Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông

Mỗi mùa xuân, vào ngày xuân phân, các gia đình từ Iran đến Trung Á cùng đón Nowruz, “Ngày Mới”. Shahnameh, tức “Sách các vua” của Ferdowsi, kể rằng Nowruz đầu tiên là ngày một vị vua được nâng cả ngai vàng lên trời. Vị vua ấy là Jamshid. Từ rất lâu trước Ferdowsi, kinh điển của đạo Zoroaster (thường gọi là Hỏa giáo) đã biết đến ông dưới tên Yima, vị vua chăn dắt mà dưới triều ông không ai già đi hay chết, và là người đã cứu những gì tốt đẹp nhất của mọi loài khỏi một mùa đông chết chóc.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện về Jamshid có hai lớp. Lớp cổ hơn là Avesta, kinh điển của đạo Zoroaster, được trích ở đây theo bản dịch tiếng Anh của James Darmesteter (Sacred Books of the East, tập 4 và 23, 1880–1883). Lớp muộn hơn là Shahnameh của Ferdowsi, một sử thi tiếng Ba Tư thời Hồi giáo: đó là văn chương dựa trên truyền thống xưa, không phải kinh điển. Phần này được trích theo bản dịch thơ của Arthur và Edmond Warner (tập 1, 1905) và đối chiếu với nguyên văn tiếng Ba Tư.

1-1 Người Chăn Dắt Không Chịu Truyền Đạo

Trong chương thứ hai của Vendidad, Zarathustra (Zoroaster) hỏi Ahura Mazda ai là người phàm đầu tiên mà thần đã trò chuyện trước ông. “Yima xinh đẹp, người chăn dắt tốt lành”, vị thần đáp. Thần đã bảo Yima, con trai Vivanghvant, hãy làm người rao giảng và gánh vác đạo của thần, nhưng Yima từ chối: “Tôi không sinh ra, cũng không được dạy để làm người rao giảng và gánh vác đạo của Ngài” (Vd 2.1–3).

Vậy thì hãy cai quản thế giới của ta, Ahura Mazda nói: hãy làm nó lớn lên, nuôi dưỡng và trông nom nó. Yima nhận lời, và hứa rằng chừng nào ông còn làm vua thì sẽ “không có gió lạnh cũng không có gió nóng, không có bệnh tật cũng không có cái chết”. Ahura Mazda trao cho ông hai món đồ, mà Darmesteter dịch là “một con dấu bằng vàng và một con dao găm khảm vàng” (2.4–6). Chúng thật ra là gì thì đến nay vẫn còn tranh luận (mục 3).

1-2 Mặt Đất Rộng Ra Ba Lần

Ba trăm mùa đông trôi qua, mặt đất đầy những đàn cừu, đàn bò, người, chó, chim và “những ngọn lửa đỏ rực cháy”, đến mức không còn chỗ. Được Ahura Mazda báo trước, Yima bước ra phía nam, trong ánh sáng, theo đường đi của mặt trời. Ông ấn con dấu vàng xuống đất, dùng dao găm khoét vào, và khẩn cầu Spenta Armaiti, linh thần của đất: “xin hãy mở ra và vươn rộng ra xa”. Mặt đất rộng thêm một phần ba (2.8–11). Sau sáu trăm mùa đông, đất lại chật, ông làm lần thứ hai, và sau chín trăm mùa đông, lần thứ ba (2.12–19).

1-3 Mùa Đông Và Var

Rồi Ahura Mazda triệu các đấng trên trời đến họp ở Airyana Vaejah, bên dòng sông Daitya, còn Yima đến cùng những người tốt đẹp nhất trong loài người. Vị thần báo rằng những mùa đông dữ sắp đổ xuống thế gian, với băng giá khắc nghiệt chết người và tuyết phủ dày ngay cả trên những đỉnh núi cao nhất. Khi tuyết tan, chỉ cần thấy được một dấu chân cừu thôi cũng là “một điều kỳ diệu trên đời” (2.20–24).

Vì thế Yima phải dựng một var, một khu tường bao “mỗi cạnh vuông dài bằng một trường đua ngựa”. Ông phải đưa vào đó hạt giống của những người nam nữ tốt đẹp nhất, của mọi loài gia súc, của những cây cao nhất và thơm nhất, những trái ngon nhất, “mỗi loài hai cái”, cùng nước chảy, chim chóc và cỏ xanh không bao giờ tàn. Không được để ai dị tật bước vào, không kẻ dối trá, không kẻ đố kỵ, không ai mang những dấu mà Angra Mainyu (Ahriman) đóng lên thân thể người phàm (2.25–30). Khi Yima băn khoăn không biết dựng thế nào, Ahura Mazda bảo ông lấy gót chân nện đất rồi dùng tay nhào, “như người thợ gốm” (2.31).

