh số của Heidel). Adapa được ban dầu và áo; Anu bật cười trước việc Ea đã làm và hỏi các vị thần trời đất xem đã có ai từng ra một mệnh lệnh như thế. Từ chân trời đến đỉnh trời, Adapa đưa mắt nhìn và thấy vẻ huy hoàng đáng sợ của nó. Anu đặt lên Adapa một bổn phận, ở một dòng đã vỡ, và miễn lao dịch cho thành của Ea. Rồi câu chuyện chuyển thành một câu thần chú. Theo bản dịch tiếng Anh của Albert Clay năm 1923: “Và điều dữ mà y đã gây cho dân chúng, [và] bệnh tật mà y đã gây trong thân thể loài người, nữ thần Ninkarrak sẽ làm cho dịu đi.” Ninkarrak là nữ thần chữa bệnh.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Tấm bảng Amarna (mảnh B; Berlin, Bảo tàng Cận Đông (Vorderasiatisches Museum), VAT 348; số 356 trong cách đánh số các văn bản Amarna của J. A. Knudtzon). Tấm bảng được tìm thấy năm 1887 trong kho lưu trữ ở Akhetaten, kinh đô của pharaoh Amenhotep IV (Akhenaten), và có niên đại thế kỷ XIV TCN. Phần lớn câu chuyện nằm trên tấm bảng này.
  • Những chấm đỏ được đặt cách quãng giữa các chữ. Rogers cho rằng đây là văn bản dạy học, “được dùng để dạy tiếng Babylon ở Ai Cập”. Shlomo Izre’el, trong bản hiệu đính năm 2001, bổ sung những chấm đỏ mà các nhà biên tập trước đã bỏ sót, và nghiên cứu chúng cùng với vần luật của bài thơ.
• Các mảnh ở Nineveh, từ thư viện của vua Assyria Ashurbanipal (thế kỷ VII TCN), muộn hơn tấm bảng Amarna khoảng bảy thế kỷ.
  • Mảnh A giữ phần mở đầu; mảnh C, được Heidel ghi là K 8743, kể lại lời khuyên của Ea bằng những lời khác; mảnh D giữ đoạn kết với câu thần chú. Heidel nhận xét rằng C và D dường như do cùng một người viết.
  • Các bản hiệu đính cũ đếm tất cả bốn mảnh; Izre’el đếm sáu, gồm tấm bảng Amarna và năm mảnh từ Nineveh.
• Một dị bản tiếng Sumer. Năm 2014, Antoine Cavigneaux công bố hai bản chép câu chuyện bằng tiếng Sumer, do một đoàn khảo cổ Iraq tìm thấy khoảng năm 1980 trong thư viện thời Babylon cổ ở Tell Haddad (thành Me-Turan xưa). Vì thuộc thời Babylon cổ, chúng có trước tấm bảng Amarna. Cavigneaux viết rằng dị bản này “có nhiều điểm chung với bản tiếng Akkad, nhưng cũng có nhiều điều mới mẻ và bất ngờ”.
• Những chỗ khuyết. Mảnh A đứt khi Adapa đang ở ngoài biển; tấm bảng Amarna mất mấy dòng đầu, một phần lời cuối của Anu và đoạn kết. Điều Anu đặt lên chính Adapa đã mất trong một dòng vỡ của mảnh D.

3 Những Dị Bản

• Ea có lừa Adapa không? Andreasen (1981) chia các câu trả lời làm ba:
  • Ea nói dối để giữ người phụng sự mình ở lại Eridu (E. Burrows năm 1928, B. R. Foster năm 1974, W. H. Shea năm 1977, và những người khác);
  • Ea có thiện ý nhưng đánh giá thấp lòng sẵn sàng tha thứ của Anu (G. Komoróczy, S. N. Kramer);
  • Ea đã đúng, vì thức ăn của thần linh sẽ giết chết người phàm: theo lời F. M. Th. Böhl (1959), “với kẻ phải chết, rượu tiên và thức ăn của thần là thuốc độc”. Đây là quan điểm của chính Andreasen.
