Kaguya-hime: Nàng công chúa từ mặt trăng

Genji monogatari (Truyện Genji) gọi truyện này là “tổ tiên của mọi truyện kể”. Taketori monogatari là truyện văn xuôi viết bằng tiếng Nhật cổ nhất còn lại, và nó đầy những câu đùa: thất bại nào của các chàng cầu hôn cũng khép lại bằng một lối chơi chữ. Lối chơi chữ cuối cùng là một ngọn núi. Người của Thiên hoàng kéo lên núi rất đông, nên núi được gọi là Fuji, tức Phú Sĩ, và truyện kể rằng khói của những thứ họ đốt trên ấy đến nay vẫn bay lên mây.

1 Câu Chuyện

Đây là Taketori monogatari theo văn bản in trong bộ Kokumin Bunko. Các câu trích do chúng tôi dịch.

1-1 Cô Gái Trong Ống Tre

Thuở xưa có một ông lão vào núi đốn tre, đem về làm đủ thứ đồ dùng. Ông tên là Sanuki no Miyatsuko. Một hôm, ông thấy một cây tre sáng rực ở gốc. Bên trong ống tre có một người tí hon, cao chừng ba sun, xinh xắn vô cùng. “Hẳn đây là người sinh ra để làm con ta,” ông nói, rồi mang về giao cho vợ. Vì cô bé quá nhỏ, hai ông bà phải nuôi trong một cái giỏ.

Từ đó, mỗi lần đốn tre, ông lại tìm thấy vàng giấu trong các đốt, và ông giàu lên dần. Cô bé lớn nhanh như tre: chỉ ba tháng đã thành thiếu nữ. Ánh sáng của nàng tỏa khắp nhà, không còn góc nào tối, và mỗi khi ông lão ốm mệt hay bực bội, chỉ cần nhìn nàng là mọi chuyện qua đi. Một người họ Inbe là Mimurodo no Inbe no Akita được mời đến đặt tên cho nàng: Nayotake no Kaguya-hime, “nàng công chúa rạng ngời của cây tre mềm mại”.

1-2 Năm Món Quà Không Thể Có

Đàn ông sang hèn đều khao khát được nhìn thấy nàng. Họ thức trắng đêm bên hàng rào, khoét lỗ để nhìn trộm; truyện kể rằng từ đó việc đi tán tỉnh được gọi là yobai. Phần đông bỏ cuộc. Chỉ năm người vẫn kiên trì: Hoàng tử Ishitsukuri, Hoàng tử Kuramochi, Hữu đại thần Abe no Miushi, Đại nạp ngôn Ōtomo no Miyuki và Trung nạp ngôn Isonokami no Maro (các bản khác chép là Marotari).

Ông lão, đã ngoài bảy mươi, khẩn khoản xin nàng lấy một trong số họ. Nàng nhận lời sẽ theo người nào mang được thứ nàng muốn:

1. chiếc bát đá của chính Đức Phật, ở xứ Thiên Trúc;
2. một cành cây trên núi Hōrai (Bồng Lai) ngoài biển Đông, rễ bằng bạc, thân bằng vàng, quả là ngọc trắng;
3. chiếc áo bằng lông chuột lửa ở Trung Hoa;
4. viên ngọc ánh năm màu trên cổ rồng;
5. chiếc vỏ ốc koyasu-gai mà chim én cất giữ.

1-3 Năm Lần Thất Bại

Hoàng tử Ishitsukuri chờ ba năm, rồi đem đến một chiếc bát đen kịt bồ hóng lấy từ một ngôi chùa núi ở Yamato. Chiếc bát không có lấy một tia sáng như đom đóm. Chàng vứt bát đi mà vẫn tiếp tục van nài, nên truyện nói từ đó kẻ trơ trẽn được gọi là kẻ “vứt cái bát” (hachi), tức vứt bỏ liêm sỉ (haji). Hoàng tử Kuramochi trốn hơn một nghìn ngày cùng sáu người thợ giỏi để làm giả cành cây, rồi kể một câu chuyện dài về bão tố và quái vật trên đường đến Hōrai. Kaguya-hime đã thấy lòng mình tan nát, cho đến khi những người thợ kéo đến đòi tiền công. Hoàng tử bỏ trốn vào núi sâu và không ai tìm thấy nữa.