Yima làm đúng như lời, và niêm var lại với một cánh cửa cùng một ô cửa sổ tự phát sáng từ bên trong (2.32–38). Ở trong ấy, không ai thấy sao, trăng hay mặt trời, và “một năm chỉ như một ngày”. Cứ bốn mươi năm, mỗi đôi vợ chồng sinh được hai con, một trai một gái, và người trong var “sống cuộc đời hạnh phúc nhất”. Chính chim Karshipta đã mang đạo đến cho họ (2.39–42).

1-4 Hào Quang Cất Cánh

Yasht 19, bài tụng ca dâng hào quang vương quyền khvarenah, kể Yima đã mất nó như thế nào. Hào quang gắn bó với ông rất lâu, khi ông cai trị bảy miền của mặt đất, cả quỷ lẫn người. Dưới triều ông thức ăn không bao giờ cạn, người và gia súc không chết, và “không có tuổi già, không có cái chết”, “trước khi ông bắt đầu ưa thích những lời dối trá và gian ngoa” (Yt 19.31–33).

Rồi “người ta thấy hào quang bay khỏi ông trong hình dạng một con chim”. Yima run rẩy trước kẻ thù và nằm vật xuống đất (19.34). Ba lần hào quang rời ông trong hình dạng chim vareghna. Lần thứ nhất Mithra bắt được nó; lần thứ hai là Thraetaona, người đã khuất phục con rồng ba đầu Azhi Dahaka; lần thứ ba là anh hùng Keresaspa (19.35–38). Bài tụng ca không hề nói lời dối ấy là gì.

1-5 Jamshid, Người Sáng Tạo

Trong Shahnameh, Jamshid nối ngôi cha là Tahmuras. “Đai lưng của ông là Ân sủng của vua các vua”, anh em Warner dịch (tập 1, tr. 131): Ân sủng ấy là farr, hào quang vương quyền. Quỷ div, chim chóc và các nàng peri đều vâng lệnh ông. “Ân sủng là của ta,” ông nói, “ta vừa là vua vừa là đại tư tế.”

Ông chia triều đại mình thành từng chặng năm mươi năm. Chặng đầu ông rèn mũ trụ, áo giáp xích và giáp trụ; chặng thứ hai ông làm vải từ lanh, tơ và lông, dạy người ta kéo sợi, dệt, giặt và may. Chặng thứ ba ông chia người thành bốn tầng lớp: tư tế thờ phụng trên núi, chiến binh, nông dân tự do và thợ thủ công. Rồi ông sai quỷ div trộn đất với nước, đóng khuôn gạch, dựng nhà tắm, sảnh cao và đền thờ. Ông lấy hồng ngọc, bạc và vàng ra từ đá, đem về long não, xạ hương, trầm, long diên hương và nước hoa hồng, mở ra bí mật của y thuật và vượt biển bằng thuyền (tr. 132–133).

1-6 Chiếc Ngai Trên Bầu Trời

Rồi ông cho làm một chiếc ngai nạm ngọc, mà hễ ông muốn là quỷ div nâng nó từ mặt đất lên trời. Trên ấy nhà vua “ngồi giữa không trung như mặt trời”. Thiên hạ kéo đến kinh ngạc, rải châu báu lên người ông và đặt tên cho ngày ấy: trong tiếng Ba Tư của Ferdowsi là ruz-e now, “ngày mới”, ngày đầu tiên của tháng Farvardin và của năm. Các quý tộc mở tiệc, và “từ đó ngày huy hoàng ấy vẫn còn là kỷ niệm về vị vua kia” (tr. 133–134). Suốt ba trăm năm sau đó, không ai thấy cái chết.

1-7 “Đấng Tạo Ra Thế Gian”

Một ngày nọ Jamshid ngắm ngai vàng và thấy không ai sánh bằng mình. Ông triệu các đại thần, bảo rằng mọi tài nghệ đều từ ông mà ra, rằng chính ông đã chặn đứng bệnh tật và cái chết: “Hãy tôn vinh ta là Đấng tạo ra thế gian” (tr. 134). Các tư tế cúi đầu, và Ân sủng của Thượng đế rời bỏ ông. Triều đình vắng tanh. Ông khóc “những giọt lệ máu” xin tha thứ, nhưng Ân sủng không trở lại (tr. 135).

