Momotarō: Cậu bé từ quả đào

Ông lão lên núi đốn củi, bà lão xuống sông giặt áo, và một quả đào bập bềnh trôi xuống theo dòng nước. Năm 1924, khi viết lại câu chuyện, nhà văn Akutagawa Ryūnosuke chẳng buồn nói ai đã vớt quả đào: một bà lão, “như mọi đứa trẻ ở Nhật đều biết”. Momotarō đã thành sách tranh, thành bài học trong nhà trường, thành phim tuyên truyền thời chiến và cả truyện châm biếm chiến tranh. Và không phải lúc nào cậu cũng sinh ra từ quả đào.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Iwaya Sazanami, tập đầu trong bộ Nihon mukashibanashi (“Chuyện xưa Nhật Bản”), in tháng 7 năm 1894. Phần lớn sách tranh về sau đều theo bản này. Chúng tôi chưa được xem chính cuốn sách năm 1894, nên dựa vào văn bản được in lại trong một cuốn sách hướng dẫn cho giáo viên năm 1929.

1-1 Quả Đào Trên Sông

Ngày xưa có hai ông bà lão lúc nào cũng mong có một mụn con. Một hôm, ông lên núi đốn củi, bà ra sông giặt giũ. Đang giặt thì từ thượng nguồn trôi xuống một quả đào “to cỡ một ôm”, bập bềnh tonburiko sukkokko.

Bà với tay không tới. Bà bèn vỗ tay mà hát: “Nước xa thì đắng! Nước gần thì ngọt! Tránh chỗ đắng ra, lại chỗ ngọt vào!” Quả đào trôi dạt đến trước mặt bà rồi dừng lại, và bà ôm về làm quà cho ông.

Chiều hôm ấy, ông lão lấy dao bếp định bổ đôi quả đào. Từ bên trong vang lên tiếng trẻ con: “Ông ơi, khoan đã!”, rồi quả đào nứt làm đôi và một em bé trai nhảy ra. Hai ông bà mừng rỡ nuôi đứa bé như con đẻ, và vì nó sinh ra từ quả đào (momo) nên đặt tên là Momotarō, “cậu bé đào”.

1-2 Bánh Kibi-dango

Năm mười lăm tuổi, Momotarō tạ ơn cha mẹ: ơn dưỡng dục, cậu nói, cao hơn ngọn núi nơi cha cắt cỏ, sâu hơn dòng sông nơi mẹ giặt áo. Rồi cậu xin phép đi đánh Onigashima, hòn đảo của lũ oni, để đoạt kho báu đem về. Ông lão thấy con đáng tin cậy nên bằng lòng. Hai ông bà giã kê làm bánh kibi-dango, bánh viên bột kê, rồi rơi nước mắt tiễn con lên đường.

Đến trưa, khi Momotarō ngồi bên đường ăn bánh, một con chó đốm to như con bê từ bụi cỏ bước ra: “Momotarō ơi, Momotarō ơi, cậu đeo gì bên hông thế?” “Bánh kibi-dango ngon nhất nước Nhật.” “Cho tôi một cái, tôi xin theo hầu.” Kế đó một con khỉ nhảy từ cành cây xuống. Con chó xông vào định cắn, Momotarō phải can hai con ra; khỉ cũng được một cái bánh và cầm kiếm cho cậu, còn chó thì cầm cờ. Sau cùng là một con gà lôi, bị Momotarō dọa cho phải hàng phục và xin được đi theo. Từ đó ba con vật trở nên thân thiết với nhau.

1-3 Đảo Onigashima

Họ giương buồm thuận gió vượt biển. Trên đảo, trên những tảng đá “như bị rìu gọt”, sừng sững cổng sắt, hàng rào sắt và một ngôi nhà sắt. Gà lôi bay đi trước, đậu trên mái nhà và hô lớn rằng “Đại tướng Momotarō của Đại Nhật Bản” đã đến: muốn sống thì hãy bẻ sừng, dâng kho báu mà đầu hàng.

Lũ oni đóng khố da hổ cười ồ, vung gậy sắt xông tới. Bấy giờ chó và khỉ phá cổng sắt mà tràn vào. Con thì chết đuối dưới biển, con rơi xuống ghềnh đá, vô số con khác bị ba con vật hạ gục, cho đến khi chỉ còn lại tên đầu sỏ. Nó ném gậy sắt xuống, tự bẻ sừng mình, dâng lên cùng kho báu, khóc lóc xin tha mạng.

