Yamata no Orochi: Susanoo và con rắn tám đầu

Trên trời, Susanoo là vị thần phá phách mọi thứ. Xuống đến mặt đất, chỉ trong một trang Kojiki, chàng trở thành anh hùng: cứu một cô gái, giết con rắn tám đầu, tìm được thanh kiếm, dựng nhà và hát một bài ca mà các nhà thơ đời sau coi là bài thơ ba mươi mốt âm tiết đầu tiên.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong quyển thượng của Kojiki, phần trích dẫn dịch theo bản tiếng Anh năm 1882 của Basil Hall Chamberlain. Câu chuyện nối tiếp ngay sau việc Susanoo bị đuổi khỏi trời, chỉ cách một tình tiết ngắn: trước hết chàng giết nữ thần lương thực Ōgetsuhime, và từ thân thể bà mọc ra tằm, lúa cùng các loại ngũ cốc.

1-1 Đôi Đũa Trôi Trên Sông

Susanoo giáng xuống một nơi gọi là Torikami, ở thượng nguồn sông Hi, xứ Izumo. Có mấy chiếc đũa trôi xuống theo dòng nước. Đoán rằng phía thượng nguồn có người ở, chàng ngược dòng đi tìm, và gặp một ông lão cùng một bà lão đang khóc, giữa hai người là một cô gái nhỏ.

Ông lão nói mình là thần đất, con của thần núi Ōyamatsumi. Tên ông là Ashinazuchi, vợ ông là Tenazuchi, còn con gái là Kushinadahime. Ông bà vốn có tám người con gái, nhưng “con rắn tám nhánh xứ Koshi” năm nào cũng đến ăn mất một người, và nay lại sắp đến kỳ nó tới.

1-2 Tám Đầu, Tám Đuôi

Susanoo hỏi con rắn trông thế nào. Lời đáp của ông lão là đoạn duy nhất Kojiki tả hình dạng nó. Mắt nó đỏ như quả tầm bóp. Nó có “một thân với tám đầu và tám đuôi”. Trên mình nó mọc rêu, cây bách và cây tuyết tùng, thân dài trải qua tám thung lũng và tám ngọn đồi, còn bụng thì “lúc nào cũng đầy máu và lở loét”.

Susanoo xin cưới cô gái. Ông lão đáp rằng mình chưa biết tên ngài. Susanoo cho biết mình là em của nữ thần Mặt Trời Amaterasu và vừa từ trời giáng xuống, thế là cha mẹ cô gái bằng lòng gả con cho chàng.

1-3 Chiếc Lược Và Rượu

Lập tức Susanoo biến cô gái thành “một chiếc lược nhiều răng khít” rồi cài lên tóc. Sau đó chàng bảo cha mẹ nàng ủ thứ “rượu tinh luyện tám lần”, tức rượu sake được ủ đi ủ lại cho thật nặng. Họ phải dựng một hàng rào có tám cổng, đặt ở mỗi cổng một cái giá, trên mỗi giá một vò rượu, và rót đầy mọi vò.

1-4 Thanh Kiếm Trong Đuôi Rắn

Con rắn đến, đúng như lời ông lão. Nó thò mỗi đầu vào một vò mà uống, đến khi say mềm thì mọi cái đầu đều gục xuống ngủ. Susanoo rút thanh kiếm mười nắm tay đeo bên mình, chém con rắn tan tành, “khiến sông Hi chảy thành một dòng sông máu”.

Khi chàng chém chiếc đuôi giữa, lưỡi kiếm bị mẻ. Lấy làm lạ, chàng dùng mũi kiếm rạch đuôi ra xem thì thấy bên trong có “một thanh đại đao sắc bén”. Chàng lấy thanh kiếm ấy và, cho đó là vật kỳ lạ, đem chuyện báo lên Amaterasu. Sách chép thêm: “Đây là thanh đại đao Kusanagi”, thanh kiếm Kusanagi (草薙剣).

1-5 Cung Điện Ở Suga

Rồi Susanoo đi tìm một nơi ở Izumo để dựng cung điện. Đến Suga, chàng nói lòng mình thấy sugasugashi, thanh thản, và Kojiki cho rằng vì thế nơi ấy mới có tên Suga. Khi chàng bắt đầu dựng cung, mây bốc lên, và chàng làm một bài ca, bài ca đầu tiên trong sách. Bài ca mở đầu bằng Yakumo tatsu; theo bản dịch của Chamberlain: “Tám lớp mây bốc lên. Tám lớp rào Izumo làm thành tám lớp rào cho đôi vợ chồng lui vào trong. Ôi, tám lớp rào ấy!”