Loạn lạc nổi lên khắp nơi, các quý tộc bất mãn kéo về theo Zahhak, “vị vua mặt rồng”, và Zahhak cướp lấy ngai vàng. Jamshid bỏ trốn và ẩn mình suốt một trăm năm, cho đến khi xuất hiện bên bờ biển Chin, tức Trung Hoa, và bị Zahhak sai cưa làm đôi (tr. 139–140). Ông đã trị vì bảy trăm năm.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Gathas, phần cổ nhất của Avesta, chỉ nhắc tên Yima một lần, giữa những kẻ có tội. Theo bản dịch Yasna 32.8 của Christian Bartholomae, Yima “vì muốn làm vừa lòng người đời mà cho dân ta ăn thịt bò”.
• Yasna 9, bài tụng ca dâng Haoma, thức uống thiêng. Vivanghvant là người đầu tiên chế ra nó, và phần thưởng của ông là một người con trai, Yima, “người như mặt trời giữa loài người”. Dưới triều Yima “không có lạnh cũng không có nóng, không có tuổi già cũng không có cái chết”, và cha con trông trẻ như những chàng trai mười lăm tuổi (9.4–5, bản dịch của L. H. Mills).
• Yasht 19, bài tụng ca dâng hào quang vương quyền, các câu 30–38 và 46.
• Vendidad 2. Vendidad là sách luật nhằm xua đuổi điều ác và sự ô uế; chương thứ hai kể trọn chuyện Yima, kể cả var. Avesta được truyền miệng rất lâu rồi mới được ghi thành văn vào khoảng thế kỷ VI, dưới triều Sasan, bằng một thứ chữ tạo riêng cho nó (Yamamoto Yumiko, Nipponica).
• Bundahishn, bộ sách tiếng Trung Ba Tư tập hợp truyền thống Zoroaster, theo Mary Boyce được biên tập lần quan trọng cuối cùng vào khoảng cuối thế kỷ IX. Sách tính triều Yim “cho đến khi hào quang rời đi” là 616 năm sáu tháng, tiếp theo là một trăm năm ẩn náu (34.4), và đặt var “ở giữa xứ Pars”, dưới núi Yimakan (29.14).
• Al-Biruni, Niên biểu các dân tộc cổ đại, viết bằng tiếng Ả Rập khoảng năm 1000. Chương về các lễ hội Ba Tư thu thập những câu chuyện giải thích vì sao Nowruz là ngày của Jamshid (mục 4).
• Shahnameh, mà theo chính lời Ferdowsi được hoàn thành vào năm 400 theo lịch Hijra, tức năm 1010 (Warner, tập 1, tr. 24). Anh em Warner dịch farr là “Ân sủng” hay “Vinh quang”, và chú rằng trong Avesta nó là thứ “có thể được tìm kiếm, chộp lấy và mang đi” (tr. 82).

