Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn

Ở nơi xa xôi, nơi cửa các dòng sông, có một người duy nhất được các thần ban cho sự bất tử. Khi Gilgamesh tìm đến và hỏi làm sao ông có được sự sống, Utnapishtim trả lời bằng một câu chuyện: trận đại hồng thủy. Ngay từ thuở ấy, đó đã là một chuyện xưa. Mang tên Atrahasis, cũng con người ấy là nhân vật chính của một bài thơ Babylon được chép một nghìn năm trước những phiến đất sét Nineveh của sử thi, còn các thư lại Sumer gọi ông là Ziusudra.

1 Câu Chuyện

Utnapishtim tự kể câu chuyện trong phiến XI của sử thi bản Babylon chuẩn. Số dòng theo bản hiệu đính của Andrew George trong Thư viện Babylon điện tử (eBL); các câu trích dịch từ bản tiếng Anh năm 1928 của R. Campbell Thompson.

1-1 Bức Vách Sậy

Gilgamesh nhìn ông và chẳng thấy gì khác lạ: ông giống hệt tôi, chàng nói, vậy làm sao ông được dự hội đồng các thần và tìm thấy sự sống? (XI 1–7). Utnapishtim nhận sẽ kể cho chàng nghe “mưu tính của các thần”. Shuruppak là một thành cổ bên sông Euphrates, có các thần ngự trong đó, khi các đại thần quyết định gây ra đại hồng thủy: Anu là cha, Enlil là cố vấn, cùng Ninurta và Ennugi (XI 11–18). Ea cũng đã thề cùng họ, nên ông không nói điều bí mật với con người mà với một bức vách: “Hỡi lều sậy, hỡi lều sậy! Hỡi vách, hỡi vách!” (XI 19–22). Qua bức vách, ông nói với người đàn ông xứ Shuruppak, con trai của Ubar-Tutu: hãy dỡ nhà mà đóng thuyền, bỏ của cải mà cứu lấy mạng sống, và đưa lên thuyền hạt giống của mọi loài sinh vật. Thuyền phải rộng bằng dài, có mái che như Apsu, vùng nước ngọt dưới lòng đất (XI 23–31).

Vậy ông phải nói gì với dân thành và các bậc trưởng lão? Ea trao cho ông một lời che mắt. Hãy nói rằng: Enlil ghét tôi, nên tôi không thể ở trong thành các người hay đặt chân lên đất của Enlil nữa; tôi sẽ xuống Apsu ở cùng Ea, chúa của tôi, và trên các người, ngài sẽ đổ xuống sự sung túc: chim chóc, cá, mùa màng bội thu, sáng mưa bánh, chiều mưa lúa mì như thác (XI 32–47).

1-2 Con Thuyền Và Cơn Bão

Rạng sáng, dân chúng tụ lại trước cổng: thợ mộc mang rìu, thợ sậy mang đá, các cụ già mang dây thừng sợi cọ, người giàu mang nhựa đường. Đến ngày thứ năm, thân thuyền được dựng: sàn rộng một ikû (chừng một “mẫu Anh”), vách cao mười sào, mái rộng mười sào. Ông làm cho thuyền sáu tầng boong, chia thành bảy phần và chín ngăn, rồi đổ vào hàng vạn đơn vị nhựa đường, hắc ín và dầu (XI 48–70). Ngày nào ông cũng mổ bò, giết cừu, và đãi thợ bia, rượu, dầu và rượu nho nhiều như nước sông, khiến họ ăn mừng như ngày Tết năm mới. Ông chất lên thuyền bạc, vàng và hạt giống của mọi loài sinh vật, rồi đưa họ hàng, thú đồng và thợ thủ công mọi nghề lên thuyền (XI 71–86).

