Enkidu: Người hoang dã được tạo ra để sánh ngang Gilgamesh

Enkidu được tạo ra chỉ vì một mục đích: làm đối thủ xứng tầm với một vị vua mà cả thành Uruk không ai ngăn nổi. Chàng lớn lên giữa bầy linh dương, được một người phụ nữ dạy cách ăn bánh mì, vật nhau với Gilgamesh ngay ngưỡng cửa một nhà cưới rồi trở thành bạn của vua. Và chính cái chết của chàng đã đẩy Gilgamesh lên đường đi khắp thế gian, tìm cách để khỏi phải chết.

1 Câu Chuyện

Đây là bản sử thi Babylon chuẩn, tức bản muộn gồm mười hai tấm bảng, kèm hai tấm bảng Pennsylvania và Yale thời Babylon cổ ở những chỗ bản muộn bị vỡ. Số dòng của các tấm bảng tiếng Akkad theo bản biên tập eBL (2022); ở tấm bảng I, số dòng nhỏ hơn hai so với bản biên tập năm 2003 của A. R. George. Số dòng của các bài thơ tiếng Sumer theo ETCSL.

1-1 Một Nhúm Đất Sét

Gilgamesh, vua thành Uruk, không để dân mình được yên. Vua không để người con trai nào về với cha, không để cô gái nào về với chồng sắp cưới (tấm bảng I, dòng 83–89). Các vị thần nghe lời than thở, bèn gọi nữ thần Aruru đến. Hãy tạo ra một kẻ xứng tầm với hắn, các thần nói, để hai bên ganh đua với nhau và Uruk được yên ổn (I 91–96).

Aruru rửa tay, nhón một nhúm đất sét rồi ném xuống chốn hoang dã (I 99–101). Trong bản dịch tiếng Anh năm 1928 của R. Campbell Thompson, bà “nhón chút đất sét, nặn nó ra nơi hoang mạc”. Thế là Enkidu ra đời. Khắp người chàng phủ đầy lông, tóc mọc dày như tóc đàn bà. Chàng không biết loài người, không biết xứ sở. Chàng gặm cỏ cùng bầy linh dương, chen lấn với đàn thú ở vũng nước (I 103–110).

1-2 Người Đánh Bẫy

Một người đánh bẫy chạm mặt chàng ở vũng nước, một ngày, hai ngày rồi ba ngày, và mặt anh ta cứng đờ vì sợ (I 111–119). Enkidu đã lấp những hố anh ta đào, nhổ những bẫy anh ta giăng và thả hết thú ra. Cha của người đánh bẫy sai con đến gặp Gilgamesh, và Gilgamesh cũng khuyên y như vậy: hãy dẫn Shamhat, người kỹ nữ (harimtu), đến vũng nước. Khi đàn thú xuống uống nước, hãy để nàng lộ mình cho hắn thấy. Hắn sẽ đến với nàng, và đàn thú sẽ quay lưng với hắn (I 120–164).

1-3 Sáu Ngày Bảy Đêm

Người đánh bẫy và Shamhat đi ba ngày đường, rồi chờ thêm hai ngày. Đàn thú xuống uống nước, có cả Enkidu trong đó. Shamhat làm đúng như lời dặn, và Enkidu ăn nằm với nàng, theo lời Thompson, suốt “sáu ngày, phải, bảy đêm” (I 192).