  • Ruth Horry, viết cho ORACC, đưa ra cách đọc thứ tư: Ea “giúp loài người giữ được món quà là phép thuật và thần chú bằng cách ngăn Adapa trở nên bất tử”.
• Adapa có mất gì không? Theo Heidel (1951), ông đã bỏ lỡ sự bất tử cho chính mình và cho loài người, lại còn mang bệnh tật đến cho con người. Andreasen đáp rằng ông chưa bao giờ có sự bất tử để mà mất (A 4), và tiếng cười của Anu có thể là sự “hài lòng thích thú” trước trí khôn của ông.
• Cùng những dòng ấy, đọc khác nhau. Ở Rogers (1912), hai thần gác cổng “kinh ngạc” và Anu “ngạc nhiên”; ở Heidel (1951), hai thần mỉm cười và Anu bật cười. Lời tiếp theo của Anu, Rogers dịch là “(giờ) ngươi sẽ không sống”, Heidel dịch là “Ngươi không khỏe sao?”. Ea tạo ra Adapa làm “người đứng đầu (?) giữa loài người” theo Rogers, “người dẫn dắt nhân loại” theo Heidel, và “khuôn mẫu của con người” theo Andreasen (A 6).
• “Trái tim của trời và đất” là gì? Heidel, theo Thorkild Jacobsen, giải thích đó là phép thuật: sức mạnh mà Adapa đã bộc lộ khi lời nói của ông bẻ gãy cánh gió.
• Hai đoạn kết. Ở Amarna, Anu cho Adapa về và tấm bảng đứt ở đó. Ở Nineveh, Anu cười trước việc làm của Ea, miễn lao dịch cho Eridu, và câu chuyện kết thúc bằng một câu thần chú chữa bệnh.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Hình mẫu của bậc hiền triết. Ngoài thần thoại, Adapa là thước đo của trí tuệ. Từ điển Assyria của Viện Đông phương Chicago tập hợp các ví dụ. Vua Sennacherib nói Ea đã ban cho ông “một hiểu biết rộng lớn ngang với hiểu biết của nhà hiền triết Adapa”; vua Ashurbanipal nói đến šipir apkalli Adapa, nghề của nhà hiền triết Adapa; một câu thần chú trừ nữ quỷ Lamashtu gọi tên Adapa, nhà hiền triết của Eridu; và một phương thuốc mở đầu bằng câu “Nhà hiền triết Adapa nói thế này”.
• Bảy nhà hiền triết. Trong tiếng Akkad, apkallu nghĩa là nhà hiền triết. Bài thơ Erra hỏi “bảy nhà hiền triết của Apsu, những con cá puradu thiêng” ở đâu. Một văn bản nghi lễ chỉ cách làm bảy tượng nhỏ hộ mệnh của các nhà hiền triết, có đội mũ và mặc áo, và một câu thần chú gọi họ là “những người canh giữ”. Những hình người khoác da cá trên các phù điêu ở đền thờ thần Ninurta tại Kalhu (Nimrud) từng bị coi là thần Ea vào đầu thế kỷ XX; Horry giải thích rằng đó chính là các nhà hiền triết này.
• Adapa có phải là một trong bảy vị không? Andreasen (1981) viết rằng Adapa “nay được biết là tên của vị đầu tiên trong bảy nhà hiền triết trước trận hồng thủy”, mỗi vị đi cùng một vị vua trước hồng thủy. W. G. Lambert dẫn một văn bản đặt cho vị hiền triết này một tên kép, Umanna-Adapa, coi adapa ở đây là một tính ngữ nghĩa là “khôn ngoan”, và thấy trong cái tên kép ấy nguồn gốc của Oannes trong sách của Berossus. Mối liên hệ này dựa vào các văn bản muộn hơn: những mảnh còn lại của Truyện Adapa gọi Adapa là nhà hiền triết, nhưng không hề xếp ông vào số bảy vị hay đặt ông vào thời trước hồng thủy.
