Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại

Người Hy Lạp đặt gương mặt Gorgon lên áo giáp, tường thành và đền thờ để xua đuổi tai ương. Còn vì sao Medusa lại mang gương mặt ấy thì là một câu hỏi khác, và các tác giả cổ đại không trả lời giống nhau. Trong thi phẩm của Ovid, một vị khách trong tiệc cưới của Perseus đã hỏi thẳng điều đó: trong ba chị em, vì sao chỉ có Medusa mang rắn trên tóc?

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Thư viện (Bibliotheca), một cuốn sổ tay thần thoại Hy Lạp mang tên Apollodorus, được xếp vào thế kỷ II. Người dịch sách là J. G. Frazer ghi chú rằng câu chuyện về Perseus trong đó “dường như dựa trên” một tác giả cổ hơn là Pherecydes. Về gia đình của Medusa, sách này khớp với Hesiod, người được dẫn ở đây.

1-1 Ba Chị Em Bên Kia Đại Dương

Thần biển Phorcys và Ceto có hai nhóm con gái. Các Graiae “tóc bạc từ lúc mới sinh”. Theo Hesiod, các Gorgon sống “bên kia dòng Oceanus lừng lẫy”, nơi tận cùng thế giới, về phía Đêm, gần các nàng Hesperides giọng trong trẻo. Tên họ là Stheno, Euryale và Medusa, người “chịu một số phận bi thảm”: hai chị em kia bất tử và không bao giờ già, còn nàng thì phải chết. Poseidon đã ăn nằm với nàng “trên một đồng cỏ êm giữa hoa xuân”.

Apollodorus tả dáng vẻ của họ. Đầu họ “quấn đầy vảy rồng”, họ có nanh lớn như nanh lợn rừng, bàn tay bằng đồng và đôi cánh vàng để bay, và ai nhìn họ đều hóa đá.

1-2 Lời Hứa Trên Đảo Seriphos

Một lời sấm truyền báo cho Acrisius rằng con gái ông là Danaë sẽ sinh ra một đứa con trai giết ông. Ông nhốt nàng trong một căn phòng bằng đồng dưới lòng đất, nhưng theo một số người, Zeus đã đến với nàng như một dòng vàng chảy qua mái nhà, và nàng sinh ra Perseus. Acrisius bỏ hai mẹ con vào một chiếc rương rồi thả xuống biển. Rương dạt vào đảo Seriphos, nơi một người tên Dictys nuôi đứa trẻ khôn lớn.

Polydectes, anh em của Dictys và là vua của đảo, đem lòng yêu Danaë, nhưng cậu con trai giờ đã trưởng thành là vật cản. Vì thế Polydectes triệu tập bạn bè, trong đó có Perseus, lấy cớ góp quà cưới cho một cô dâu. Perseus tuyên bố rằng ngay cả đầu Gorgon chàng cũng không từ. Những người khác góp ngựa. Còn với Perseus, Polydectes đòi chính chiếc đầu ấy.

1-3 Ba Bà Già Và Các Tiên Nữ

Được Hermes và Athena dẫn đường, Perseus trước hết tìm đến các chị em của Gorgon, những người con gái của Phorcys: Enyo, Pephredo và Deino, những bà già từ lúc mới sinh, chung nhau một con mắt và một chiếc răng, chuyền cho nhau dùng. Perseus giật lấy cả hai, và chỉ trả lại khi họ chỉ đường cho chàng đến chỗ mấy nàng tiên nữ. Từ các tiên nữ, chàng nhận được đôi dép có cánh, một chiếc túi gọi là kibisis, và chiếc mũ của Hades: ai đội nó thì thấy được người mình muốn thấy mà không ai thấy mình. Hermes trao cho chàng một lưỡi liềm bằng adamant, thứ kim loại cứng nhất.

1-4 Tấm Khiên

Perseus bay đến Đại Dương và thấy các Gorgon đang ngủ. Chỉ Medusa là có thể chết, vì thế chàng được sai đi lấy đầu nàng. Chàng đứng bên trên họ. Athena dẫn tay chàng, và chàng không nhìn vào Gorgon mà nhìn vào một tấm khiên đồng, thấy hình bóng nàng trong đó, rồi chém đầu nàng.

Từ thân Gorgon vọt ra con ngựa có cánh Pegasus và Chrysaor, về sau là cha của Geryon: những đứa con của nàng với Poseidon. Hai chị em còn lại tỉnh dậy đuổi theo, nhưng chiếc mũ đã che giấu Perseus.