Momotarō trói nó lại, giao dây cho khỉ dắt, còn chó và gà lôi khiêng chiến lợi phẩm: chiếc áo tơi và chiếc nón rơm làm người ta tàng hình, chiếc búa gỗ gõ ra được mọi thứ mình muốn, viên ngọc như ý, san hô, đồi mồi và ngọc trai. Rồi họ lên thuyền khải hoàn trở về.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Không có sách thời trung đại nào kể chuyện Momotarō. Đó là một truyện truyền miệng, và nó được in thành sách ở Edo.

• Sách bìa đỏ. Từ cuối thế kỷ 17, các nhà in ở Edo bán akahon, những cuốn sách tranh nhỏ bìa đỏ cho trẻ em vào dịp năm mới, và Momotarō là một trong những đề tài của chúng. Cuốn Kusazōshi jiten (Thảo song chỉ sự điển), được Fujita Tomoko dẫn, truy nguồn một bản in lại thập niên 1770 về một cuốn sách đỏ tí hon năm 1723. Năm 1748, lời tựa một cuốn sách giảng đạo hài hước đã nhắc đến “bà lão vớt được Momotarō” (Nihon kokugo daijiten, Nhật Bản quốc ngữ đại từ điển).
• Cuộn tranh không lời. Bảo tàng Lịch sử tỉnh Hyogo lưu giữ một cuộn Momotarō emaki thời Edo gồm mười bốn cảnh, được vẽ làm mẫu cho họa sĩ.
• Kyokutei Bakin, đại tiểu thuyết gia cuối thời Edo, chép lại truyện trong quyển 4 tập tùy bút Enseki zasshi (1811) và khảo cứu nguồn gốc của nó. Chúng tôi chưa được xem bản in năm 1811, nên đọc văn bản của ông qua trích dẫn trong cuốn sách năm 1929.
• Sang tiếng Anh. Trong Tales of Old Japan (1871) của A. B. Mitford có truyện “The Adventures of Little Peachling”: quả đào “nứt làm đôi, và một em bé yếu ớt chào đời”.
• Sách tập đọc. Năm 1887, bộ Jinjō shōgaku tokuhon (Tầm thường tiểu học độc bản, “Sách tập đọc tiểu học”) của Bộ Giáo dục dành ba bài trong quyển 1 cho truyện này. Quả đào tự nứt ra và một bé trai ra đời; Momotarō lên đường “đi lấy của báu” ở Onigashima.
• Iwaya Sazanami (1870–1933) mở đầu 24 tập Nihon mukashibanashi (1894–1896) của mình bằng truyện này. Tóm lược nghiên cứu của Namekawa Michio, Kawachi Shigeo viết rằng dạng cơ bản ấy được định hình trong khoảng mười năm sau 1887, phần lớn nhờ sách giáo khoa tiểu học.

3 Những Dị Bản

Giới nghiên cứu gọi hai dạng cổ là kashō-gata, “sinh từ quả”, và kaishun-gata, “cải lão hoàn đồng”. Trong Nipponica, Kojima Yoshiyuki viết rằng ở các sách akahon và những ghi chép cổ khác, bà lão ăn quả đào, trẻ lại rồi sinh con. Cuộn tranh ở Hyogo cũng vậy: một ông lão sửng sốt, một người vợ đã trẻ lại, rồi một cậu bé nhấc bổng cái cối. Năm 1779, nhà văn hài Ichiba Tsūshō để cho đôi vợ chồng già đã dọn lên Edo nói rằng nhặt được đào thì ắt sẽ trẻ lại, một câu đùa chỉ có nghĩa với độc giả vốn biết dạng truyện ấy (Fujita).

Năm 1811, Bakin kể quả đào tự nứt ra, rồi chép thêm rằng “có người nói” bà lão vớt được hai quả đào; hai vợ chồng ăn xong thì “lập tức trẻ lại”, và ngay đêm ấy bà thụ thai. Ông còn chú rằng ông chưa thấy sách nào chép chuyện đứa trẻ sinh ra từ quả đào, nhưng chuyện đứa trẻ sinh ra từ đốt tre thì Nhật Bản và Trung Hoa đều có. Akabane Yuriko khảo sát ba cuốn sách tranh khổ gōkan của thế kỷ 19: cả ba đều cho hai ông bà ăn đào mà trẻ lại, nhưng ở hai cuốn, Momotarō vẫn chui ra từ quả đào.