3 Những Dị Bản

• Ahura Mazda đã trao cho Yima cái gì? “Con dấu vàng và dao găm” của Darmesteter chỉ là một trong nhiều cách hiểu. Mirosław Michalak liệt kê những gì các dịch giả đã hiểu từ tiếng Avesta đầu tiên, suβrā-: cây giáo, con dấu hay nhẫn ấn, mũi tên, lưỡi cày, cuốc chim, tù và. Ông cho rằng hai món đồ là dụng cụ của người chăn gia súc, một cây gậy thúc và một cây roi, hợp với vị vua mà văn bản gọi là “người chăn dắt tốt lành”.
• Ông là con ai? Avesta cho ông là con Vivanghvant (Yasna 9, Vendidad 2), Shahnameh cho là con Tahmuras. Trong Bundahishn, Yim, Tahmurasp, Spitur và Narsih là anh em, và Yim có một người em gái tên Yimak (31.3–4).
• Tội của ông là gì? Trong Gathas, là cho người ta ăn thịt bò; trong Yasht 19, là một lời dối không được nêu rõ; trong Shahnameh, là tự xưng là đấng tạo ra thế gian. Trong mục từ “Yima” của Nipponica, Kuroyanagi Tsuneo đặt lý do của kinh điển cạnh lý do của sử thi.
• Ông trị vì bao lâu? Trong Vendidad 2, chín trăm mùa đông trôi qua trước lần mở rộng đất thứ ba; trong Bundahishn, 616 năm sáu tháng, rồi một trăm năm ẩn náu; trong Shahnameh, bảy trăm năm.
• Ai đã giết ông? Yasht 19 nêu tên Spityura, “kẻ đã cưa Yima làm đôi” (19.46). Trong Bundahishn, Spitur và Dahak (Zahhak) cùng chặt ông (31.5). Trong Shahnameh, một mình Zahhak sai cưa ông ra. Al-Biruni gọi kẻ giết ông là Bewarasp, “con trai của chị em ông”; Biwarasp cũng là một tên gọi của Zahhak trong Shahnameh.
• Yima và Yama. Anh em Warner chú rằng trong kinh Veda, Yama là con của Vivasvat, cũng như Yima là con của Vivanghvant. Bách khoa toàn thư Britannica quốc tế bản tiếng Nhật xếp Yima và em gái song sinh của ông tương ứng với Yama và em gái Yami. Nhưng trong khi Yima cai trị một thế giới không có cái chết, Yama lại thành chúa tể cõi chết, và qua Phật giáo trở thành Diêm Vương (閻魔) (Kuroyanagi, Nipponica).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Nowruz. Al-Biruni đưa ra nhiều lý do vì sao Nowruz là ngày của Jamshid. Theo một thuyết, cỗ xe của ông, do jinn và quỷ div khiêng, bay trong một ngày từ núi Damavand đến Babylon, và người ta đánh đu để bắt chước ông. Theo thuyết khác, Jam từ phương nam trở về và “mọc lên ngày hôm ấy như mặt trời”, người ta thấy hai mặt trời và nói “roz-i-nau, tức là ngày mới” (tr. 200–202). Nowruz được đón hằng năm vào ngày xuân phân, thường là 21 tháng 3. UNESCO ghi danh Nowruz vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại lần đầu năm 2009, và hồ sơ chung ấy về sau mở rộng thành mười ba quốc gia, từ Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq đến Ấn Độ và Mông Cổ.
• Takht-e Jamshid. Persepolis do Darius I và Xerxes I xây dựng, và bị đốt năm 330 TCN sau khi quân của Alexandros Đại đế chiếm được. Người Iran gọi phế tích ấy là Takht-e Jamshid, “Ngai của Jamshid” (Satō Susumu, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha). Bản dịch Rubáiyát của Omar Khayyám của Edward FitzGerald (1859) đã đưa cái tên ấy vào thơ tiếng Anh: “Người ta bảo sư tử và thằn lằn canh giữ / những sân chầu nơi Jamshyd từng huy hoàng và uống say”. Lời chú của ông gọi Persepolis là “Takht-i-Jam-shyd, Ngai của Jamshyd”.
• Jamshid và Solomon. Một vị vua xây dựng có quỷ phục dịch rất dễ bị nhầm với vua Solomon. Kuroyanagi dẫn sử gia al-Dinawari (mất năm 895), người thuật lại lời phàn nàn của Ibn al-Muqaffa rằng những người Ba Tư thiếu hiểu biết cho vua Jam là Solomon con vua David, trong khi giữa hai người cách nhau hơn ba nghìn năm. Câu chuyện đầu tiên về Nowruz mà al-Biruni kể cũng là chuyện về Solomon.
• Chén của Jam. Trong thơ Ba Tư, jam-e jam, chén của Jam, là chiếc chén soi thấy cả thế gian. Theo Kuroyanagi, Ferdowsi là nhà thơ tiếng Ba Tư mới đầu tiên nói đến chiếc chén như thế; các văn bản Iran cổ hơn không có chiếc chén nào gắn với Kay Khosrow, chủ nhân của nó trong sử thi, và Kuroyanagi không thể nói Ferdowsi có tự nghĩ ra nó hay không. Từ thế kỷ XII, các nhà thơ Sufi hiểu chiếc chén là trái tim: Sanai (mất năm 1141) bảo người đọc hãy biết rằng chén của Jam chính là trái tim mình. Hafez (mất năm 1389) mở đầu một bài ghazal nổi tiếng, theo bản dịch của chúng tôi: “Bao năm trái tim đòi ở ta chiếc chén của Jam, / và cầu xin người lạ thứ chính mình đang có.” Cuối bài, vị trưởng lão Magi tay cầm chén rượu nói rằng Đấng Hiền Minh đã trao cho ông chiếc chén soi thế gian này “vào ngày Ngài dựng nên vòm trời xanh”. “Chiếc chén bảy vòng của Jamshyd” trong thơ FitzGerald, theo lời chú của ông, “tượng trưng cho bảy tầng trời, bảy hành tinh, bảy biển…, và là chiếc chén bói toán”; Kuroyanagi truy những vòng ấy về truyền thuyết rằng trên chén có khắc bảy đường vạch.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zahhak: Ông vua có hai con rắn trên vai: vị vua cướp ngai của Jamshid và sai cưa ông làm đôi. Trong Yasht 19, con rồng Azhi Dahaka, tức Zahhak của Avesta, giằng co với thần lửa Atar để giành hào quang mà Yima đã đánh mất.
• Siyavash: Thử thách lửa: con trai chàng, Kay Khosrow, là chủ nhân chiếc chén soi thế gian trong Shahnameh. Bản tóm lược triều đại của anh em Warner kể rằng Kay Khosrow từ bỏ cõi đời vì sợ rằng, “như Jamshid”, chính mình cũng sẽ sa ngã “bởi những thành công lớn lao”.
• Mithra: Vị thần của giao ước: trong Yasht 19, Mithra là người đầu tiên chộp được hào quang khi nó bay khỏi Yima.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: Darmesteter viết rằng thật “khó mà không nhận ra” trong var của Yima một dị bản của chuyện đại hồng thủy, “dù nó được vay từ Kinh Thánh hay từ thần thoại Chaldea”. Ở cả hai, một người chính trực được thần báo trước đã dựng nơi trú ẩn cho hạt giống của mọi loài; trong Avesta, mối nguy là mùa đông và đợt tuyết tan sau đó.