1-5 Chiếc Đầu

Ở Ethiopia, Perseus giết một con thủy quái, giải cứu công chúa Andromeda và cưới nàng. Khi chú của nàng là Phineus âm mưu hại chàng, chàng giơ chiếc đầu ra, và Phineus cùng đồng bọn hóa đá. Về đến Seriphos, chàng thấy mẹ và Dictys đang phải nương náu bên các bàn thờ để tránh sự hung bạo của Polydectes. Chàng bước vào cung điện, nơi nhà vua đang tụ tập bạn bè, quay mặt đi và giơ cao chiếc đầu. Ai nhìn thấy nó đều hóa đá, “mỗi người giữ nguyên tư thế mình đang có lúc ấy”. Perseus lập Dictys làm vua, trả dép, túi và mũ cho Hermes, và dâng chiếc đầu cho Athena; nữ thần gắn nó vào giữa tấm khiên của mình.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Homer, Iliad và Odyssey (thế kỷ VIII TCN). Ông không gọi tên Medusa và không kể chuyện nào; ông chỉ cho thấy một chiếc đầu. Trên tấm aegis của Athena có “đầu của quái vật đáng sợ, Gorgon, ghê rợn và khủng khiếp” (Iliad 5.741–742); trên khiên của Agamemnon, Gorgon “trừng mắt dữ tợn”, quanh nàng là Kinh Hoàng và Tháo Chạy (11.36–37). Trong các đoạn này không ai bị hóa đá.
• Hesiod, Thần phả 270–283 (thế kỷ VIII–VII TCN): tên gọi, gia đình, nơi ở bên kia Đại Dương, việc Medusa phải chết, Poseidon, hai đứa con. Không có gì về gương mặt, mái tóc hay đôi mắt của nàng.
• Chiếc khiên của Heracles, một bài thơ được lưu truyền dưới tên Hesiod (216–237). Perseus, được chạm bằng vàng trên khiên của Heracles, bay đi với chiếc đầu trong một túi bạc, còn các Gorgon lao theo sau, “hai con rắn” lủng lẳng nơi thắt lưng.
• Pindar, Thắng ca Pythia số 12, theo người dịch Sir John Sandys có lẽ viết năm 490 TCN. Athena sáng tạo một khúc nhạc cho sáo aulos, một loại kèn sậy, để mô phỏng “khúc ai ca chết chóc thê lương” tuôn ra “từ dưới những chiếc đầu rắn khủng khiếp của các thiếu nữ” khi Perseus giết người thứ ba trong ba chị em; tiếng thét chói nhất là của Euryale. Cũng trong bài thơ ấy, Medusa được gọi là nàng “có gương mặt đẹp”. Trong bài số 10 (498 TCN), Perseus mang chiếc đầu “lấp lánh những lọn tóc rắn” đến cho dân đảo Seriphos và biến họ thành đá.
• Aeschylus, Prometheus bị xiềng 798–800 (thế kỷ V TCN): ba chị em có cánh, “các Gorgon tóc rắn, bị loài người ghê tởm, mà không kẻ phàm nào nhìn vào rồi còn thở được”.
• Ovid, Biến hình (Metamorphoses), cuối quyển 4 (khoảng đầu Công nguyên). Perseus tự kể chuyện mình trong tiệc cưới và giải thích về những con rắn (phần 3).
• Apollodorus, Thư viện 2.4.1–3 (thế kỷ II): bản kể đầy đủ nhất về cuộc phiêu lưu, được kể lại ở phần 1.
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp (thế kỷ II): một dị bản không có phép lạ, và những nơi người ta còn nhớ đến Medusa (phần 3 và 4).

3 Những Dị Bản

3-1 Ovid: Cô Gái Trong Đền Minerva

Trong bữa tiệc, một vị quý tộc hỏi Perseus vì sao trong ba chị em, chỉ Medusa có rắn trên tóc. Chàng đáp rằng nàng “nổi tiếng vì nhan sắc, là niềm hy vọng đầy ghen tị của biết bao kẻ cầu hôn”, và trong mọi vẻ đẹp của nàng, mái tóc là đẹp nhất; chàng từng gặp một người nói đã tận mắt thấy mái tóc ấy. Rồi chàng kể tiếp: “lời đồn rằng” (tiếng Latin dicitur, “người ta nói”) chúa tể biển cả đã chiếm đoạt nàng trong đền thờ Minerva.

Động từ Latin ở đây là vitiasse, mà từ điển Latin của Lewis và Short giải nghĩa, ở nghĩa này, là “cưỡng bức một người phụ nữ”; bản dịch năm 1922 của Brookes More làm nhẹ đi thành “chiếm được tình yêu của nàng”. Minerva quay mặt đi, lấy tấm aegis che gương mặt trinh bạch của mình. Để trừng phạt hành vi ấy, nữ thần biến tóc của Gorgon thành rắn, và đến nay vẫn mang những con rắn đó trên ngực để khiến kẻ thù khiếp sợ. Ngay cả Perseus của Ovid cũng chỉ kể lại theo lời người khác.