Chàng phong Ashinazuchi làm người đứng đầu cung điện. Sau đó Kojiki kể tiếp dòng dõi của đôi vợ chồng qua nhiều đời, cho đến Ōkuninushi, vị thần lớn của Izumo.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kojiki (năm 712), quyển thượng. Sách viết tên con rắn chỉ bằng chữ ghi âm, 八俣遠呂知, Yamata no Orochi, “orochi tám nhánh”. Bản chú giải của Đại học Kokugakuin cho biết nghĩa của orochi không rõ, và ngoài thần thoại này không văn bản cổ nào khác ghi từ ấy theo cách đó.

• Nihon Shoki (năm 720), quyển 1. Sách viết 八岐大蛇, “đại xà tám nhánh”. Chính văn kể gần giống Kojiki, nhưng Susanoo tìm ra gia đình nhờ nghe tiếng khóc chứ không phải nhờ đôi đũa, con rắn uống rượu từ những thùng đặt trong tám cái gác, còn bài ca chỉ nằm trong lời chú. Sau chính văn là ba dị bản nữa về cuộc giao đấu, mỗi bản mở đầu bằng câu “một sách chép rằng” (mục 3).

• Izumo Fudoki (năm 733), bản địa chí do Izumo no Omi Hiroshima, thủ lĩnh thế tập của xứ, biên soạn theo chiếu chỉ năm 713. Đây là cuốn phong thổ ký duy nhất thời ấy còn nguyên vẹn, và trong đó không có con rắn nào. Susanoo ở đây là một vị thần địa phương đặt tên cho các vùng đất:

  • ở Yasuki, thần nói lòng mình đã được yên ổn, yasu;
  • ở Susa, thần bảo đất này tuy nhỏ nhưng là nơi tốt, đặt tên mình cho nó và an trí hồn mình ở đó;
  • ở Sase, theo lời các cụ già, thần cài lá cây sase lên tóc mà nhảy múa, và lá rơi xuống đất.

  Nhiều người con của thần là thần địa phương, và hai cô con gái được Ōnamochi, “vị đại thần đã tạo dựng đất nước”, hỏi cưới. Một nữ thần tên Kushi-inada-mitoyo-manura-hime xuất hiện một lần, đang mang thai và đi tìm chỗ sinh nở. Sách ghi sông Hi bắt nguồn từ núi Torikami ở ranh giới với xứ Hōki, và kể tên một đền thờ cùng một ngọn núi mang tên Suga, nhưng không nói một lời nào về trận đánh. Tên Koshi thì có xuất hiện: Ōnamochi trở về sau khi bình định “Yakuchi xứ Koshi” (越八口); sách không cho biết Yakuchi là gì.