Thần Mặt Trời Shamash định giờ: khi sáng mưa bánh và chiều mưa lúa mì, ông phải vào thuyền và đóng kín cửa. Ông làm theo, rồi tặng cung điện cùng mọi của cải cho người thợ thuyền đã trét kín con thuyền là Puzur-Enlil (Thompson đọc là Puzur-Amurri) (XI 87–96). Lúc bình minh, một đám mây đen dâng lên, bên trong thần bão Adad gầm vang; Errakal nhổ các cọc neo, Ninurta làm tràn các đập nước, các thần Anunnaki giơ cao đuốc. Chính các thần cũng bỏ chạy lên tầng trời của Anu, “co ro như lũ chó hoang” (XI 97–116). Nữ thần mẹ Bēlet-ilī thét lên như người đàn bà trở dạ: chính bà đã lên tiếng cho tai họa này trong hội đồng, và giờ đây những con người bà sinh ra đang lấp đầy biển như cá (XI 117–127). Suốt sáu ngày bảy đêm, gió và lụt san phẳng mặt đất. Đến ngày thứ bảy, biển lặng; cả loài người đã trở về với đất sét, và đồng bằng ngập lụt phẳng như mái nhà. Ông mở một lỗ thông, ánh nắng chiếu lên mặt ông, và ông quỳ xuống mà khóc (XI 128–139).

1-3 Bồ Câu, Chim Én, Quạ

Đất nổi lên ở mười bốn nơi (XI 141; Thompson và George Smith đọc là “mười hai”). Con thuyền mắc cạn trên núi Nimush, ngọn núi giữ chặt nó suốt sáu ngày; các bản dịch cũ đọc tên núi là Nisir (XI 142–146). Đến ngày thứ bảy, ông thả một con bồ câu; nó không tìm được chỗ đậu nên quay về. Ông thả một con chim én; nó cũng quay về. Rồi ông thả một con quạ; con quạ thấy nước rút, kiếm ăn, bới móc và không trở lại (XI 147–156).

Ông dâng lễ vật về bốn phương gió và đặt hương trên đỉnh núi, bảy chiếc bình rồi thêm bảy chiếc nữa, bên dưới chất sậy, gỗ tuyết tùng và cây sim. Các thần ngửi thấy mùi thơm ngọt, và “các thần tụ lại như ruồi quanh người dâng lễ” (XI 157–163).

1-4 Như Chúng Ta, Các Thần

Bēlet-ilī giơ cao những “con ruồi” lớn bằng ngọc lưu ly mà Anu đã làm cho bà: nhờ chuỗi hạt đeo trên cổ, bà sẽ nhớ mãi những ngày này. Bà nói, các thần hãy đến với lễ vật, nhưng Enlil thì không, vì ông đã gây ra lụt mà chẳng hề bàn bạc (XI 164–171). Enlil đến, thấy con thuyền thì nổi giận với các thần Igigi: không người nào lẽ ra được sống sót. Ninurta hỏi: ngoài Ea ra, ai có thể làm được việc này? (XI 172–180). Ea đáp lời Enlil: kẻ có tội thì bắt kẻ ấy chịu tội; thay vì gây lụt, lẽ ra hãy để sư tử hay sói làm vơi bớt loài người, hay gây nạn đói, hay sai thần dịch bệnh Erra. Ông nói mình không tiết lộ bí mật của các thần; ông chỉ cho Atrahasis thấy một giấc mơ (XI 181–198).

Bấy giờ Enlil bước lên thuyền, nắm tay Utnapishtim và vợ ông, bắt họ quỳ xuống rồi chạm vào trán hai người. “Utnapishtim xưa nay chỉ là kẻ phàm trần”, ngài nói, nhưng từ nay ông và vợ sẽ “như chúng ta, các thần”, và sống ở nơi xa xôi, tại cửa các dòng sông (XI 199–206). Chính ở đó Gilgamesh tìm thấy ông, và Utnapishtim hỏi chàng: ai sẽ triệu tập các thần vì chàng? (XI 207–208).

1-5 Khi Các Thần Còn Là Người

Sử thi Atrahasis kể chuyện đại hồng thủy như phần kết của một câu chuyện dài hơn. Dòng đầu tiên chính là tên gọi cổ của bài thơ: “Khi các thần còn là người” (inūma ilū awīlum). Phiến I được dẫn theo bản chép thời Babylon cổ do eBL hiệu đính; chỗ bản ấy dừng lại, cùng các phiến II và III, được dẫn theo bản hiệu đính của Nathan Wasserman và Michael Streck trong Kho văn liệu Akkad sơ kỳ (SEAL). Thuở ấy, các thần tự làm lụng. Anu nhận trời, Enlil nhận đất, Enki nhận vùng nước bên dưới, còn các thần bậc dưới, Igigi, phải đào sông. Sau bốn mươi năm như thế, họ châm lửa đốt dụng cụ và giữa đêm vây kín nhà Enlil (I 1–73). Enlil hoảng sợ, nhưng Ea hỏi các thần rằng họ trách những kẻ nổi loạn điều gì: công việc của họ quá nặng. Hãy để nữ thần sinh nở tạo ra con người để mang ách (I 84–186).