Rồi chàng quay về với đàn thú, và bầy linh dương bỏ chạy. Đôi chân không còn chạy được như xưa: chàng yếu đi, nhưng giờ chàng đã có lý trí và hiểu biết (I 193–200). Chàng quay lại ngồi dưới chân Shamhat. Chàng như một vị thần, nàng bảo, cớ sao lại lang thang chốn hoang dã cùng muông thú? Nàng ngỏ ý đưa chàng về Uruk, đến đền của Anu và Ishtar, nơi Gilgamesh hùng cứ giữa đám đàn ông như một con bò rừng. Nhà thơ kể rằng lòng chàng giờ đang tìm một người bạn. Enkidu đáp rằng chàng sẽ đi, và sẽ thách đấu Gilgamesh (I 201–221). Chàng đã được chờ đợi từ trước. Gilgamesh từng mơ thấy một tảng đá từ trời rơi xuống, rồi mơ thấy một chiếc rìu nằm trên phố Uruk. Tảng đá nặng đến mức vua không xê dịch nổi. Vua yêu cả tảng đá lẫn chiếc rìu như yêu vợ, và mẹ vua, nữ thần Ninsun, đã làm cho mỗi thứ trở nên ngang hàng với vua. Một người bạn đồng hành hùng mạnh sắp đến, Ninsun bảo, một người sẽ cứu bạn mình (I 243–295).

1-4 Bánh Mì Và Bia

Ở đây tấm bảng II của bản muộn bị vỡ nhiều, và tấm bảng Pennsylvania thời Babylon cổ kể trọn cảnh này. Shamhat cởi áo, khoác cho Enkidu một nửa, giữ lại một nửa, rồi nắm tay dẫn chàng đến một trại chăn cừu (OB II 66–76). Những người chăn cừu đặt bánh mì trước mặt chàng. Chàng nhìn chằm chằm: xưa nay chàng chỉ biết bú sữa thú. Shamhat nói, theo bản dịch năm 1920 của Morris Jastrow và Albert Clay: “Ăn đi, Enkidu, lương thực của sự sống! Uống rượu nho đi, tập tục của xứ này!” (OB II 87–98). Thức uống ấy là šikaru, tức bia; Jastrow và Clay dịch là rượu nho.

Chàng ăn đến no, uống cạn bảy vò. Lòng chàng hớn hở, mặt chàng rạng rỡ. Người thợ cạo cạo sạch lông trên thân chàng, chàng xoa dầu lên người và “trở nên giống người”, rồi khoác áo, cầm lấy vũ khí. Ban đêm chàng đuổi sói và sư tử, và những người chăn cừu ngủ yên trong khi chàng canh gác (OB II 99–119).

1-5 Nhà Cưới

Một người đàn ông đi ngang qua, vội vã đến dự một đám cưới ở Uruk. Với nhà vua, người ấy nói, tấm mạng của cô dâu được vén lên trước tiên: Gilgamesh ăn nằm với cô dâu trước chú rể, đó là điều đã định từ khi cắt rốn của vua. Mặt Enkidu tái đi (OB II 120–166). Chàng đi vào Uruk, Shamhat theo sau, và đám đông kéo đến. Về vóc dáng hắn ngang ngửa Gilgamesh, người ta nói, tuy thấp hơn nhưng xương to hơn (OB II 175–189).

Một chiếc giường được trải sẵn cho nữ thần Ishhara, và Gilgamesh đến trong đêm để gặp cô dâu. Enkidu đứng ngoài phố, dùng chân chặn ngưỡng cửa. Theo lời Jastrow và Clay: “Như hai con bò đực họ giao đấu, ngưỡng cửa họ phá tan, bức tường họ làm hư hại” (OB II 196–226). Rồi Gilgamesh quỳ một gối xuống, cơn giận nguôi đi, và vua thôi không đánh nữa. Enkidu nói với vua: mẹ ngài là Ninsun đã sinh ra ngài để ngài là người có một không hai, và Enlil đã trao cho ngài vương quyền trên muôn dân (OB II 227–240). Tấm bảng kết thúc ở đây.

Trên tấm bảng Yale, nối tiếp ngay sau đó, hai người hôn nhau và kết bạn (OB III 18–19). Trong tấm bảng II của bản muộn, Ninsun nói rằng Enkidu sinh ra nơi hoang dã. Enkidu nghe vậy, mắt đẫm lệ, và hai người nắm lấy nhau (SB II 177–183). Họ cùng nhau đến rừng tuyết tùng giết kẻ canh rừng Humbaba, rồi về Uruk giết con Bò Trời mà Ishtar sai đến hại Gilgamesh. Những cuộc phiêu lưu ấy được kể trong các bài riêng.

