Oni: Loài quỷ khổng lồ của Nhật Bản

Vào đêm trước ngày lập xuân, các gia đình khắp Nhật Bản ném đậu rang ra ngoài cửa và hô “Oni wa soto, fuku wa uchi!”: “Quỷ ra ngoài, phúc vào nhà!” Sinh vật bị xua đi có hai chiếc sừng, đóng khố da hổ, tay cầm chùy sắt, và đứa trẻ nào cũng biết mặt nó. Nhưng gương mặt ấy còn trẻ hơn nhiều so với chính chữ “oni”. Con oni cổ nhất trong văn bản Nhật Bản chỉ có một mắt, ngoài ra không được tả thêm gì. Còn vị pháp sư của triều đình, đeo mặt nạ bốn mắt vàng và dẫn đầu cuộc đuổi quỷ, về sau lại bị người ta coi chính là con quỷ.

1 Câu Chuyện

Không có một câu chuyện oni duy nhất. Bốn bản kể dưới đây đi từ cổ nhất đến nổi tiếng nhất, mỗi bản đều ghi rõ văn bản gốc. Các trích dẫn do chúng tôi dịch từ tiếng Nhật.

1-1 Con Oni Một Mắt Ở Ayo

Izumo Fudoki, cuốn địa chí của xứ Izumo hoàn thành năm 733, giải thích nguồn gốc tên các vùng đất. Ở mục làng Ayo, quận Ōhara, sách kể rằng: ngày xưa, có người làm một thửa ruộng trên núi ở đây và canh giữ nó. Bấy giờ một con oni một mắt kéo đến và ăn thịt con trai của người làm ruộng. Cha mẹ chàng trốn trong lùm trúc, và lá trúc lay động. Chàng trai, khi đang bị ăn thịt, kêu lên “Ayo, ayo”, “động rồi, động rồi”. Vì thế nơi này được gọi là Ayo, viết là 阿欲, và đến năm 726 thì đổi chữ thành 阿用.

Câu chuyện chỉ có vậy. Văn bản cho con oni một con mắt và cái thói ăn thịt người, ngoài ra không gì cả: không sừng, không chùy, không tên. Ngay cả cách đọc cũng không chắc, vì thời ấy chữ 鬼 còn được đọc là mono hay kami (xem phần 2).

1-2 Bị Nuốt Gọn Một Miếng

Trong đoạn thứ sáu của Ise monogatari, một tập truyện thơ thời Heian, có người đàn ông nhiều năm theo đuổi một người con gái mà chàng không bao giờ mong cưới được, và cuối cùng chàng bắt trộm nàng đi trong đêm. Khi chàng đưa nàng dọc sông Akuta, nàng thấy sương đọng trên cỏ và hỏi đó là gì. Đường còn xa, đêm đã khuya. Sấm nổ, mưa trút xuống, và chàng, không biết nơi ấy có oni, đẩy nàng vào sâu trong một nhà kho đổ nát, rồi đeo cung và ống tên đứng canh ở cửa, mong trời mau sáng. Trong lúc đó “oni đã nuốt người con gái chỉ trong một miếng”. Nàng kêu lên, nhưng tiếng sấm át mất. Trời sáng, nàng đã biến mất. Chàng giậm chân khóc, rồi làm một bài thơ: lúc nàng hỏi kia có phải ngọc trắng chăng, lẽ ra chàng nên đáp “sương đấy”, rồi tan biến theo sương.

Sau đó văn bản tự giải thích. Người con gái ấy là hoàng hậu Nijō sau này, khi đó đang ở hầu bên một người chị em họ là phi tần, và hai anh trai nàng, Mototsune và Kunitsune, lúc ấy còn là quan nhỏ, trên đường vào cung nghe tiếng ai khóc thảm thiết nên đã đưa nàng về. “Đó là cái mà ở đây gọi là oni.” Từ chuyện này, cụm oni hitokuchi, “một miếng của oni”, trở thành cách nói chỉ hiểm nguy chết người.