Một vị thần bị giết, đó là Aw-ila. Nữ thần Nintu trộn đất sét với thịt và máu của thần, để một linh hồn từ thịt của thần còn lại trong loài người, và các thần Igigi nhổ nước bọt lên khối đất sét (I 204–230). Bà nói với các thần rằng bà đã cất gánh lao nhọc của họ và đặt nó lên vai con người, và các thần ban cho bà tên mới: Nữ chúa của mọi thần linh (I 231–243). Trong ngôi nhà định mệnh, khi Enki giẫm đất sét và bà đọc thần chú, bà véo ra mười bốn nắm đất, bảy nắm bên phải, bảy nắm bên trái, đặt một viên gạch ở giữa (I 245–255; chỗ này bị vỡ trên phiến thời Babylon cổ và được đọc theo một bản chép muộn hơn, SB III 13–23).

1-6 Tiếng Ồn, Dịch Bệnh, Hạn Hán, Đại Hồng Thủy

Chưa đầy sáu trăm năm (con số này bị hỏng), đất đai mở rộng và con người đông đúc; mặt đất rống lên như bò mộng, và Enlil không ngủ được vì tiếng ồn của họ. Ông sai Namtar mang dịch bệnh đến. Atrahasis, người có thần riêng là Enki, cầu xin giúp đỡ, và Enki dạy ông bảo các sứ giả rao truyền: đừng tôn kính các thần của mình, hãy mang bánh nướng đến cổng của Namtar, ắt thần sẽ hổ thẹn. Namtar rời bỏ dân chúng, và tiếng ồn của họ lại trở về (I 352–414). Tiếp đó Adad ngừng mưa, đồng ruộng hóa trắng, đồng bằng trổ muối; lần này lễ vật cũng khiến Adad hổ thẹn. Thế là các thần canh giữ trời, đất và cái then cài giữ biển, và nạn đói kéo dài cho đến khi, vào năm thứ sáu, người ta dọn chính con mình ra làm bữa ăn (phiến II, SEAL, các đoạn A–E).

Cuối cùng các thần quyết định trong hội đồng sẽ gây đại hồng thủy (bản chép Larsa, iv 5’–6’). Atrahasis xin Enki giải nghĩa một giấc mơ, và Enki nói với bức vách: hãy rời nhà, đóng thuyền, che mái như Apsu. Thần đổ đầy chiếc đồng hồ nước và báo cho ông biết trận lụt sắp đến, kéo dài bảy đêm (III i 11’–37’). Atrahasis chất hàng lên thuyền và mở tiệc, nhưng ông không ngồi yên, không ngồi xổm được: lòng ông tan nát, ông nôn ra mật. Adad nổi sấm, và ông trét nhựa đường bịt kín cửa (ii 40’‘–55’‘). Suốt bảy ngày bảy đêm cơn bão kéo đến, các thần ngồi chịu đói chịu khát, còn Nintu khóc thương loài người của bà (iii–iv 25’). Hơn năm mươi dòng đã mất hoặc vỡ đến mức không dịch được. Rồi ông dâng lễ, và các thần bu lại như ruồi trên lễ vật (v 30’‘–35’').