1-6 Những Giấc Mơ Và Cái Chết

Tấm bảng VII mở đầu bằng câu Enkidu hỏi bạn vì sao các đại thần lại họp bàn; phần còn lại của cột chữ đã mất. Bản tiếng Hittite lấp chỗ trống ấy. Trong bản Thompson dịch, có phần được phục dựng, dựa trên bản dịch của Friedrich và Ungnad, các vị thần phán rằng vì chuyện Bò Trời và Humbaba, “Enkidu phải chết, còn Gilgamesh thì không chết”.

Enkidu nguyền rủa cánh cửa lớn bằng gỗ tuyết tùng mà chàng đã làm và treo ở Nippur (VII 37–63). Chàng nguyền rủa người đánh bẫy. Rồi chàng nguyền rủa Shamhat: mong nàng không bao giờ dựng được một gia đình để vui hưởng, mong nàng phải ngồi nơi ngã ba đường và đứng dưới bóng tường thành (VII 93–131).

Shamash từ trên trời gọi chàng. Sao lại nguyền rủa Shamhat, người đã cho ngươi ăn bánh mì xứng với thần linh, uống bia xứng với vua chúa, đã cho ngươi mặc áo và trao cho ngươi Gilgamesh làm bạn? Gilgamesh sẽ đặt ngươi nằm trên giường danh dự, khiến cả Uruk khóc thương ngươi, và sẽ khoác da sư tử lang thang nơi hoang dã (VII 132–147). Cơn giận của Enkidu nguôi đi, và chàng đổi lời nguyền thành lời chúc: mong các bậc vương hầu yêu nàng, mong đàn ông tặng nàng đá vỏ chai, đá lapis lazuli và vàng (VII 148–161).

Rồi chàng lại mơ. Một người có mặt chim Anzu, chân sư tử và vuốt đại bàng túm tóc chàng, trói tay chàng như cánh chim rồi dẫn xuống Nhà Bụi, “nơi thức ăn của họ là bụi, bùn là miếng sống của họ: như loài chim, họ mặc áo lông vũ” (Thompson). Ở đó có những vị vua từng cai trị đất nước, đủ mọi hạng tư tế, có Etana, và có Ereshkigal, nữ hoàng cõi âm, với người thư ký đang đọc một tấm bảng trước mặt bà (VII 165–205).