Ở quyển 6, Ovid nhắc lại chuyện này. Arachne dệt những cuộc quyến rũ của các vị thần vào một tấm thảm, và trong các cảnh về Neptune, nàng dệt thần trong hình “con chim lượn quanh Medusa tóc rắn, mẹ của con ngựa có cánh” (6.119–120).

3-2 Những Điểm Bất Đồng

• Vì sao Athena mang chiếc đầu? Homer: chiếc đầu đã ở trên aegis, ông không nói lý do. Apollodorus: Perseus dâng nó cho nữ thần. Nhưng “một số người cho rằng Medusa bị chặt đầu vì Athena”, bởi Gorgon muốn “sánh mình với nữ thần cả về nhan sắc”. Ovid: những con rắn trên ngực Minerva chính là những con rắn nữ thần đã tạo ra.
• Poseidon. Hesiod đặt cuộc gặp của hai người “trên một đồng cỏ êm giữa hoa xuân”, không một lời về tội lỗi. Ovid đặt nó trong đền thờ, thành một tội ác, và hình phạt giáng xuống Medusa. Apollodorus chỉ nói nàng có hai đứa con “với Poseidon”.
• Đẹp hay đáng sợ? Một bài thơ của Pindar có cả hai: Medusa “có gương mặt đẹp” và “những chiếc đầu rắn khủng khiếp” của các chị em nàng. Gorgon của Aeschylus có tóc rắn; Gorgon của Apollodorus có vảy, nanh, tay đồng và cánh vàng. Ở Ovid, chỉ Medusa có rắn.
• Hóa đá. Trong các đoạn của Homer và trong Thần phả, không ai bị hóa đá. Perseus của Pindar biến dân đảo “thành đá”; ở Aeschylus, không kẻ phàm nào nhìn các Gorgon mà còn sống; ở Apollodorus, “ai nhìn họ đều hóa đá”.
• Không phải quái vật. Ở Argos, Pausanias chỉ kể “những phần hợp lý của câu chuyện”. Sau khi cha là Phorcys qua đời, Medusa cai trị những người sống quanh hồ Tritonis ở Libya, dẫn họ đi săn và ra trận, rồi bị giết trong đêm khi đang đóng quân đối diện quân của Perseus. Perseus, “ngưỡng mộ nhan sắc của nàng ngay cả khi nàng đã chết”, chặt đầu nàng mang về cho người Hy Lạp xem. Pausanias còn ghi lại phỏng đoán của Procles người Carthage, rằng nàng là một trong những người đàn bà hoang dã của sa mạc Libya. Nhà sử học Diodorus (thế kỷ I TCN), theo một tác giả trước đó là Dionysius, coi các Gorgon là một tộc người nữ hiếu chiến ở Libya, bị quân Amazon dưới quyền nữ hoàng Myrina đánh bại, rồi “bị Perseus, con trai của Zeus, chinh phục lần thứ hai, khi Medusa làm nữ hoàng của họ”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Gương mặt hộ mệnh. Đầu Gorgon thường được vẽ trên áo giáp và tường thành như một dấu hiệu bảo hộ, Tange Kazuhiko viết trong bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica. Trên trán tường phía tây của đền Artemis ở đảo Corfu (590–570 TCN, theo niên đại của Bộ Văn hóa Hy Lạp), một Gorgon khổng lồ chiếm trọn chính giữa. Bách khoa toàn thư Princeton về các di chỉ cổ điển viết: “Chức năng của nàng rõ ràng là xua đuổi những ảnh hưởng tà ác.” Hai bên nàng là Chrysaor và Pegasus, những đứa con mà theo Hesiod đã vọt ra khi nàng bị chặt đầu, cùng hai con báo.
• Những gì Pausanias đã thấy, vào thế kỷ II: một chiếc đầu Medusa mạ vàng có aegis bao quanh trên bức tường phía nam của Acropolis ở Athens (1.21.3); đầu nàng bằng ngà voi trên ngực tượng Athena trong đền Parthenon (1.24.7); ở Tegea, một thánh địa gọi là “Phòng Thủ”, nơi người ta nói Athena đã ban cho thành một lọn tóc của Medusa để canh giữ (8.47.5); và ở chợ Argos, một gò đất được cho là chôn đầu nàng (2.21.5).
• Florence. Tượng đồng Perseus của Benvenuto Cellini, tay giơ cao chiếc đầu, đã đứng ở Loggia dei Lanzi từ giữa thế kỷ XVI. Bảo tàng Uffizi gọi nó là “một tuyên ngôn chính trị”: Đại công tước Cosimo I de’ Medici đã “chặt đầu” cuộc đấu đá nội bộ của thời Cộng hòa trước đó, “được biểu trưng bằng những con rắn của quái vật”. Caravaggio vẽ chiếc đầu trên một tấm khiên chiến đấu bằng gỗ (1596–1598), ngay lúc vừa bị chặt, miệng đang thét; Uffizi gọi đây là bức chân dung tự họa nổi tiếng nhất của ông.