Enki nhận rằng chính ông đã làm việc đó ngay trước mặt các thần, để bảo vệ sự sống (vi 16–19). Để loài người không bao giờ đông quá mức nữa, các thần đặt ra một trật tự mới: có người đàn bà sinh con và có người không sinh được, có quỷ cái Pāšittu cướp đứa trẻ khỏi lòng mẹ, và có những nữ tư tế không được phép sinh con (vii 1–9). Thi nhân kết thúc bằng lời rằng mình đã hát về trận lụt cho mọi người cùng nghe (viii 18’–19’).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Phiến XI của Sử thi Gilgamesh, bản được cho là của Sîn-lēqi-unninni. Bản hiệu đính phiến XI của eBL dùng các bản chép từ Nineveh, Assur, Kalhu (Nimrud) và Babylon. Nổi tiếng nhất là K 3375, có lẽ thuộc thư viện cung điện của Ashurbanipal ở Nineveh (thế kỷ VII TCN): đó là phiến George Smith đã đọc năm 1872.
• Sử thi Atrahasis. Bản chép tốt nhất gồm ba phiến thời Babylon cổ ở Sippar, do một thư lại tập sự viết, tên được đọc là Ipiq-Aya (cách đọc tên này còn được bàn cãi). Phiến I ghi năm thứ 12 triều Ammi-ṣaduqa (eBL), phiến II ghi năm thứ 11 (Clay, 1922). Lời cuối sách của các phiến ghi 416, 439 và 390 dòng, cả ba phiến là 1.245 dòng. Các bản chép muộn hơn đến từ Ugarit và Nippur, từ cung điện Ashurbanipal ở Nineveh, và từ Babylon và Sippar.
• Truyện đại hồng thủy tiếng Sumer (ETCSL 1.7.4) chỉ được biết qua một phiến thời Babylon cổ ở Nippur, CBS 10673 tại Bảo tàng Penn. Arno Poebel tìm thấy các mảnh của nó năm 1912 và công bố năm 1914; ông ước tính mặt chữ của cả phiến gấp chừng ba lần phần còn lại. Ông đọc tên nhân vật chính là Ziugiddu; ngày nay tên ấy được đọc là Ziusudra.
• “Phiến Con Tàu”, trong đó Atrahasis được dặn đóng một chiếc thuyền tròn. Douglas Simmonds mang nó đến Bảo tàng Anh năm 1985, và Irving Finkel công bố nó trong sách The Ark Before Noah (Con tàu trước thời Noah, 2014), năm phiến được đem ra trưng bày. Báo chí gọi nó là phiến 4.000 năm tuổi; Michael Streck xếp nó vào khoảng giữa thời Babylon cổ và Babylon trung kỳ (eBL).
• Berossus, một tư tế Babylon viết bằng tiếng Hy Lạp vào khoảng năm 280 TCN. Sách của ông đã mất; chuyện đại hồng thủy của Xisouthros còn lại qua các trích đoạn của Alexander Polyhistor, được Syncellus và Eusebius lưu giữ, và qua một đoạn Josephus dẫn lại.