1-3 Cánh Tay Ở Cầu Modoribashi

Chuyện oni nổi tiếng nhất gắn với Watanabe no Tsuna (953–1025), một trong bốn võ sĩ thân tín của Minamoto no Yorimitsu, còn đọc là Raikō. Dị bản cổ nhất mà chúng tôi biết nằm trong chương “Tsurugi no maki” của bản Yashiro của Heike monogatari; ở đây chúng tôi theo bản tóm tắt của học giả Yamamoto Kichizō trong bách khoa thư Heibonsha.

Tsuna gặp một người đàn bà đẹp ở Modoribashi, cây cầu nơi đường Ichijō vượt qua con kênh Horikawa, và cùng đi với nàng. Đến bến Gojō, nàng hóa thành oni. Bằng Higekiri, thanh kiếm gia truyền của họ Minamoto mà chủ chàng giao cho giữ, Tsuna chém đứt cánh tay con quỷ, và nó bay về phía núi Atago. Theo lời khuyên của thầy âm dương Abe no Seimei, chàng giữ cánh tay bên mình và đóng cửa giữ phép kiêng, monoimi. Nhưng rồi mẹ nuôi của chàng từ Watanabe ở Naniwa lên kinh, nài nỉ mãi đòi xem cánh tay, và chàng đành cho bà xem. Bà lập tức hóa thành oni, bay vụt ra qua đầu hồi mái nhà. Truyện kết rằng từ đó dòng họ Watanabe làm nhà không có đầu hồi, còn thanh Higekiri được đổi tên thành Onimaru.

Sách còn cho biết con oni ấy là ai: Hashihime, “nàng giữ cầu” ở Uji, một người đàn bà vì ghen tuông mà cầu khấn ở đền Kibune để được hóa thành oni. Komatsu Kazuhiko xếp nàng vào số những người tự biến thân xác mình thành oni để trả mối hận.

1-4 Con Oni Ở Cổng Rashōmon

Vở Nō Rashōmon của Kanze Nobumitsu (1435–1516) dời trận đánh đến cánh cổng lớn ở đầu phía nam kinh thành, nơi từ lâu đã đổ nát và bị đồn là có oni trú ngụ. Một đêm mưa xuân, gia thần của Yorimitsu đang uống rượu tại dinh ông. Câu chuyện chuyển sang lời đồn có oni ở Rashōmon, và Hirai Yasumasa cùng Tsuna cãi nhau xem chuyện ấy thật hay không. Tsuna cưỡi ngựa đội mưa đến tận nơi xem. Khi ngựa sợ hãi không chịu đi, chàng bỏ ngựa, leo lên bậc đá, cắm một tấm thẻ làm bằng chứng mình đã đến. Vừa quay đi, con oni từ phía sau chộp lấy mũ trụ của chàng. Tsuna giật đứt dây mũ, rút kiếm chém đứt cánh tay con oni, và nó trốn mất lên trời.