3 Những Dị Bản

• Susanoo giáng xuống đâu? Kojiki và chính văn Nihon Shoki: thượng nguồn sông Hi ở Izumo. Một dị bản: thượng nguồn sông E ở xứ Aki; cô gái về sau mới được đưa đến Izumo. Một dị bản khác: trước tiên chàng xuống nước Tân La trên bán đảo Triều Tiên, ở tại Soshimori rồi tuyên bố: “Ta không muốn ở đất này.” Chàng lấy đất sét làm thuyền, vượt biển sang phía đông, đến núi Torikami.
• Ai bị đe dọa? Kojiki: tám người con gái, mỗi năm một người. Một dị bản: đứa con chưa chào đời của hai vợ chồng, vì đứa bé nào vừa sinh ra cũng bị con rắn nuốt. Ở một dị bản khác, cha mẹ cô gái xin Susanoo giết rắn trước rồi hãy cưới con họ.
• Rượu được dùng thế nào? Kojiki: rượu nặng trong các vò sau hàng rào. Một dị bản: rượu ủ từ “đủ loại trái cây”, Susanoo tự tay rót vào từng miệng rắn và nói: “Ngươi là một vị thần đáng sợ. Lẽ nào ta dám không thết đãi ngươi?” (bản dịch của Aston). Một dị bản khác: “rượu độc”.
• Thanh kiếm nào đã giết rắn? Kojiki và chính văn: thanh kiếm dài của chính Susanoo. Các dị bản đặt tên cho nó: Worochi no Ara-masa, “nay ở Isonokami”; Worochi no Kara-sabi, “nay ở chỗ các Kambe xứ Kibi”; và Ama no Haye-kiri.
• Thanh kiếm trong đuôi rắn tên là gì? Trong Kojiki, đó là thanh đao tsumuha hay tsumugari, vì các bản chép tay khác nhau một chữ, rồi sách gọi nó là Kusanagi. Chính văn Nihon Shoki cũng gọi là Kusanagi, nhưng một lời chú cho biết tên gốc của nó là Ame no Murakumo, “kiếm mây tụ trên trời”, có lẽ vì mây lúc nào cũng phủ trên chỗ con rắn ở, và nó được đổi tên vào thời Hoàng tử Yamato Takeru.
• Thanh kiếm đi về đâu?
  • Chính văn Nihon Shoki: “Đây là thần kiếm. Ta sao dám giữ làm của riêng?” Thế là chàng dâng nó lên các thần trên trời. Ở dị bản bắt đầu từ Tân La, chàng sai một hậu duệ đem kiếm dâng lên trời.
  • Động từ 白上 trong Kojiki có thể chỉ có nghĩa là chàng “báo lên” Amaterasu. Chamberlain theo học giả Hirata mà hiểu như vậy, còn Motoori Norinaga thì hiểu là “dâng lên”. Bản chú giải của Đại học Kokugakuin dẫn ý kiến của Matsumoto Naoki: sách không hề nói thanh kiếm đã lên trời.
  • Hai dị bản để nó lại dưới đất: “nay ở xứ Owari”, hoặc “do các Hafuri ở Atsuta trông giữ”.
• Ōkuninushi là con ai? Trong chính văn Nihon Shoki, con trai của đôi vợ chồng là Ōnamuchi, tức Ōkuninushi. Trong Kojiki và hai dị bản, ông là hậu duệ nhiều đời sau.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Từ Ise đến Atsuta. Ở phần sau của cả hai bộ sách, nữ tư tế Yamato-hime ở đền Ise trao thanh kiếm cho người cháu là Yamato Takeru khi chàng lên đường bình định miền đông. Khi kẻ thù đốt cánh đồng cỏ vây quanh chàng, Kojiki kể chàng dùng kiếm phát cỏ rồi châm lửa đốt ngược lại. Nihon Shoki kể chàng thoát nạn chỉ nhờ lửa, nhưng một lời chú chép rằng “thanh kiếm Mura-kumo … tự tuốt ra và phát quang cỏ”, “vì thế thanh kiếm được gọi là Kusa-nagi”. Trên đường về, chàng để kiếm lại nhà công chúa Miyazu ở xứ Owari rồi đi đánh thần núi Ibuki mà không mang theo nó, và không bao giờ trở về. Nihon Shoki chép thêm rằng thanh kiếm “nay ở đền Atsuta”.
• Bị đánh cắp rồi được trả về. Nihon Shoki ghi rằng năm 668, nhà sư Dōgyō lấy trộm kiếm Kusanagi trốn về Tân La, nhưng bị bão đánh dạt trở lại. Năm 686, bói ra bệnh của Thiên hoàng Tenmu là do kiếm Kusanagi gây họa, nên ngay trong ngày kiếm được đưa về đền Atsuta. Yoshii Iwao, trong bách khoa Nipponica, coi lời bói ấy là dấu hiệu cho thấy ban đầu đây không phải là kiếm của hoàng gia, và chuyện Yamato Takeru là một truyện nguồn gốc giải thích vì sao thanh kiếm báu của ngôi vua lại ở Owari.
• Đền Atsuta ngày nay. Atsuta Jingū ở Nagoya thờ thần Atsuta no Ōkami, với kiếm Kusanagi là vật thiêng hiện thân của thần. Năm 2019, khi giải thích về ba báu vật, hãng tin Kyodo viết rằng bản thân chiếc gương và thanh kiếm được giữ ở Ise và Atsuta, còn bản sao của thanh kiếm cùng viên ngọc được đặt trong nơi ở của Thiên hoàng.
• Chìm dưới biển. Năm 1185, trong trận Dan-no-ura, trận thủy chiến cuối cùng giữa họ Taira và họ Minamoto, vị thiên hoàng nhỏ tuổi Antoku chết đuối. Chiếc gương được giữ an toàn, viên ngọc được vớt lên, nhưng thanh kiếm chìm theo bà nội của Antoku và mãi nằm dưới biển. Mục từ về ba báu vật trong bách khoa Britannica cho biết thanh kiếm và chiếc gương truyền đời trong cung là katashiro, vật thay thế.