• Một quả hay hai quả? Trong một bài trường ca theo lối cổ của học giả Kurosawa Okinamaro (1795–1859), bà lão ước có thêm một quả cho ông, và quả thứ hai trôi đến; bổ ra thì thấy một đứa trẻ bên trong.
• Ai theo trước? Ở Bakin và Sazanami, chó theo trước, rồi khỉ, rồi gà lôi. “Little Peachling” của Mitford gặp khỉ trước, rồi gà lôi, rồi chó.
• Kho báu gồm những gì? Bakin kể áo tơi, nón tàng hình và chiếc búa. Mitford thêm những viên ngọc điều khiển thủy triều, san hô, xạ hương, ngọc lục bảo, hổ phách, đồi mồi, vàng và bạc. Một bài hát học đường của Tanabe Tomosaburō trong bộ Yōnen shōka (Ấu niên xướng ca, 1900–1902), bài mở đầu bằng câu “Sinh ra từ quả đào, Momotarō”, gói gọn thành “vàng bạc, san hô, lụa là gấm vóc”.
• Có cô dâu không? Kojima nhắc đến một cuộn Momotarō emaki năm 1735, trong đó Momotarō cứu một nàng công chúa rồi cưới nàng, dù ông không coi đó là dạng gốc. Nomura Keiko cho rằng xưa kia truyện từng kể cả chuyện cưới vợ, rồi phần ấy mờ dần khi truyện được kể cho trẻ nhỏ. Trong truyện dân gian, cậu bé có thể ra đời từ quả đào hay từ một hộp hương, và có nơi kể cậu đưa một nàng công chúa từ địa ngục trở về (Mypedia).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Okayama và con quỷ Ura. Nihon Shoki (Nhật Bản thư kỷ) chép rằng dưới triều Thiên hoàng Sujin, Kibitsuhiko là một trong bốn vị tướng được sai đi về phía tây, và đền Kibitsu thờ ông. Theo truyền thuyết của đền, như trang Di sản Nhật Bản kể lại, con quỷ Ura xây thành trên núi rồi cướp phá làng mạc. Mũi tên của Kibitsuhiko và của Ura chạm nhau giữa không trung, cho đến khi một mũi tên bắn trúng mắt trái của Ura. Ura hóa thành gà lôi mà chạy, Kibitsuhiko hóa chim ưng đuổi theo; Ura hóa cá chép, Kibitsuhiko hóa chim cốc và bắt được nó. Đầu Ura bị chôn dưới cái vạc của đền mà vẫn gầm gừ mãi, cho đến khi Ura hiện về trong giấc mộng, hứa rằng nếu vợ mình được nấu cơm trong vạc ấy thì sẽ báo điềm lành dữ qua tiếng vạc. Đó là nghi lễ narukama vẫn còn ở đền: một bà lão gọi là Aso-me đun vạc, và tiếng vạc ù ù báo điềm lành hay dữ. “Thành” của Ura, Kinojō, thực ra là một pháo đài cổ trên núi, được cho là xây vào thế kỷ 7.
  • Bảo tàng thành phố Okayama ghi công gắn truyền thuyết ấy với Momotarō cho nghệ nhân đúc kim loại Namba Kinnosuke, người năm 1930 cho in Momotarō no shijitsu (“Sự thật lịch sử về Momotarō”). Trang Di sản Nhật Bản kể thêm rằng đất Kibi trồng đào từ lâu, rằng hạt kê (kibi) làm bánh được cho là mang tên đất Kibi, và con chó vẫn còn trong những cái tên như Inukai, “người nuôi chó”. Bánh kê đã là đặc sản trước cổng đền từ đầu thời Edo; món bánh kibi-dango ngày nay ra đời năm 1856.
• Inuyama. Đền Momotarō ở Kurisu, bên sông Kiso, được lập năm 1930. Vị thần được thờ chính là Momotarō, được cho là Ōkamuzumi-no-mikoto “hiện ra từ quả đào”: đó là cái tên Kojiki đặt cho những quả đào của Izanagi, ở đây được viết bằng những chữ có nghĩa là “quả thần lớn”. Ngọn Momoyama sau đền được truyền là nơi Momotarō cuối cùng biến mất, và bên sông có tảng “đá giặt” của bà lão. Năm trước đó, 1929, họa sĩ vẽ bản đồ toàn cảnh Yoshida Hatsusaburō đã lập luận rằng Inuyama hợp với truyền thuyết hơn cả (Tabi-mag).