Con oni không nói một lời nào; vở kịch thuộc về diễn viên đóng Tsuna (Yokomichi Mario, Masuda Shōzō). Vở mở màn ngay sau khi Yorimitsu và thuộc hạ trở về từ núi Ōe, nơi họ đã giết Shuten-dōji, thủ lĩnh oni của ngọn núi ấy: đó là một câu chuyện riêng.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chữ “oni”. Wamyō ruijushō, bộ từ điển do Minamoto no Shitagō biên soạn khoảng năm 934, ghi cách đọc tiếng Nhật của chữ 鬼 là oni (於邇), và còn thêm: “Có thuyết nói oni là cách đọc trại của on, âm đọc của chữ 隠, ‘ẩn’: oni ẩn mình, không muốn lộ hình.” Watanabe Shōgo dẫn đoạn này theo bản mười quyển trong bách khoa thư Nipponica. Yamaguchi Kenji, sau khi so sánh bốn bản chép của bộ từ điển, cho rằng câu “có thuyết nói” ấy do người đời sau chép thêm vào. Komatsu Kazuhiko, trong bách khoa thư Heibonsha, gọi thuyết này và các thuyết khác về nguồn gốc chữ là “vẫn chỉ là phỏng đoán”. Ông cho biết cách đọc oni cho chữ 鬼 chỉ cố định vào cuối thời Heian: trước đó chữ này còn được đọc là kami, mono hay shiko, và Konjaku monogatari shū (Kim tích vật ngữ tập) có chỗ vẫn đọc là mono. Ở Trung Hoa, chữ 鬼 (gui) chỉ hồn người chết (Mugitani Kunio).
• Izumo Fudoki (năm 733), quận Ōhara, làng Ayo: con oni một mắt, trong một chuyện kể giải thích tên đất. Chúng tôi dịch từ nguyên văn.
• Ise monogatari, đoạn 6. Chúng tôi trích theo văn bản in trong Gunsho ruijū (Quần thư loại tùng).
• Ōjōyōshū (Vãng sinh yếu tập, năm 985), của tăng sĩ Genshin. Trong các tầng địa ngục của sách, “Gozu, Mezu cùng các ngục tốt khác, tay cầm khí giới” lùa tội nhân vào giữa núi non. Theo Watanabe Shōgo, khi tư tưởng của sách lan rộng, quỷ địa ngục được vẽ thành tranh và đem ra giảng giải cho người nghe.
• Chương “Tsurugi no maki”, trong bản Yashiro của Heike monogatari: Watanabe no Tsuna, con oni ở Modoribashi và nàng Hashihime ở Uji.
• Kịch Nō. Zeami, trong luận thuyết Fūshi kaden (Phong tư hoa truyện), chia oni trên sân khấu làm hai loại: oan hồn nhập vào người sống, như trong Aoi no ue, và quỷ địa ngục. Rashōmon là tác phẩm của Kanze Nobumitsu.
• Gaun nikkenroku (Ngọa vân nhật kiện lục), nhật ký của thiền sư Zuikei Shūhō, chỉ còn truyền lại qua một bản trích chép năm 1562. Mục ngày 22 tháng 12 năm 1447 viết: “Ngày mai lập xuân. Vì thế lúc chạng vạng người ta rải đậu khắp các phòng, đọc bốn chữ ‘quỷ ra ngoài, phúc vào nhà’.” Thư viện Quốc hội Nhật Bản dẫn đoạn này làm ghi chép về tục ném đậu.
• Toriyama Sekien, Konjaku gazu zoku hyakki (Kim tích họa đồ tục bách quỷ, năm 1779), phần tiếp theo của tập tranh yêu quái Gazu hyakki yagyō (Họa đồ bách quỷ dạ hành) của ông. Trang vẽ oni có lời giải thích về bò và hổ; chúng tôi đọc trong bản lưu tại Thư viện Đại học Kyushu.