3 Những Dị Bản

• Bốn cái tên. Utnapishtim trong sử thi bản Babylon chuẩn (Uta-na’ishtim trên một phiến Gilgamesh thời Babylon cổ ở Sippar); Atrahasis trong Sử thi Atrahasis, và hai lần trong phiến XI; Ziusudra trong tiếng Sumer; Xisouthros ở Berossus, mà John Day gọi là dạng Hy Lạp của Ziusudra.
• Con của ai? Phiến XI: con của Ubar-Tutu (XI 23). Lời dạy của Shuruppag: Ziusudra là con của Shuruppag, con của Ubara-Tutu (ETCSL 5.6.1, dòng 1–13). Danh sách vua Sumer kết thúc các vua trước đại hồng thủy với Ubara-Tutu ở Shuruppag, rồi trận lụt tràn qua (ETCSL 2.1.1, dòng 1–39). Ở Berossus, Xisouthros là vị vua thứ mười, con của Ardates.
• Bức vách hay giấc mơ? Phiến XI để Ea nói với bức vách sậy, rồi lại bảo rằng mình đã gửi một giấc mơ (XI 19–22, 197). Trong Sử thi Atrahasis, Atrahasis xin Enki giải nghĩa một giấc mơ và được trả lời qua bức vách (III i 11’–21’). Trong truyện tiếng Sumer, Ziusudra thấy một điềm không phải giấc mơ, và nghe một giọng nói khi đứng cạnh bức vách (C 1–27). Ở Berossus, thần Kronos hiện ra với Xisouthros trong một linh ảnh.
• Kéo dài bao lâu? Sáu ngày bảy đêm trong phiến XI (XI 128); bảy ngày bảy đêm trong Sử thi Atrahasis (III iv 24’–25’) và trong truyện tiếng Sumer (D 1–11). Sách Sáng thế: mưa bốn mươi ngày bốn mươi đêm, và nước dâng tràn 150 ngày (7:12, 7:24).
• Thuyền hình gì? Phiến XI: rộng bằng dài, sàn một ikû, vách cao mười sào (XI 29–30, 57–59). Phiến Con Tàu: hình tròn, sàn một ikû, vách cao một sào, làm bằng thừng bện và trét nhựa đường (dòng 1–22). Berossus: dài năm stadion, rộng hai. Sách Sáng thế: dài 300 cubit, rộng 50, cao 30 (6:15).
• Những con chim nào? Phiến XI: bồ câu, chim én, quạ. Berossus: những con chim không rõ tên, thả ba lần; lần thứ hai chúng trở về với bùn dính chân. Sách Sáng thế: một con quạ, rồi một con bồ câu thả ba lần, lần thứ hai nó ngậm lá ô liu về (8:6–12). Sử thi Atrahasis bị vỡ đúng chỗ lẽ ra có thể có đoạn thả chim.
• Thuyền dừng ở đâu, và rồi sao? Núi Nimush, và Utnapishtim cùng vợ trở nên như thần, sống ở cửa các dòng sông (XI 142, 203–206). Ziusudra được ban sự sống như thần và được cho ở Dilmun, nơi mặt trời mọc (E 3–11). Xisouthros biến mất cùng vợ, con gái và người lái thuyền, ở Armenia. Noah dừng trên “núi A-ra-rát” (8:4) và tiếp tục sống; năm 1872 Smith đã lưu ý rằng trong Kinh Thánh, người được đưa đi như thế là Enoch chứ không phải Noah.
• Ai đề nghị tạo ra loài người, và từ vị thần nào? Trong bản chép thời Babylon cổ, Ea đề nghị và vị thần bị giết là Aw-ila (I 174, 219). Trong các bản chép Babylon muộn hơn, chính Anu đề nghị và vị thần ấy là Alla (SB II 61, 103).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• “Người đầu tiên đọc được điều đó.” K 3375 bị phủ một lớp cặn dày như vôi, và Smith phải đợi hàng tuần để người phục chế của bảo tàng là Robert Ready làm sạch nó. Theo lời Wallis Budge kể năm 1925, khi đọc những dòng vừa được làm sạch, Smith nói: “Tôi là người đầu tiên đọc được điều đó sau hơn hai nghìn năm bị lãng quên”, rồi chạy khắp phòng và, trước sự kinh ngạc của mọi người, bắt đầu cởi quần áo.
• Ngày 3 tháng 12 năm 1872. Smith đọc bài “Truyện đại hồng thủy của người Chaldea” trước Hội Khảo cổ Kinh Thánh, do Henry Rawlinson chủ tọa, và trên bục có William Gladstone, khi ấy là thủ tướng. Smith không đọc được tên nhân vật chính nên tạm gọi là Izdubar; còn người anh hùng của trận lụt, ông gọi là Sisit. Theo Yajima Fumio, người đọc được cái tên ấy là Gilgamesh là T. G. Pinches, vào năm 1890–91.
• Mảnh còn thiếu. Báo Daily Telegraph bỏ ra 1.000 guinea để cử Smith sang Nineveh, và tháng 5 năm 1873 ông tìm thấy một mảnh mười bảy dòng “khớp vào chỗ duy nhất có một khoảng trống nghiêm trọng trong câu chuyện”. Một mảnh mười bảy dòng từ đợt đào ấy, DT 42, ngày nay được xếp vào Sử thi Atrahasis chứ không phải Gilgamesh; bản dịch của Albert Clay (1922) gọi tên nhân vật chính là Atra-hasis. Smith mất gần Aleppo năm 1876.