Enkidu đổ bệnh, và suốt mười hai ngày bệnh mỗi lúc một nặng (VII 255–260). Chàng than rằng mình sẽ không được ngã xuống nơi chiến trận để lưu danh (VII 263–267). Tấm bảng đứt đoạn ở đây, và khoảnh khắc chàng qua đời đã mất. Lúc rạng đông, trong tấm bảng VIII, Gilgamesh khóc người bạn có mẹ là linh dương, cha là lừa hoang (VIII 3–4). Vua sờ ngực bạn, tim đã ngừng đập; “rồi vua phủ mạng cho bạn như cho một cô dâu” (Thompson; VIII 57–59). Nỗi đau ấy đưa Gilgamesh đến đâu là chuyện của riêng Gilgamesh.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các bài thơ tiếng Sumer. Còn lại năm câu chuyện tiếng Sumer về Gilgamesh, có thể được sáng tác vào cuối thiên niên kỷ III TCN và còn lại qua các bản chép khoảng thế kỷ XVIII TCN. Trong Gilgamesh và Aga (ETCSL 1.8.1.1, dòng 40–47), Gilgamesh và Huwawa (1.8.1.5, dòng 1–12) và Gilgamesh, Enkidu và cõi âm (1.8.1.4, dòng 176), Enkidu là người hầu, hay nô lệ, của Gilgamesh.
• Gilgamesh, Enkidu và cõi âm (ETCSL 1.8.1.4). Gilgamesh đốn một cái cây trong vườn của Inanna và làm từ đó hai món đồ chơi, ellag và ekidma (dòng 27–150). Khi chúng rơi xuống cõi âm, Enkidu xin đi lấy về. Gilgamesh dặn: đừng mặc áo sạch, đừng xức dầu thơm, đừng ném gậy, đừng đi dép, đừng làm ồn, đừng hôn mà cũng đừng đánh vợ con (dòng 176–204). Enkidu làm trái tất cả, và cõi âm giữ chàng lại (dòng 205–220). Enlil không giúp; Enki giúp, và Utu mở một lỗ cho hồn Enkidu đi lên (dòng 221–242). Hai người bạn ôm nhau, và Gilgamesh hỏi người chết sống ra sao: người có một con trai, người có bảy con trai, người không ai cúng giỗ (dòng 243–303).
• Tấm bảng XII của bản muộn là bản dịch sát từng chữ sang tiếng Akkad nửa sau của bài thơ ấy, từ lúc hai món đồ chơi rơi xuống (Tigay, tr. 26–27). Ở đây Enkidu lại còn sống, dù chàng đã chết ở tấm bảng VII. Chàng gọi Gilgamesh là “chúa tôi”, và Gilgamesh khóc cho “người hầu của mình” (XII 7, 55). Gilgamesh cầu xin ba vị thần là Enlil, Sîn và Ea, trong khi bản tiếng Sumer chính chỉ có hai (XII 56–83).
• Các tấm bảng thời Babylon cổ. Tấm bảng Pennsylvania (CBS 7771) và tấm bảng Yale (YBC 2178) được mua năm 1914 từ cùng một người buôn. Đó là tấm bảng II và III của cùng một bản sử thi (Jastrow và Clay), có niên đại thế kỷ XVIII TCN. Tấm bảng Pennsylvania chứa các giấc mơ, Shamhat, bánh mì và bia, và trận vật nhau; tấm bảng Yale chứa tình bạn và kế hoạch đến rừng tuyết tùng.
• Bản sử thi Babylon chuẩn được cho là của Sîn-lēqi-unninni. Nó còn lại qua khoảng 75 bản chép, bản cổ nhất từ Assyria thế kỷ VIII TCN, bản muộn nhất từ Babylon thế kỷ II TCN. Các tấm bảng I, VII và VIII kể chuyện Enkidu ra đời, qua đời và được khóc thương. Cổ hơn những bản chép này là các bản dịch sang tiếng Hittite và tiếng Hurri, từ nửa sau thiên niên kỷ II TCN; bản phỏng dịch tiếng Hittite cung cấp đoạn các thần họp bàn đã mất ở đầu tấm bảng VII.
• Một tấm bảng lạ. Trên một tấm bảng thời Babylon giữa, được George công bố năm 2007 với nhan đề “The civilizing of Ea-Enkidu”, tên Enkidu được viết thành Ea, tên Gilgamesh thành Sîn, và Gilgamesh nằm mơ ở Ur chứ không phải ở Uruk (eBL, MB Priv₁ 1–37).