3 Những Dị Bản

• Cánh tay bị chém ở đâu? Gần bến Gojō, sau cuộc gặp ở Modoribashi, theo “Tsurugi no maki”; ở Ōmori, quận Uda, xứ Yamato, theo Taiheiki (Thái bình ký); ngay tại cổng, trong vở Nō Rashōmon. Truyện otogizōshi “Rashōmon” thì dung hòa: Tsuna gặp oni lần đầu ở cổng, còn chém tay nó ở Modoribashi (Yamamoto Kichizō).
• Ai quay lại đòi cánh tay? Mẹ nuôi của Tsuna, trong “Tsurugi no maki”. Trong Taiheiki, một con oni giả làm bà mẹ già tìm đến Yorimitsu, người đã được dâng cánh tay, và bị chém chết bằng thanh kiếm Onikiri (Nomura Jun’ichi). Trong otogizōshi, người bị đoạt lại cánh tay là Yorimitsu, bởi một con oni giả làm mẹ ông từ Takayasu xứ Kawachi. Theo truyền thuyết mà các từ điển Nhật Bản ghi lại, con oni ở Rashōmon tên là Ibaraki-dōji, và nó giả làm bà dì của Tsuna để lấy lại cánh tay.
• Có oni thật không? Trong Ise monogatari, chính văn bản nói “oni” là các anh trai của người con gái.
• Một mắt, hai hay bốn? Con oni ở Ayo có một mắt. Komatsu tả oni thường gặp trong truyện kể có “một hoặc hai” mắt. Còn vị pháp sư đuổi quỷ trong cung đeo mặt nạ bốn mắt.
• Sinh ra là quỷ hay hóa thành quỷ? Theo Komatsu, oni Nhật Bản hiếm khi là một giống loài tách biệt. Thần có thể thành oni và oni thành thần, còn người hóa oni vì oán hận quá độ, như nàng ở Uji, hoặc vì quá già: trong Konjaku monogatari shū có những bà lão hóa thành quỷ cái, và trong Tsukumogami ki (Phó tang thần ký), đồ dùng cũ bị vứt bỏ hóa thành loài oni gọi là tsukumogami.
• Thấy được hay vô hình? Kawamura Kunimitsu, trong Encyclopedia of Shinto của Đại học Kokugakuin, viết rằng oni mang tai họa và dịch bệnh “ban đầu được xem là vô hình, về sau mới có hình dạng nhìn thấy được”. Từ điển Nihon kokugo daijiten xác định kiểu oni quen thuộc, thân hình vạm vỡ, sừng trên đầu và khố da hổ, hình thành vào thời Muromachi và lan rộng qua các truyện otogizōshi có tranh minh họa.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lễ đuổi quỷ của triều đình. Tsuina, hay oni-yarai, “đuổi quỷ”, bắt nguồn từ lễ na của Trung Hoa. Theo Chu lễ, một pháp sư gọi là phương tướng thị (tiếng Nhật: hōsōshi) khoác da gấu, đeo mặt nạ bốn mắt vàng, mặc áo đen váy đỏ, cầm giáo và khiên xua đuổi quỷ dịch. Ở Nhật Bản, lễ được ghi lần đầu trong Shoku Nihongi (Tục Nhật Bản kỷ) vào năm 706, năm dịch bệnh làm nhiều người chết khắp các xứ (Shintani Takanori). Đến thời Engi shiki (Diên Hỷ thức, năm 927), lễ được cử hành trong cung vào đêm cuối mỗi năm: hōsōshi hô lớn và gõ khiên ba lần, rồi bá quan cầm cung gỗ đào và tên bằng lau đuổi quỷ. Theo Itō Yuishin, trong nghi lễ này có một người hầu trong cung đóng vai oni. Nhưng vì trang phục của hōsōshi quá kỳ dị, về sau người ta lại nghĩ chính ông mới là con quỷ bị đuổi ra; Thư viện Quốc hội Nhật Bản cho rằng sự thay đổi ấy diễn ra vào cuối thời Heian.