• Những cách đọc mới. Năm 1976, tạp chí Signs đăng bản tiếng Anh tiểu luận “Tiếng cười của Medusa” (The Laugh of the Medusa) của Hélène Cixous. Tháng 10 năm 2020, tượng đồng Medusa cầm đầu Perseus của Luciano Garbati, làm năm 2008 như một lời đáp lại Cellini, được dựng ở công viên Collect Pond tại Manhattan, đối diện tòa án hình sự nơi Harvey Weinstein bị xét xử. Tạp chí Hyperallergic đưa tin về nó như một cách hình dung lại thần thoại “giữa thời #MeToo”, và kể chuyện ngôi đền của Ovid như thể đó đơn giản là điều “thần thoại Hy Lạp kể lại”. Một số nhà phê bình hỏi vì sao nàng cầm đầu Perseus chứ không phải đầu Poseidon.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: Perseus là con trai của thần. Trong Apollodorus, Zeus đến với Danaë bị giam cầm như một dòng vàng; Pindar gọi Perseus là người con “sinh ra từ trận mưa vàng”.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: ở cõi chết, Odysseus vội quay về thuyền vì “nỗi sợ tái mặt” rằng Persephone sẽ sai đưa lên “đầu của Gorgon, con quái vật khủng khiếp ấy” (Odyssey 11.633–635).
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: một người phụ nữ khác trong thần thoại có hình dạng thay đổi qua nhiều thế kỷ. Các văn bản cổ nhất không tả thân hình của Nữ Oa, và Hesiod, nguồn cổ nhất kể về Medusa, cũng không tả gương mặt nàng; thân rắn và nhan sắc đều đến sau. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Yamata no Orochi: Susanoo và con rắn tám đầu: một vị thần giết con rắn khổng lồ và cứu người con gái sắp trở thành nạn nhân tiếp theo của nó. Trong một lời chú ở bản dịch Nihongi năm 1896, W. G. Aston viết rằng “hầu như không cần chỉ ra” chuyện này giống chuyện Perseus và Andromeda.
• Humbaba: Kẻ canh giữ Rừng Tuyết Tùng: Eliza Gujabidze (2025), dựa trên nghiên cứu của Sarah Graff về hình ảnh Humbaba, điểm lại giả thuyết rằng gương mặt của kẻ canh giữ xứ Lưỡng Hà này đã ảnh hưởng đến hình tượng Gorgon của Hy Lạp, và nêu sự vay mượn ấy như một giả thuyết. Cũng như Perseus, Gilgamesh mang đầu kẻ canh giữ trở về.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hesiod, Thần phả 270–283, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus Digital Library; Chiếc khiên của Heracles 216–237, cùng bản dịch: theoi.com
• Homer, Iliad 5.741–742 và 11.36–37, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924), và Odyssey 11.633–635, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus Digital Library, Perseus Digital Library
• Pindar, Thắng ca Pythia số 10 và 12, bản dịch của Sir John Sandys (Loeb, 1915): archive.org
• Aeschylus, Prometheus bị xiềng 788–800, bản dịch của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926): Perseus Digital Library
• Ovid, Biến hình 4.765–804 (đánh số dòng theo văn bản Latin của Hugo Magnus, 1892) và 6.119–120, bản dịch của Brookes More (1922): Perseus Digital Library, văn bản Latin; cùng Lewis và Short, A Latin Dictionary (1879), mục “vitio”: Perseus Digital Library
• Apollodorus, Thư viện 2.4.1–3, bản dịch của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus Digital Library
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.21.3, 1.24.7, 2.21.5–6 và 8.47.5, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus Digital Library
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 3.52–55, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, tập II, 1935): LacusCurtius
• The Princeton Encyclopedia of Classical Sites (1976), mục “Kerkyra”: Perseus Digital Library
• Bộ Văn hóa và Thể thao Hy Lạp, “Bảo tàng Khảo cổ Corfu”: odysseus.culture.gr, ảnh
• Bảo tàng Uffizi, “The Loggia dei Lanzi” và “Views from around the World”: uffizi.it, uffizi.it
• Hélène Cixous, “The Laugh of the Medusa”, bản dịch của Keith Cohen và Paula Cohen, Signs tập 1, số 4 (1976): doi.org
• “In New York City, a Public Statue Reimagines the Myth of Medusa”, Hyperallergic, ngày 12/10/2020: hyperallergic.com
• Tange Kazuhiko, “ゴルゴン”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.