3 Những Dị Bản

• Người hầu hay người bạn? Tigay, theo Samuel Noah Kramer, chỉ ra rằng tình bạn không có trong các truyện tiếng Sumer: chỉ một hai lần Enkidu được gọi là bạn, còn thường là người hầu. Sử thi tiếng Akkad thì luôn gọi chàng là bạn, anh em và người ngang hàng (tr. 28–30). Vậy mà tấm bảng XII vẫn giữ chữ “người hầu”, điều Tigay gọi là “bất thường” (tr. 107).
• Sáu ngày hay bảy? Bản muộn ghi sáu ngày bảy đêm (SB I 192). Trên tấm bảng Pennsylvania con số bị hỏng; George đọc là bảy ngày bảy đêm (OB II 48), còn Jastrow và Clay từng đọc là sáu.
• Ai thắng trận vật? Tấm bảng Pennsylvania chỉ nói Gilgamesh quỳ xuống và cơn giận rời khỏi vua. Jastrow hiểu rằng Enkidu đã “vật Gilgamesh xuống đất”, và vì thế là “người anh hùng thật sự”. Còn bộ Britannica tiếng Nhật thì viết Enkidu bị Gilgamesh đánh bại.
• Enkidu chết ra sao? Ở tấm bảng VII và VIII, chàng chết theo phán quyết của các thần, sau mười hai ngày bệnh. Trong Gilgamesh, Enkidu và cõi âm và tấm bảng XII, chàng xuống cõi âm khi còn sống và bị giữ lại vì làm trái lời dặn của Gilgamesh. Vì những mâu thuẫn như thế, từ Jastrow trở đi, phần lớn học giả xem tấm bảng XII là một “phần nối thêm không gắn liền” với sử thi (Tigay, tr. 5, 27).
• Thứ gì rơi xuống cõi âm? ETCSL để nguyên ellag và ekidma không dịch. Trong chú giải của George, đó là quả bóng và cái vồ dùng trong một trò chơi; Piotr Steinkeller (2018) thì cho đó là một thứ nhạc cụ gây tiếng động mà Gilgamesh dùng để gọi đàn ông Uruk đi lao dịch (eBL, chú thích dòng XII 1).
• Họ có phải là tình nhân? Văn bản không hề nói vậy. Trong giấc mơ, Gilgamesh yêu tảng đá và chiếc rìu như yêu vợ (“ta yêu nó như yêu một người đàn bà”, theo Jastrow và Clay), và cuối cùng vua phủ mạng lên mặt bạn như cho một cô dâu. Các học giả hiểu điều này theo những cách khác nhau:
  • Thorkild Jacobsen, năm 1930, kết luận rằng Enkidu đã trở thành người tình của Gilgamesh, và sự áp bức mà nhà vua gây cho Uruk là những đòi hỏi tình dục. Tigay nói thêm rằng về sau chính Jacobsen đã hiểu sự áp bức ấy theo cách khác (Tigay, tr. 184, chú thích 22).
  • Tigay thấy “những khía cạnh đồng tính” là có thể có, vì lời lẽ trong các giấc mơ, nhưng không coi việc hai người nắm tay nhau và ngủ cạnh nhau là bằng chứng: ở Cận Đông ngày nay thanh niên vẫn đan tay nhau đi ngoài phố mà không mang ý nghĩa ấy (tr. 184, chú thích 22).
  • Susan Ackerman cho rằng ngôn từ và hình ảnh “gợi ra nhiều hơn một mối gắn bó nam giới mãnh liệt”, nhưng cảnh báo không nên đọc đó là quan hệ bạn đời đồng giới “theo nghĩa hiện đại”. Với bà, sự mơ hồ là có chủ ý: nó cho thấy hai người là những anh hùng đang đứng giữa các giai đoạn của đời người.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Heabani. Trong Bản kể của người Chaldea về Sáng thế (1876), George Smith đọc tên Enkidu là Heabani và tên Gilgamesh là Izdubar. Chỗ văn bản ghi ṣayyādu, nghĩa là “thợ săn”, Smith đọc thành một cái tên, Zaidu, và ông hiểu Shamhat người kỹ nữ (harimtu) thành hai người phụ nữ: “đi đi Zaidu, đem theo người nữ Harimtu, và đem cả Samhat”. Bộ Britannica tiếng Nhật đến nay vẫn ghi rằng cái tên này “từng được đọc là Eabani”.
• Một tấm bảng bị định sai niên đại 1.500 năm. Stephen Langdon, người đầu tiên công bố tấm bảng Pennsylvania, lúc đầu cho rằng nó thuộc thời Ba Tư. Jastrow và Clay chỉ ra “sai lệch chừng 1500 năm” ấy, đối chiếu lại tấm bảng và công bố các cách đọc đã sửa vào năm 1920.
• Một cái chết được tạo ra cho sử thi. Kramer kết luận rằng câu chuyện về cái chết của Enkidu trong bản tiếng Akkad, khác hẳn bản tiếng Sumer, đã được tạo ra riêng cho sử thi, để Gilgamesh có lý do đi tìm sự bất tử (Tigay, tr. 28).
• Enkidu và Adam. Jastrow và Clay so sánh Enkidu sống giữa muông thú, cùng người phụ nữ dẫn chàng đến đời sống con người, với Adam và Eva. Họ thấy một điểm khác: ở Babylon người phụ nữ nâng người đàn ông lên một đời sống cao hơn, còn trong Sáng thế ký nàng là kẻ cám dỗ. Họ viết rằng không câu chuyện nào lấy câu chuyện kia làm khuôn mẫu; cả hai đều “dựa trên những truyền thống tương tự”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: toàn bộ sử thi. Bên thi hài Enkidu, Gilgamesh thề sẽ khoác da sư tử và lang thang nơi hoang dã, đúng như Shamash đã báo trước (VIII 90–91).
• Humbaba: Kẻ canh giữ Rừng Tuyết Tùng: Enkidu biết khu rừng từ những ngày còn sống với đàn thú, và đã tìm cách can Gilgamesh đừng đi (OB III 104–113). Cánh cửa tuyết tùng mà sau này chàng nguyền rủa cũng được đốn từ đó.
• Etana: Vị vua được đại bàng đưa lên trời: trong giấc mơ cuối cùng, Enkidu thấy Etana ngồi giữa những người chết trong Nhà Bụi (VII 202).
• Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng: cái cây trong Gilgamesh, Enkidu và cõi âm mọc trong vườn của Inanna, và ở tấm bảng XII, những dòng tả Ereshkigal bám sát các dòng của Inanna xuống cõi âm hơn cả nguồn tiếng Sumer của chính nó (George, eBL, chú thích dòng XII 29–30).