• Oannes của Berossus. Berossus là một tư tế Babylon dưới thời Antiochus I, thế kỷ III TCN. Tác phẩm của ông còn lại qua những đoạn trích, và một đoạn tả một sinh vật từ biển lên, “toàn thân là thân cá”, với một cái đầu người bên dưới đầu cá và đôi chân người. Nó “có giọng người”, dạy con người chữ viết, con số và các nghề, cách dựng thành, lập đền, đặt luật và gặt hái mùa màng, rồi khi mặt trời lặn lại trở về biển.
• “Adapa, hay có lẽ là Adamu.” Andreasen viết rằng “những người đầu tiên phát hiện và nghiên cứu” thần thoại này “đã coi nó là một song bản Babylon thực sự của câu chuyện Adam trong Kinh Thánh”. A. H. Sayce đọc tên ấy là Adamu và viết rằng “người đầu tiên Adamu đã được tạo ra ở Eridu” (1908). Rogers (1912), theo Zimmern, cho rằng “rất có thể” câu chuyện Vườn Địa Đàng trong sách Sáng Thế đã chịu ảnh hưởng của thần thoại này, “ít nhất là một phần”. Nhiều học giả còn đồng nhất Adapa với Alaparos, vị vua thứ hai trước hồng thủy trong sách của Berossus. Clay (1923) bác bỏ cả hai phương trình ấy, và Heidel (1951) kết luận rằng hai câu chuyện “về căn bản cách xa nhau như hai đầu đối cực của trái đất”. Andreasen (1981) nhận thấy có những điểm tương đồng thật, như việc bị gọi ra trước một vị thần và một phép thử bằng thức ăn, nhưng chúng “bị làm mờ đi nhiều bởi những bối cảnh hoàn toàn khác nhau”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Enki: Vị thần nước ngọt mưu trí: vị thần của Adapa, đấng “biết chuyện trên trời”. Andreasen đặt lời khuyên dành cho Adapa bên cạnh những lần Ea cứu giúp khác: cứu Inanna khỏi cõi âm và báo trước cho người sống sót sau trận hồng thủy.
• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: “Người ta thường cho rằng Adapa, cũng như Gilgamesh, đã tìm kiếm sự bất tử,” Andreasen viết, rồi phản bác: không có gì trong văn bản cho thấy Adapa tìm kiếm điều đó.
• Etana: Vị vua được đại bàng đưa lên trời: một người phàm khác bay lên trời. G. Komoróczy đã nghiên cứu hai bài thơ cùng nhau trong bài “Zur Deutung der altbabylonischen Epen Adapa und Etana” (Về cách hiểu hai sử thi Babylon cổ Adapa và Etana, 1969).
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: Calypso đề nghị ban cho Odysseus sự bất tử, và chàng từ chối. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai lần từ chối này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mảnh B, tấm bảng Amarna (VAT 348, EA 356), bản chuyển tự: SEAL số 1557, CDLI P270855
• R. W. Rogers, Cuneiform Parallels to the Old Testament (1912), tr. 67–78, các mảnh Adapa và Berossus: archive.org
• Alexander Heidel, The Babylonian Genesis, tái bản lần 2 (Nhà xuất bản Đại học Chicago, 1951), tr. 122–124 và 147–153: ISAC
• Albert T. Clay, The Origin of Biblical Traditions (Yale Oriental Series, Researches 12, 1923), tr. 109–112 và 131–132: archive.org
• A. H. Sayce, The Archaeology of the Cuneiform Inscriptions, tái bản lần 2 (1908), tr. 91: archive.org
• Shlomo Izre’el, Adapa and the South Wind: Language Has the Power of Life and Death (Eisenbrauns, 2001): Nhà xuất bản Đại học bang Pennsylvania
• Antoine Cavigneaux, “Une version sumérienne de la légende d’Adapa (Textes de Tell Haddad X)”, Zeitschrift für Assyriologie 104 (2014), tr. 1–41: De Gruyter
• Niels-Erik Andreasen, “Adam and Adapa: Two Anthropological Characters”, Andrews University Seminary Studies 19 (1981), tr. 179–194: Đại học Andrews
• The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago, tập A, phần 2 (1968), mục “apkallu”, tr. 171–173: ISAC
• Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses (ORACC): Ruth Horry, Enki/Ea; Ningišzida, Geštinanna, Gula/Ninkarrak

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.