Vị Hữu đại thần mua chiếc áo chuột lửa của một thương nhân Trung Hoa: màu xanh lam thẫm, đầu mỗi sợi lông ánh vàng. Kaguya-hime cho đem đốt, và chiếc áo cháy rụi. Vị Đại nạp ngôn sai gia nhân đi tìm rồng, nhưng họ chia nhau của cải rồi bỏ trốn. Ông tự mình ra khơi, gặp bão cùng sấm sét, cầu xin thần linh tha mạng, rồi dạt vào bờ Akashi, hai mắt sưng “như hai quả mận”. Vị Trung nạp ngôn ngồi giỏ cho người kéo lên tổ én trong nhà bếp của cung, nắm được thứ gì đó thì dây đứt, ông ngã nhào xuống mấy cái vạc. Trong tay ông chỉ là phân én cũ: không có vỏ ốc, kai nashi, và vì thế, truyện nói, một nỗ lực vô ích được gọi là kai nashi. Ông gãy lưng, viết xong bài thơ đáp lời thăm hỏi của nàng thì qua đời.

1-4 Thiên Hoàng

Thiên hoàng nghe danh, sai nữ quan Nakatomi no Fusako đến xem mặt nàng. Kaguya-hime không chịu ra: nếu nàng trái lệnh vua thì cứ giết nàng đi, nàng nói. Ngài hứa ban tước cho ông lão; nàng đáp nếu bị ép vào cung, nàng sẽ biến mất. Vậy là Thiên hoàng giả đi săn, ghé nhà ông lão, nắm lấy tay áo nàng và cho gọi kiệu đến, thì nàng bỗng hóa thành một cái bóng. Chỉ khi ngài thôi ý định, nàng mới hiện lại hình người. Suốt ba năm sau đó, hai người thư từ qua lại.

1-5 Người Cõi Trăng

Từ mùa xuân năm thứ ba, nàng cứ ngắm trăng rồi khóc. Tháng Tám, gần đêm rằm, nàng nói thật với ông lão: “Con không phải người nước này. Con là người của kinh đô mặt trăng.” Theo cách tính của cõi trăng, nàng xuống đây “chỉ trong chốc lát”, vậy mà ở trần gian đã bao năm trôi qua. Đêm rằm, người cõi trăng sẽ đến đón. Người ở đó xinh đẹp và không bao giờ già, nàng nói, vậy mà nàng chẳng muốn về.

Thiên hoàng sai hai nghìn binh lính đến canh: một nghìn người trên tường, một nghìn người trên mái nhà. Nửa đêm, quanh nhà sáng rực gấp mười lần trăng rằm. Người cõi trăng cưỡi mây xuống, đứng thành hàng giữa không trung, cách mặt đất chừng năm shaku, cùng một cỗ xe bay có lọng lụa. Binh lính mất hết sức, không giương nổi cung. Một người có vẻ là vua của họ nói với ông lão: vì ông có làm chút việc thiện, họ đã cho nàng xuống giúp ông “trong chốc lát” và ban cho ông vàng; nàng đã phạm tội, nay tội đã mãn. Những cánh cửa khóa chặt tự mở ra.

Họ mang theo chiếc áo lông vũ của trời, ama no hagoromo, và một bình thuốc trường sinh. Kaguya-hime nếm một chút thuốc rồi viết thư cho Thiên hoàng, vì ai đã khoác áo ấy thì lòng sẽ đổi khác. Kèm theo thư là một bài thơ: “Giờ đây, lúc khoác chiếc áo lông vũ của trời, lòng thiếp lại thương nhớ chàng.” Rồi người ta khoác áo cho nàng, và nỗi thương xót dành cho ông lão tan biến. Nàng bước lên xe, cùng chừng một trăm người cõi trời bay lên.