• Setsubun. Triều đình cử hành tsuina vào đêm cuối năm cho đến cuối thời Kamakura; từ thời Muromachi lễ trở thành nghi thức của Setsubun, đêm trước lập xuân (Inokuchi Shōji). Ghi chép năm 1447 là ghi chép sớm nhất về tục ném đậu mà Thư viện Quốc hội Nhật Bản dẫn, và tục này lan đến dân thường vào thời Edo. Theo Inokuchi, rải đậu vốn là sangu, một cách rải đồ cúng cho các linh thần bậc thấp; Tanaka Sen’ichi còn ghi lại cách hiểu đậu là lễ vật dâng vị thần ghé thăm trong đêm ấy. Trong vở kịch hài Kyōgen Setsubun, một con oni từ đảo Hōrai sang Nhật nhặt đậu Setsubun để ăn, phải lòng một người đàn bà ở nhà một mình, bị nàng lừa lấy hết bảo vật rồi ném đậu đuổi ra khỏi cửa.
• “Quỷ vào nhà”. Không phải nhà nào cũng hô “quỷ ra ngoài”. Khoảng năm 1813, khi học giả Yashiro Hirokata gửi bảng câu hỏi về phong tục đến các xứ, thư trả lời từ Obama, xứ Wakasa, cho biết có vài nhà đọc “phúc vào nhà, quỷ vào nhà”. Ở chùa Kinpusen-ji tại Yoshino, câu hô là “Fuku wa uchi, oni mo uchi”, “phúc vào nhà, quỷ cũng vào nhà”: chùa đón nhận mọi con oni bị đuổi khắp nước và khiến chúng hối cải, như En no Gyōja, người sáng lập Tu Nghiệm đạo (Shugendō), tương truyền đã làm với hai con oni Zenki và Gōki (Cục Du lịch Nhật Bản). Ở vùng núi Ōmine có những gia đình nhận mình là con cháu của hai con oni ấy (Komatsu).
• Ngục tốt địa ngục. Gozu và Mezu, đầu bò và đầu ngựa trong Ōjōyōshū, dùng xiên sắt đâm tội nhân (Inahata Kōichirō), và lửa phun ra từ sừng của chúng (Ishigami Zennō). Komatsu cho biết quan niệm coi thần sấm trên trời cũng là oni đã lan rộng.
• Đàn bà hóa oni. Mặt nạ hannya của kịch Nō, với hai sừng và cái miệng toác rộng, thể hiện ghen tuông và phẫn nộ của người đàn bà. Tên mặt nạ được cho là bắt nguồn từ người thợ tạc Hannyabō, hoạt động cuối thế kỷ XV hoặc đầu thế kỷ XVI (JAANUS). Mặt nạ dùng trong Aoi no ue và Dōjōji, vở mà người đàn bà hóa thành rắn; Masuda Shōzō cho biết Dōjōji còn dùng một mặt nạ dữ tợn hơn, ja, “rắn”. Trong Kanawa, một người đàn bà bị chồng bỏ đến đền Kibune vào giờ Sửu giữa đêm và được người giữ đền truyền lời thần rằng nếu mặc áo đỏ, bôi mặt đỏ, đội chiếc kiềng sắt có thắp nến trên ba chân, bà sẽ hóa oni ngay khi còn sống. Hồn bà tìm đến lấy mạng người chồng, nhưng bị lời cầu khấn của Abe no Seimei và các vị thần hộ mệnh đuổi đi (Yokomichi Mario).
• Thần linh đeo mặt nạ oni. Trên bán đảo Oga, tỉnh Akita, vào đêm giao thừa (xưa kia là đêm rằm tháng Giêng âm lịch), các chàng trai đeo mặt nạ oni, khoác áo tơi rơm, tức các Namahage, đi từng nhà, gầm lên hỏi có đứa trẻ nào lười biếng hay khóc nhè không; chủ nhà mặc lễ phục ra đón, đãi rượu và bánh mochi. Inokuchi Shōji thấy ở đó hình ảnh các vị thần từ phương xa đến chúc phúc cho con người vào lúc giao năm. Năm 2018, UNESCO ghi danh Namahage cùng chín lễ hội khác về các vị thần đeo mặt nạ đến thăm, raihō-shin, vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể.
• Trên mái nhà. Ngói đầu nóc, onigawara, mang mặt oni từ thế kỷ VIII để cầu cho công trình được yên ổn, và oni có sừng phổ biến trên ngói từ thế kỷ XIV (Mori Ikuo).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: trong dị bản thứ chín của đoạn 5, quyển 1 Nihon Shoki (Nhật Bản thư kỷ), Izanagi ném quả đào vào các thần sấm đuổi theo mình từ cõi chết, và văn bản ghi thêm: “Đó là nguồn gốc của việc dùng đào để trừ quỷ” (此用桃避鬼之緣也). Aston dịch chữ 鬼 ở đây là “evil spirits” (tà ma), và chú thích rằng gậy và cung bằng gỗ đào được dùng trong lễ oni-yarahi cuối năm.
• Momotarō: Cậu bé từ quả đào: cậu bé cùng chó, khỉ và gà lôi đến Onigashima, hòn đảo của oni. Theo Watanabe Shōgo, những truyện dân gian như “Momotarō” và “Issun-bōshi” đã định hình hình ảnh oni mà người Nhật nào cũng biết.
• Tengu: Yêu tinh của núi rừng: một thế lực khác của núi rừng. Watanabe Shōgo viết rằng bọn cướp và người sống trong núi, những kẻ dân làng không nhìn thấy, bị lẫn với oni hay yêu quái, “tengu cũng thuộc loại ấy”, và rằng yamauba (bà già núi) cùng tengu, cũng như oni, thường phải được nhìn nhận cả mặt thiện lẫn mặt ác.
• Raijin và Fūjin: Thần sấm và thần gió: theo Watanabe Shōgo, trong tín ngưỡng dân gian thần gió và thần sấm thường được hình dung cùng một dáng vẻ với oni, và Komatsu Kazuhiko cũng chỉ ra rằng quan niệm coi thần sấm là oni đã lan rộng.
• Dokkaebi: Yêu tinh của Triều Tiên: trong các truyện kể, yêu tinh dokkaebi không có hình dạng cố định. Kim Jong-dae cho rằng sừng, khố da hổ và chùy sắt mà dokkaebi mang ngày nay đến từ hình oni trong tranh minh họa sách giáo khoa Triều Tiên thời thuộc Nhật: bản năm 1915 chưa có sừng, bản năm 1923 thêm sừng.