• Megijima và Kinashi. Đảo Megijima ngoài khơi Takamatsu còn được gọi là Onigashima, và cái hang nhân tạo gần đỉnh đảo được gọi là “nhà của quỷ”; một nhà nghiên cứu sử địa phương đã tìm ra nó năm 1914. Từ đó, vùng Kinashi (“không có quỷ”) kể rằng Momotarō chính là hoàng tử Wakatakehiko, người cùng ba dũng sĩ dẹp hải tặc, và rằng Sugawara no Michizane, khi làm quan cai trị xứ Sanuki, đã nghe ngư dân kể rồi viết thành truyện cổ tích.
• “Kẻ trộm”, 1871. Trong Hibi no oshie (“Lời dạy mỗi ngày”), viết cho hai con trai Ichitarō tám tuổi và Sutejirō sáu tuổi, Fukuzawa Yukichi lập luận rằng “chủ của kho báu là lũ oni”. Vô cớ đi lấy nó thì Momotarō là “kẻ xấu, có thể gọi là kẻ trộm”. Trừng phạt lũ oni hại đời là việc tốt, nhưng mang báu vật về cho ông bà thì là “việc làm chỉ vì lòng tham”.
• Vì hoàng quốc, 1894. Tập đầu của Sazanami ra đời vào tháng 7 năm 1894, đúng tháng Nhật Bản khai chiến với nhà Thanh. Masui Makoto chỉ ra rằng Momotarō của ông tự xưng là “sứ giả của các thần trên trời” và đi đánh Onigashima “vì hoàng quốc”.
• Akutagawa, 1924. Mùa xuân năm ấy, Akutagawa nhắc lại lời học giả Trung Hoa Chương Thái Viêm nói với ông ở Thượng Hải: “Người Nhật mà ta ghét nhất là Momotarō, kẻ đã chinh phạt đảo quỷ.” Tháng 7, ông in truyện “Momotarō” của riêng mình. Ở đó, Onigashima là hòn đảo thanh bình rợp bóng dừa; Momotarō đi đánh vì lười làm lụng, thuê gia nhân bằng nửa cái bánh mỗi con, và ra lệnh giết sạch lũ oni. Khi tù trưởng oni hỏi họ đã phạm lỗi gì, Momotarō đáp rằng cậu đến vì đã thu nạp được ba gia nhân trung thành. Cuối truyện, đám oni trẻ giấu bom trong trái dừa để giành độc lập cho hòn đảo.
• Phim thời chiến. Seo Mitsuyo đạo diễn Momotarō no umiwashi (“Đại bàng biển của Momotarō”, 1943), rồi theo yêu cầu của Bộ Hải quân làm Momotarō: Umi no shinpei (“Thần binh trên biển của Momotarō”), công chiếu tháng 4 năm 1945. Trong phim, Momotarō chỉ huy đội lính dù gồm khỉ, chó, gà lôi và gấu tiến về một Onigashima ở phương nam. Các bản phim bị hủy khi chiến tranh kết thúc; một bản được tìm thấy năm 1983.
• Những cách đọc. Kojima cho biết Yanagita Kunio và Ishida Eiichirō thấy đằng sau Momotarō niềm tin vào một vị thần “đứa trẻ tí hon”, và chính ông so sánh với một truyện Miến Điện về cậu bé bằng ngón tay cái, chia bánh để kết bạn đồng hành rồi đi đánh mặt trời.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: chạy trốn khỏi cõi chết, Izanagi ném ba quả đào vào kẻ đuổi theo và đặt tên chúng là Ōkamuzumi-no-mikoto; đền Momotarō ở Inuyama thờ một vị thần mang cùng tên ấy, viết bằng những chữ khác. Bài trường ca của Kurosawa Okinamaro gọi cậu bé là Kamutsumimaro, đưa cậu sang “cõi Yomi”, và khép lại bằng lời nhắc rằng ngay từ thời thần Izanagi, kamutsumi đã đẩy lui đạo quân của Yomi. Truyện của Akutagawa mở đầu bằng cây đào từng cho Izanagi những quả đào ấy.