1-6 Khói Trên Đỉnh Núi

Hai ông bà khóc ra máu, không chịu uống thuốc, nằm liệt giường. Thiên hoàng đọc thư nàng rồi hỏi ngọn núi nào gần trời nhất. Người ta tâu là một ngọn núi ở xứ Suruga. Ngài làm thơ: “Không còn được gặp nàng, ta trôi trong nước mắt; thuốc chẳng chết kia nào có ích gì?” Ngài sai Tsuki no Iwakasa mang thư và bình thuốc lên đốt trên đỉnh núi. Vì sứ giả dẫn theo rất đông binh sĩ lên núi, “giàu binh sĩ” (富士, fu-shi), nên núi được đặt tên là Fuji, và người ta kể rằng làn khói ấy đến nay vẫn bay lên mây.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Taketori monogatari. Một quyển truyện viết bằng chữ kana. Nakano Kōichi, trong Nipponica, xếp truyện vào khoảng giữa niên hiệu Jōgan (859–877) và Engi (901–923); Nanba Hiroshi, trong Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, cho rằng truyện ra đời từ cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X, trước tuyển tập thơ Kokinshū (Cổ kim tập), và văn bản còn lại đã được sửa đôi chút về sau. Tác giả không rõ. Người ta từng nêu Minamoto no Shitagō, Minamoto no Tōru, nhà sư Henjō hay một người họ Inbe; Nanba viết rằng “không có bằng chứng xác thực”.
• Các bản chép tay. Không còn bản nào từ thời Heian. Bản chép tay cổ nhất có ghi niên đại là bản do nhà thơ liên ca (renga) Satomura Jōha chép, có lời bạt đề năm 1570; trước khi bản này được biết đến, bản cổ nhất là bản vốn của Mutō Motonobu, nay thuộc Thư viện Tenri, có lời bạt đề năm 1592. Tiếp đến là các bản in chữ rời thời Keichō (1596–1615) và bản khắc gỗ có tranh năm 1646, 1663. Giới nghiên cứu còn nói đến một khoảng trống từ năm 1271 đến năm 1492, khi không có ghi chép nào về việc ai đó đọc truyện này.
• Genji monogatari (đầu thế kỷ XI) biết rõ truyện này. Ở chương “Yomogiu”, một nàng công chúa sống cô quạnh lấy tranh “truyện Kaguya-hime” ra xem cho khuây khỏa; ở chương “Tenarai”, một ni cô cưu mang một thiếu nữ lạc đường thấy điều ấy còn kỳ lạ hơn việc ông lão đốn tre tìm thấy Kaguya-hime; và ở chương “Eawase”, truyện được gọi là “Taketori no okina, tổ tiên của mọi truyện kể”. Trong cuộc thi tranh của chương ấy, một cuộn tranh minh họa truyện được đem so với cuộn tranh khác; phe đối thủ chê rằng một cô gái kết duyên với cõi đời từ trong ống tre thì “xem ra xuất thân thấp kém”.
• Man’yōshū (quyển 16, bài 3791) có một ông lão “tên gọi là Ông lão đốn tre”, Taketori no okina. Cuối xuân, ông lên đồi, gặp chín cô gái đang nấu canh, bị họ trêu chọc, và ông nói mình “bất ngờ gặp được tiên”. Đó chưa phải chuyện Kaguya-hime, nhưng ông lão đốn tre đã có tên từ thế kỷ VIII.
• Konjaku monogatari shū (đầu thế kỷ XII), quyển 31, truyện 33, kể một dị bản ngắn hơn (mục 3).
• Bằng tiếng Anh. F. Victor Dickins xuất bản bản dịch ở Tokyo năm 1888. Ông bỏ đi đoạn đi tìm vỏ ốc của chim én vì cho là “vụn vặt và thiếu hấp dẫn”.