• Lúc đầu không thuộc sử thi. Ngay từ năm 1920, Budge đã viết rằng chuyện đại hồng thủy “vốn chẳng có liên hệ gì với truyền thuyết về Gilgamesh”, và rằng lời cuối sách của một phiến đại hồng thủy thời Babylon cổ cho thấy nó thuộc một bộ khác.
• Nhựa đường từ con thuyền. Berossus kể rằng một phần con thuyền vẫn còn trên núi ở Armenia, và người ta cạo lớp nhựa đường của nó làm bùa hộ mệnh; Josephus đã dẫn lời ông (Cổ sử Do Thái 1.3.6).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: cuộc hành trình đưa chàng đến với Utnapishtim, và những gì tiếp theo chuyện đại hồng thủy trong phiến XI: bảy ngày không ngủ mà chàng không làm nổi, và cây thuốc bị con rắn cướp mất (XI 207–307).
• Enki: Vị thần nước ngọt mưu trí: vị thần bị ràng buộc bởi lời thề của các thần, vẫn truyền được bí mật bằng cách nói với một bức vách. Trong phiến XI, Ninurta nói: “Chính Ea mới thấu mọi mưu tính” (XI 179–180).
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: nữ thần nặn người từ đất vàng và thấy việc ấy quá sức. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh bà với những hình người bằng đất sét trong Sử thi Atrahasis; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới: trận lụt máu khổng lồ trong lời kể của Snorri, mà Bergelmir sống sót nhờ chiếc lúðr. Anthony Faulkes cho rằng Snorri đã gắn từ này với örk, vừa là “quan tài” vừa là “con tàu cứu nạn”, nên mối liên hệ đi qua Noah chứ không qua Babylon.
• Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông: trong Avesta, Yima dựng một khu rào, gọi là var, để giữ hạt giống của mọi loài qua một mùa đông lớn. Darmesteter viết rằng thật “khó mà không nhận ra” trong đó một dị bản của chuyện đại hồng thủy.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sử thi Gilgamesh, phiến XI bản Babylon chuẩn và phiến thời Babylon cổ ở Sippar, Andrew R. George hiệu đính và dịch, Thư viện Babylon điện tử (2022): eBL, eBL; R. Campbell Thompson (dịch), The Epic of Gilgamish (Luzac, 1928), phiến XI: archive.org
• Sử thi Atrahasis, phiến I thời Babylon cổ, Enrique Jiménez và Geraldina Rozzi hiệu đính, Benjamin R. Foster dịch; phiến III bản Babylon chuẩn; Phiến Con Tàu (MOW 1); và hồ sơ trong Thư viện eBL của K 3375, DT 42 và BM 78941: eBL, eBL, eBL, eBL, eBL, eBL
• Atraḫasīs, phiến I và II (mọi thời kỳ), phiến III thời Babylon cổ (Sippar) và bản chép Larsa (MS 5108), Nathan Wasserman hiệu đính và dịch, cùng Michael P. Streck với phiến I, Kho văn liệu Akkad sơ kỳ: SEAL 1515, SEAL 39732, SEAL 1517, SEAL 1518
• ETCSL 1.7.4 “The Flood story” (kèm thư mục), 2.1.1 “The Sumerian king list”, 5.6.1 “The instructions of Shuruppag”; CDLI P265876: ETCSL, ETCSL, ETCSL, ETCSL, CDLI
• Arno Poebel, Historical Texts (Philadelphia, 1914); Albert T. Clay, A Hebrew Deluge Story in Cuneiform (Yale, 1922): archive.org, archive.org
• Berossus, qua Alexander Polyhistor và Abydenus, trong Isaac Preston Cory, Ancient Fragments (1832), tr. 26–34; Josephus, Cổ sử Do Thái 1.3.6, bản dịch của William Whiston; Sáng thế 6–9, bản King James: archive.org, Project Gutenberg, Project Gutenberg
• George Smith, “The Chaldean Account of the Deluge”, Transactions of the Society of Biblical Archaeology 2 (1873), và Assyrian Discoveries (1875), tr. 97: Wikisource, archive.org
• E. A. Wallis Budge, The Babylonian Story of the Deluge and the Epic of Gilgamish (Bảo tàng Anh, 1920) và The Rise and Progress of Assyriology (1925), tr. 113, 152–153: archive.org, archive.org
• John Day, “The Mesopotamian Origin of the Biblical Flood Story”, TheTorah.com (2020): TheTorah.com
• Jill Lawless (AP), “Noah’s Ark: Was it really round?”, tháng 1/2014; Sandy Rashty, “The tablet that altered the story of Noah’s ark”, 17/2/2014: CSMonitor, The JC
• Yajima Fumio, “ギルガメシュ叙事詩”, và Ōbayashi Taryō, “洪水神話”, Bách khoa toàn thư thế giới Heibonsha; các bản dịch tiếng Nhật của Tsukimoto Akio (Iwanami Shoten, 1996) và Yajima Fumio (Chikuma Gakugei Bunko, 1998): Kotobank, Kotobank, CiNii, CiNii

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.