• Oni: Loài quỷ khổng lồ của Nhật Bản: kẻ thù trên đảo Onigashima là ai, cùng sừng, da hổ và gậy sắt của chúng.
• Kaguya-hime: Nàng công chúa từ mặt trăng: cô bé được tìm thấy trong một ống tre. Bakin đặt Momotarō cạnh những đứa trẻ sinh ra từ tre, còn Nomura Keiko xếp những đứa trẻ sinh ra từ quả đào, quả dưa hay ống tre, những loài cây rỗng ruột, vào cùng một họ, bắt nguồn từ niềm tin xưa vào “đứa con nhỏ của thủy thần”.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: cậu bé Việt Nam bỗng chốc lớn mạnh và đánh đuổi giặc ngoại xâm. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Iwaya Sazanami, Nihon mukashibanashi, tập 1, Momotarō (Hakubunkan, 1894): Thư viện số Quốc hội Nhật Bản. Văn bản theo Tōkyō-fu Toshima Shihan Gakkō Fuzoku Shōgakkō (biên soạn), Jinjō shōgaku kokugo tokuhon no genkyo oyobi sankō, quyển 1 (1929), sách cũng trích Enseki zasshi (1811) quyển 4 của Kyokutei Bakin, Dōwa chōhen của Kurosawa Okinamaro và bài hát của Tanabe Tomosaburō trong Yōnen shōka: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản
• Bộ Giáo dục, Jinjō shōgaku tokuhon, quyển 1 (1887), bài 26–28: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản
• Fukuzawa Yukichi, Hibi no oshie (1871), trong Zoku Fukuzawa zenshū, tập 7 (Iwanami Shoten, 1934), tr. 406: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản; Đại học Keio về Hibi no oshie: keio.ac.jp
• Akutagawa Ryūnosuke, “Momotarō” (Sunday Mainichi, tháng 7/1924) và “Hekiken” (Tích kiến, Josei kaizō, 1924): Aozora Bunko, Aozora Bunko
• A. B. Mitford, Tales of Old Japan (1871), “The Adventures of Little Peachling”: Project Gutenberg
• Kojiki (Cổ sự ký), quyển thượng, ba quả đào (nguyên văn): Wikisource; Basil Hall Chamberlain (dịch), Kojiki, 1882, mục IX: Wikisource
• Bảo tàng Lịch sử tỉnh Hyogo, Momotarō emaki: hyogo-c.ed.jp
• “桃太郎” (Kojima Yoshiyuki, Nipponica; Nomura Keiko, Bách khoa toàn thư Heibonsha; Britannica; Nihon kokugo daijiten; Mypedia), “赤本”, “燕石雑志”, “日本昔噺”, “黒沢翁満”, “瀬尾光世”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• “吉備津神社” (Fujii Manabu, Heibonsha; Nihon rekishi chimei taikei), “吉備団子” (Sawa Fumio, Nipponica), “鬼城山”, “女木島”, “鬼無”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Cục Văn hóa Nhật Bản, Di sản Nhật Bản, “「桃太郎伝説」の生まれたまち おかやま”: japan-heritage.bunka.go.jp; Bảo tàng thành phố Okayama, “岡山桃太郎の生みの親 難波金之助”: city.okayama.jp
• Hiệp hội Du lịch Inuyama, “桃太郎神社”: inuyama.gr.jp; đền Momotarō: yha.gr.jp; Aichi Now: aichinow.pref.aichi.jp; Tabi-mag: tabi-mag.jp
• Hiệp hội Du lịch Kagawa, “桃太郎神社（熊野権現）”: my-kagawa.jp; Đài KSB Setonaikai về hang trên đảo Megijima: news.ksb.co.jp
• Akabane Yuriko, báo cáo KAKEN 08710302 (1996): KAKEN; Fujita Tomoko, 「市場通笑のうがち」, Kokusai Nihongaku ronsō 15 (2018): Đại học Hosei
• Masui Makoto, 「明治日本の正義と江戸的機知：巌谷小波『日本昔噺』論」, Sō: eizō to hyōgen 13 (2021): HUSCAP; Kawachi Shigeo, 「芥川龍之介「桃太郎」論」, Gobun kenkyū 133 (2022): Đại học Kyushu
• “桃太郎　海の神兵”: eiga.com

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.