6 Nguồn Tham Khảo

• Poem of Gilgameš, A. R. George biên tập, G. Rozzi và E. Jiménez hiệu đính, A. R. George dịch sang tiếng Anh, Thư viện Babylon điện tử (eBL, 2022), kèm các chú giải của George trong The Babylonian Gilgamesh Epic (2003): SB I, SB II, SB VII, SB VIII, SB XII, OB II, OB III, MB Priv₁, giới thiệu
• Gilgamesh, Enkidu và cõi âm (1.8.1.4), Gilgamesh và Huwawa, bản A (1.8.1.5), Gilgamesh và Aga (1.8.1.1), ETCSL: 1.8.1.4, 1.8.1.5, 1.8.1.1
• Morris Jastrow Jr. và Albert T. Clay, An Old Babylonian Version of the Gilgamesh Epic (Yale Oriental Series, Researches IV.3, 1920): Project Gutenberg
• R. Campbell Thompson, The Epic of Gilgamish (London: Luzac, 1928), các tấm bảng I, VII và VIII: archive.org
• George Smith, The Chaldean Account of Genesis (1876), chương XII: archive.org
• Jeffrey H. Tigay, The Evolution of the Gilgamesh Epic (1982), tr. 5, 26–30, 107 và 184
• Susan Ackerman, When Heroes Love: The Ambiguity of Eros in the Stories of Gilgamesh and David (2005): Nhà xuất bản Đại học Columbia; bài điểm sách của Raymond-Jean Frontain, The Gay & Lesbian Review, số tháng 3–4/2006: glreview.org
• Sources of Early Akkadian Literature, “Gilg. OB III” (YBC 2178): SEAL; Jessica A. Meyerson, “The University Museum: The House that Hilprecht Built”, Biblical Archaeology Review (2000): BAS Library
• “エンキドゥ”, Bách khoa toàn thư Britannica quốc tế (tiếng Nhật): Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Tsukimoto Akio, 『ギルガメシュ叙事詩』 (Iwanami Shoten, 1996), và Yajima Fumio, 『ギルガメシュ叙事詩』 (Chikuma Gakugei Bunko, 1998): CiNii, CiNii

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.