6 Nguồn Tham Khảo

• Izumo Fudoki (năm 733), quận Ōhara, làng Ayo (nguyên văn): Wikisource; cùng mục “阿用郷”, Nihon rekishi chimei taikei (Heibonsha): Kotobank
• Ise monogatari, đoạn 6, văn bản trong Gunsho ruijū, quyển 307: Wikisource
• Nihon Shoki, quyển 1, đoạn 5, các dị bản (nguyên văn): Wikisource; W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 1, quyển I: Wikisource
• Toriyama Sekien, Konjaku gazu zoku hyakki (1779), quyển 1 “Mưa”, “Oni” (ảnh số 3): Thư viện Đại học Kyushu
• Gaun nikkenroku, ngày 22 tháng 12 năm Bun’an 4 (1447), và thư trả lời bảng hỏi của Yashiro Hirokata, trích trong Thư viện Quốc hội Nhật Bản, “Setsubun và tục ném đậu” (Hon no mangekyō 21, chương 1): NDL
• Heibonsha World Encyclopedia: Komatsu Kazuhiko, Nakamura Shigeko, Sadakata Akira và Mugitani Kunio, “鬼”; Itō Yuishin, “追儺”; Yamamoto Kichizō, “渡辺綱”; Yokomichi Mario, “羅生門” và “鉄輪”; Tanaka Sen’ichi và Hada Akira, “節分”; Inahata Kōichirō, “牛頭馬頭”; Mori Ikuo, “鬼瓦”; Ueno Kazuo, “来訪神”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Nihon Daihyakka Zensho (Nipponica): Watanabe Shōgo, “鬼”; Shintani Takanori, “追儺”; Inokuchi Shōji, “節分”, “豆撒き” và “なまはげ”; Masuda Shōzō, “般若（能面）”, “羅生門（能）” và “鉄輪”; Nomura Jun’ichi, “羅生門（説話）”; Ishigami Zennō, “牛頭・馬頭”; Kobayashi Seki, “節分（狂言）”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Seisen-ban Nihon kokugo daijiten, “鬼”, “鬼一口”, “牛頭馬頭” và “茨木童子”; Digital Daijisen, “鬼門”, “来訪神”, “観世信光”, “往生要集” và “出雲国風土記”; Nipponica, “臥雲日件録”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Yamaguchi Kenji, 「『和名抄』のオニ（於邇）」, Tōhoku Daigaku Chūgokugo gakubungaku ronshū 13 (2008), đọc qua bản lưu của Internet Archive: Internet Archive
• Kawamura Kunimitsu, “Oni”, Encyclopedia of Shinto: Đại học Kokugakuin
• JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System), “hannya” và “Modoribashi”: aisf.or.jp, aisf.or.jp
• Cục Du lịch Nhật Bản, bài giới thiệu đa ngôn ngữ “The Setsubun-e Ritual” (chùa Kinpusenji): mlit.go.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.