• “Kusanagi” nghĩa là gì? Cả hai bộ sách đều giải thích là “cắt cỏ”. Bản chú giải của Đại học Kokugakuin dẫn Satake Akihiro, người hiểu kusa là “hôi hám, đáng ghê” và nagi là một từ cổ chỉ con rắn: cái tên sinh ra từ nỗi sợ một con rắn hung dữ. Yoshii cũng cho rằng chuyện phát cỏ chỉ là lời giải thích dân gian ra đời về sau.
• Dòng sông, ruộng lúa và sắt. Có nhiều cách hiểu hiện đại:
  • Sakashita Keihachi, trong Bách khoa thư Thế giới của nhà Heibonsha, thấy ở con rắn một vị long thần cai quản nước, với thân hình khổng lồ lấy từ ấn tượng về sông Hi cùng những trận bão lũ theo mùa, còn Kushinadahime, “nàng công chúa ruộng lúa”, là hiện thân của chính những ruộng lúa.
  • Bản chú giải của Đại học Kokugakuin phản bác rằng nếu Koshi là miền bắc xa xôi thì con rắn là vị thần đến từ tận cùng đất nước, và không thể chỉ đơn giản là dòng sông.
  • Yoshii truy nguồn câu chuyện về tục thờ thần rắn trong các lễ hội phồn thực ở lưu vực sông Suga, về sau lan sang sông Hi rồi được hòa vào truyền thuyết về Susanoo, một vị thần mang theo “nền văn hóa sắt mới”. Izumo Fudoki quả có ghi về các làng ở thượng nguồn sông Hi rằng sắt ở đó “cứng, rất hợp để rèn mọi loại công cụ”.
• Bài thơ đầu tiên. Lời tựa của tuyển tập Kokinshū (Cổ kim tập) nói rằng thơ ba mươi mốt âm tiết bắt đầu từ Susanoo. Đền Suga ở thành phố Unnan, tỉnh Shimane, được cho là nằm đúng nơi xưa kia là cung điện của thần, và tự gọi mình là “cung điện đầu tiên của Nhật Bản”.
• Kagura Iwami. Trong nghệ thuật múa kagura của miền tây Shimane, Orochi là tiết mục tiêu biểu nhất. Thân rắn được làm theo ý tưởng từ những chiếc đèn lồng giấy, và rắn phun pháo hoa khi giao đấu với Susanoo. Tại Hội chợ Triển lãm Thế giới Osaka năm 1970, lần đầu tiên mười ba con rắn cùng xuất hiện trên sân khấu.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: chuyện xảy ra ngay trước đó. Những trò ngông cuồng của Susanoo khiến nữ thần Mặt Trời trốn vào hang, và các vị thần đuổi chàng khỏi trời. Chiếc gương và viên ngọc trong ba báu vật có nguồn gốc từ câu chuyện ấy, cũng như thanh kiếm có nguồn gốc từ câu chuyện này.
• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: chuyện về cha mẹ của Susanoo. Kojiki chôn Izanami trên núi Hiba, nơi giáp ranh giữa Izumo và Hōki, còn Izumo Fudoki ghi sông Hi bắt nguồn từ núi Torikami trên chính đường ranh giới ấy.
• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: trên đường mang đầu Gorgon trở về, Perseus giết một con quái vật biển và cứu công chúa Andromeda. Trong một lời chú ở bản dịch Nihongi năm 1896, W. G. Aston viết rằng “hầu như không cần chỉ ra” chuyện này giống chuyện Perseus và Andromeda. Yoshii Iwao cho biết giới nghiên cứu đã liên hệ chuyện này với loại truyện “kiểu Andromeda” có khắp thế giới, kể về người anh hùng cứu một thiếu nữ bị đem hiến cho quái vật, còn Sakashita Keihachi thì nêu tên Perseus và Siegfried trong số những anh hùng như thế.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kojiki, quyển thượng, văn bản hiệu đính, bản dịch tiếng Nhật hiện đại và chú giải: Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin, “Yamata no Orochi” 1, “Yamata no Orochi” 2, “Cung điện Suga” 1
• Basil Hall Chamberlain (dịch), Kojiki, 1882, các mục XVII–XX, LXXXII–LXXXIII và LXXXVII: Wikisource tiếng Anh
• Nihon Shoki, các quyển 1, 7, 27 và 29 (nguyên văn): Wikisource
• W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 1, quyển I và VII: Wikisource tiếng Anh, Wikisource tiếng Anh
• Izumo Fudoki (năm 733), nguyên văn: Wikisource
• Matsunaga Naomichi, “Yamatanoorochi”, Encyclopedia of Shinto, Đại học Kokugakuin: Kokugakuin
• Sakashita Keihachi, “八岐大蛇” và “素戔嗚尊”, Bách khoa thư Thế giới (Heibonsha); Yoshii Iwao, “八岐大蛇” và “草薙剣”, Nipponica: Kotobank, Kotobank, Kotobank
• “出雲国風土記”, “熱田神宮” (Kamata Jun’ichi, Nipponica), “三種の神器” (hãng tin Kyodo; Britannica), “壇ノ浦の戦” (Sugihashi Takao, Heibonsha), “須我神社”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Hiệp hội Du lịch thành phố Hamada, Iwami Kagura (2024): kankou-hamada.or.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.