3 Những Dị Bản

• Dị bản trong Konjaku. Một ông lão đan giỏ tìm thấy cô gái cao ba sun trong ống tre phát sáng, về sau lại tìm thấy vàng. Thử thách của nàng thì khác: bắt “sấm rền trên trời” mang về, tìm hoa udonge (ưu đàm), và “chiếc trống không đánh mà kêu”. Những người cầu hôn ra biển hay vào núi tìm kiếm, có người bỏ mạng, có người không về. Thiên hoàng đến định lập nàng làm hoàng hậu. “Nàng là quỷ hay thần?” ngài hỏi. “Chẳng phải quỷ, cũng chẳng phải thần,” nàng đáp, rồi người từ trời mang kiệu xuống đón nàng lên. Không có mặt trăng, không có thuốc trường sinh, không có Phú Sĩ: “Rốt cuộc chẳng ai biết người con gái ấy là ai.”
• Mặt trăng hay bầu trời? Từ điển Nihon Kokugo Daijiten ghi rằng trong Taketori và các tác phẩm trích dẫn nó, nàng trở về mặt trăng, còn trong Konjaku và một số sách khác, nàng về trời.
• Vì sao là “Fuji”? Lối chơi chữ của chính truyện là fu-shi, “giàu binh sĩ” (富士). Nanba Hiroshi đọc thêm một nghĩa nữa: fushi, “bất tử” (不死), ứng với thuốc trường sinh. Nhật ký hành trình Kaidōki (Hải đạo ký, 1223) gọi núi là “đỉnh bất tử”, viết thành 富士 theo tên của quận. Kaguya-hime của Kaidōki được tìm thấy trong một cái tổ ở rừng tre “trong hình dạng một quả trứng chim oanh”, và sách đặt nàng cạnh Dương Quý Phi: “nàng cũng là tiên nữ”, và cả hai đều để lại lời từ biệt cho một vị hoàng đế.
• Kaguya-hime thành nữ thần núi Phú Sĩ. Trong Shintōshū (Thần đạo tập, giữa thế kỷ XIV), quyển 8, truyện 47, một đôi vợ chồng già không con tìm thấy một bé gái năm, sáu tuổi trong rừng tre sau nhà và đặt tên là Kakuya-hime. Nàng kết duyên với quan quốc ty. Khi hai ông bà qua đời, nàng nói với chồng rằng mình là tiên nữ núi Phú Sĩ, rồi trở về tiên cung trên đỉnh núi. Ông leo lên theo, gieo mình xuống hồ nơi tiên cung, và hai người hiện ra thành vị thần núi Phú Sĩ, Đại Bồ Tát Sengen, một hình nam và một hình nữ.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Những cái tên có thật. Ba người cầu hôn mang tên và chức vị của những người có thật trong triều đình khoảng năm 700. Abe no Miushi làm Hữu đại thần năm 701 và mất năm 703. Ōtomo no Miyuki, một Đại nạp ngôn, mất năm 701. Isonokami no Maro từng giữ chức Trung nạp ngôn cùng nhiều chức khác, và mất năm 717 khi đang là Tả đại thần.
• Khuôn cũ, trào phúng mới. Truyện dựng trên những kiểu truyện cổ hơn: người vợ từ trời, cô dâu ra thử thách khó, sự tích địa danh. Nakano thấy ở đây “trò chơi chữ của giới trí thức” và lời châm biếm giới quý tộc. Nanba gọi truyện là tiền thân của tiểu thuyết trào phúng ở Nhật Bản.
• Một Kaguya-hime Tây Tạng? Đầu thập niên 1970, Kimishima Hisako, Momota Yaeko và Itō Seiji giới thiệu truyện “Ban Trúc cô nương” (斑竹姑娘, “Cô gái tre đốm”). Truyện nằm trong Kim ngọc phượng hoàng (金玉凤凰), tập truyện Tây Tạng cho thiếu nhi do Điền Hải Yến (Tian Haiyan) biên soạn (Thượng Hải, in lần đầu năm 1957; Tống Thành Đức trích truyện theo bản in năm 1961). Một cô gái sinh từ cây tre ra thử thách khó cho những người cầu hôn, rất giống Kaguya-hime. Phải chăng một truyện Tây Tạng đã đến được Nhật Bản thời Heian? Năm 2004, Tống Thành Đức (Song Chengde) cho biết quan điểm ảnh hưởng đi theo chiều ngược lại nay đã gần như thành định thuyết. Theo ông tóm tắt, nghiên cứu của Okutsu Haruo cho thấy truyện này không có trong nguyên bản của hệ thống truyện kể Tây Tạng mà sách của Điền Hải Yến dựa vào, và dù có thì hệ thống ấy cũng chỉ truyền đến Tây Tạng vào khoảng thế kỷ XI. Chính Tống Thành Đức lần ra phần cầu hôn của truyện bắt nguồn từ “Trúc công chúa” (竹公主), bản kể lại Taketori cho trẻ em Trung Quốc của Trịnh Chấn Đạc (Zheng Zhenduo, 1922). Cả hai đều đảo thứ tự hai thử thách cuối, và đều để một người cầu hôn mắc kẹt nơi bờ biển xa.