6 Nguồn Tham Khảo

• Vendidad 2 và Yasht 19, bản dịch của James Darmesteter, The Zend-Avesta, phần I và II (Sacred Books of the East, tập 4 và 23, 1880 và 1883; bản Mỹ, 1898), ấn bản điện tử của Joseph H. Peterson: avesta.org, avesta.org
• Yasna 9, bản dịch của L. H. Mills (Sacred Books of the East, tập 31), J. H. Peterson hiệu đính; Yasna 32, bản dịch của Christian Bartholomae, trong I. J. S. Taraporewala, The Divine Songs of Zarathushtra: avesta.org
• Bundahishn, các chương 29, 31 và 34, bản dịch của E. W. West (Sacred Books of the East, tập 5), kèm lời giới thiệu của Mary Boyce: avesta.org
• Ferdowsi, The Shahnama of Firdausi, bản dịch của Arthur George Warner và Edmond Warner, tập 1 (Kegan Paul, 1905), tr. 24, 82, 129–140, và tập 3 (1908), tr. 285 và 317–319: archive.org, archive.org; nguyên văn tiếng Ba Tư theo bản Moskva: Ganjoor, Ganjoor
• Al-Biruni, The Chronology of Ancient Nations, bản dịch của C. Edward Sachau (W. H. Allen, 1879), chương IX, tr. 199–203: archive.org
• Hafez, ghazal 143, theo bản hiệu đính của Mohammad Qazvini và Qasem Ghani: Ganjoor
• Edward FitzGerald, Rubáiyát of Omar Khayyám, ấn bản thứ nhất và thứ năm, kèm chú thích: Project Gutenberg
• Kuroyanagi Tsuneo, “ペルシア文学におけるジャムの酒杯” (Jam-e Jam trong văn học Ba Tư), Orient 17:2 (1974), tr. 87–100: J-STAGE
• Mirosław Michalak, “Reconsidering a Paragraph of the Pahlavi Vidēvdād and Its Translation”, Folia Orientalia — Bibliotheca 2 (2025), tr. 29–36: Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan
• “イマ” (Kuroyanagi Tsuneo, Nipponica; Britannica quốc tế), “ペルセポリス” (Satō Susumu, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha; Britannica quốc tế), “アベスタ” (Yamamoto Yumiko, Nipponica), “フィッツジェラルド” (Saotome Tadashi, Nipponica): Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• UNESCO, “Nawrouz, Novruz, Nowrouz, Nowrouz, Nawrouz, Nauryz, Nooruz, Nowruz, Navruz, Nevruz, Nowruz, Navruz”; Liên Hợp Quốc, “International Nowruz Day”: UNESCO, un.org
• Các bản dịch tiếng Nhật của Shahnameh: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969); Okada Emiko, Ōsho: Kodai Perusha no shinwa, densetsu (Iwanami Bunko, 1999): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.