• Khói núi Phú Sĩ. Aoki Shin’ichi, Trung tâm Di sản Thế giới Núi Phú Sĩ, lưu ý rằng khi truyện ra đời, Phú Sĩ được biết đến là núi lửa đang hoạt động, có khói bốc lên. Thành phố Fuji có Bảo tàng Kaguya-hime Núi Phú Sĩ, giới thiệu truyền thuyết địa phương về một Kaguya-hime trở về núi Phú Sĩ. Trong công viên Taketori ở Hina, nơi tương truyền nàng ra đời, có một tấm bia đá cổ khắc chữ “Taketori-hime”. Mỗi năm, thành phố chọn những cô gái trẻ làm “Kaguya-hime”, đại sứ du lịch của mình.
• Quê của ông lão đốn tre? Ở thị trấn Kōryō, tỉnh Nara, đền Sanuki tọa lạc trên vùng mà từ điển Wamyōshō (Hòa danh sao) thế kỷ X ghi là hương Sanuki thuộc quận Hirose, và thị trấn giới thiệu ngôi đền cùng công viên Taketori như những nơi gắn với truyện.
• Trong sách giáo khoa. Từ năm 1933, sách tập đọc quốc định của Nhật Bản đưa “Kaguya-hime” vào cho học sinh nhỏ tuổi. Như Saito Mika chỉ ra, bài đọc giữ lại ống tre và mặt trăng, cắt bỏ chuyện năm người cầu hôn đi tìm báu vật, biến Thiên hoàng thành một “lãnh chúa” bị nàng từ chối lời cầu hôn; đến sách năm 1941 thì nhân vật này cũng biến mất. Một trong những người biên soạn, Kagami Torao, năm 1938 giải thích, qua đoạn văn Saito trích dẫn, rằng việc khước từ các hoàng tử “không ổn về mặt giáo dục”; chuyện một cô gái trái ý Thiên hoàng thì tuyệt đối không được đưa vào, còn chuyện hai nghìn binh lính của Thiên hoàng không ngăn nổi người cõi trăng thì không thể giữ nguyên mà dạy cho trẻ em.
• Lên mặt trăng. Tàu quỹ đạo Mặt Trăng SELENE của Nhật Bản, phóng năm 2007, được đổi tên thành Kaguya theo một cuộc bình chọn của công chúng. Hai vệ tinh con của nó được đặt tên là Okina và Ouna, “ông lão” và “bà lão”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng: Hằng Nga lấy trộm thuốc trường sinh rồi trốn lên mặt trăng. Trong Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, Shirakawa Shizuka lần theo quá trình các truyện về mặt trăng của Trung Hoa phát triển thành “kiểu truyện Kaguya-hime”: một người bị Thiên Đế trừng phạt xuống trần một thời gian, hết hạn thì lại bay về trời.
• Urashima Tarō: Chàng đánh cá dưới đáy biển: một truyện Nhật Bản khác về cõi khác, nơi thời gian trôi khác hẳn. Theo cách tính của cõi trăng, Kaguya-hime chỉ xuống trần “trong chốc lát”, mà đã sống hơn hai mươi năm dưới đất; còn Urashima đi một thời gian ngắn, trở về thì ở quê đã qua mấy trăm năm.
• Chú Cuội: Người ngồi gốc cây đa trên cung trăng: chú tiều phu bị chính cây đa mang lên cung trăng, và ở lại đó. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì chung chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Taketori monogatari, văn bản Kokumin Bunko: Wikisource
• F. Victor Dickins (dịch), The Old Bamboo-Hewer’s Story (Tokyo: San Kaku Sha, 1888): Internet Archive
• Genji monogatari, các chương “Yomogiu”, “Eawase” và “Tenarai”, Shibuya Eiichi hiệu đính: Wikisource, Wikisource, Wikisource; Man’yōshū, quyển 16, bài 3791: Wikisource
• Thư viện Quốc hội Nhật Bản, Japan Search, “竹取物語” (các bản chép tay): Japan Search
• Konjaku monogatari shū, quyển 31, truyện 33, theo văn bản Kōshō Konjaku monogatari shū: Yatagarasu Navi
• Kaidōki (1223), văn bản Gunsho ruijū: Wikisource; Kaidōki và Shintōshū, quyển 8, truyện 47, kèm bản dịch tiếng Anh: Đại học Chuo, The Literature of Mt. Fuji: Japanese Classical Literature: PDF
• “竹取物語”, Nakano Kōichi (Nipponica) và Nanba Hiroshi (Sekai Daihyakka Jiten); “かぐや姫”, Nihon Kokugo Daijiten và Nipponica; “嫦娥”, Shirakawa Shizuka (Sekai Daihyakka Jiten); “竹取翁”; “阿倍御主人”, “大伴御行”, “石上麻呂”; “讃岐神社”, Nihon rekishi chimei taikei: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Fukuda Takashi, 「古典教材としての『竹取物語』」, 2013: J-STAGE; Saito Mika, 「戦時下の軍国主義教育における『竹取物語』の教材化とその影響」, Asian Cultural Studies 48, 2022: researchmap
• Song Chengde (Tống Thành Đức), 「『竹取物語』、「竹公主」から「斑竹姑娘」へ」, Kyōto Daigaku Kokubungaku Ronsō 12, 2004: KURENAI; Điền Hải Yến, Kim ngọc phượng hoàng (1957): NDL
• Aoki Shin’ichi, 「「かぐや姫の物語」と『竹取物語』」, Trung tâm Di sản Thế giới Núi Phú Sĩ, Shizuoka: PDF; Thành phố Fuji, Kōhō Fuji: PDF; Cục Vận tải Kinki, đề xuất cho Kōryō (2019): PDF
• NASA, “Kaguya”: science.nasa.gov

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.