Yuki-onna: Người đàn bà tuyết

Một đêm tuyết, người đàn bà áo trắng bước vào túp lều của người lái đò, thổi hơi vào ông lão cho đến khi ông lạnh như băng, rồi tha cho chàng trai với một điều kiện. Đó là câu chuyện người đàn bà tuyết mà người Nhật biết qua bản dịch, sách giáo khoa và phim ảnh, và nó được in lần đầu bằng tiếng Anh, năm 1904, bởi một nhà văn sinh ra ở Hy Lạp. Đằng sau nó là một hình bóng cổ hơn và lạ lùng hơn: người đàn bà cao ba mét đứng bên rặng tre, người mẹ van lữ khách bế giùm đứa con, vị khách đến vào dịp năm mới, đứa trẻ tan biến trong bồn tắm.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Hearn, truyện “Yuki-Onna” trong Kwaidan (1904). Các trích dẫn được dịch từ tiếng Anh của Hearn.

1-1 Túp Lều Của Người Lái Đò

Ở một ngôi làng xứ Musashi có hai người tiều phu: Mosaku, một ông lão, và người học việc của ông là Minokichi, chàng trai mười tám tuổi. Ngày nào hai người cũng đi bộ đến một khu rừng cách làng chừng năm dặm, qua một con sông rộng bằng đò ngang; người ta đã mấy lần bắc cầu ở đó, nhưng lần nào lũ cũng cuốn trôi.

Một chiều giá buốt, bão tuyết đổ xuống khi họ đang trên đường về. Người lái đò đã để thuyền bên kia sông mà về nhà, nên hai người vào trú trong túp lều của ông ta, một gian chỉ rộng hai chiếu, có một cửa, không cửa sổ, không chỗ nhóm lửa. Họ nằm xuống, đắp áo tơi rơm. Ông lão ngủ ngay; chàng trai thì nằm nghe gió và tiếng sông gầm rất lâu rồi mới thiếp đi.

Chàng thức dậy vì tuyết phả vào mặt. Cửa lều đã mở, và trong ánh tuyết, chàng thấy “một người đàn bà toàn thân trắng toát”. Nàng đang cúi xuống Mosaku, thổi hơi thở vào ông, hơi thở “như một làn khói trắng sáng”. Rồi nàng cúi xuống Minokichi, thấp đến nỗi mặt nàng gần chạm mặt chàng. Nàng đẹp vô cùng, “dù đôi mắt nàng khiến chàng sợ hãi”. Nàng mỉm cười thì thầm rằng nàng đã định đối xử với chàng như với người kia, nhưng chàng còn trẻ quá, nàng thấy thương. “Nếu ngươi kể cho bất cứ ai, kể cả mẹ ngươi, những gì ngươi thấy đêm nay, ta sẽ biết; và khi ấy ta sẽ giết ngươi.”

Nàng đi ra giữa bão tuyết. Minokichi sờ lên mặt Mosaku trong bóng tối: mặt ông lạnh như băng. Lúc mặt trời lên, người lái đò quay lại, thấy chàng trai nằm bất tỉnh bên thi thể đã đông cứng. Minokichi ốm rất lâu, nhưng chàng không hề nói gì về người đàn bà áo trắng.

1-2 O-Yuki

Mùa đông năm sau, trên đường về, Minokichi đuổi kịp một cô gái cao, mảnh mai, xinh đẹp, giọng nói “êm tai như tiếng chim hót”. Cô nói tên mình là O-Yuki, nghĩa là “Tuyết”. Cha mẹ cô đã mất, cô đang lên Edo tìm chỗ làm người hầu. Đến khi về tới làng, hai người đã quyến luyến nhau. Mẹ Minokichi đón tiếp cô và giữ cô ở lại, và O-Yuki không bao giờ lên Edo nữa. Cô trở thành vợ chàng.

Cô là một nàng dâu tốt; khi mẹ Minokichi qua đời, chừng năm năm sau, những lời cuối của bà là lời khen ngợi cô. O-Yuki sinh cho Minokichi mười người con, “đứa nào cũng đẹp, và da rất trắng”. Đàn bà trong làng già đi nhanh, nhưng O-Yuki, dù đã là mẹ của mười đứa con, vẫn trẻ trung như ngày đầu cô đến làng.

1-3 Câu Chuyện Kể Lúc Đêm Khuya

Một đêm, khi lũ trẻ đã ngủ, O-Yuki ngồi khâu bên ngọn đèn giấy, và Minokichi, ngắm vợ, bảo rằng nhìn nàng lúc ấy chàng nhớ đến một chuyện lạ. Năm mười tám tuổi, chàng đã gặp một người đàn bà đẹp và trắng như nàng bây giờ. “Thật vậy, người ấy rất giống nàng.” Rồi chàng kể về túp lều của người lái đò, về người đàn bà thì thầm, về cái chết lặng lẽ của Mosaku.

O-Yuki quăng đồ khâu xuống, cúi xuống chồng và thét vào mặt chàng: “Chính là ta, ta, ta! Chính là Yuki!” Nàng đã nói sẽ giết chàng nếu chàng hé răng. “Nếu không vì lũ trẻ đang ngủ kia, ta sẽ giết ngươi ngay lúc này!” Chàng hãy chăm sóc chúng thật chu đáo. Trong lúc nàng thét, “giọng nàng mỏng dần, như tiếng gió than khóc”. Nàng tan thành một làn sương trắng sáng, bốc lên tận xà nhà rồi lẩn qua lỗ thoát khói. “Từ đó không ai còn thấy nàng nữa.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chữ “yuki-onna”. Ví dụ cổ nhất mà từ điển Nihon kokugo daijiten (Nhật Bản quốc ngữ đại từ điển) dẫn ra nằm trong bài kōwaka Fushimi Tokiwa thời Muromachi. Tokiwa Gozen dắt ba con trai nhỏ chạy trốn trong tuyết, xin ngủ nhờ một đêm ở một nhà nghèo gần Fushimi. Bà lão chủ nhà hoảng sợ: “tuyết rơi dày lạ lùng thế này, phải chăng là thứ người ta gọi là yuki-onna? Đáng sợ thay!”
• Sōgi shokoku monogatari (Tông Kỳ chư quốc vật ngữ, “Chuyện Sōgi đi khắp các xứ”, 5 quyển, Kyoto, 1685) do Nishimura Ichirōemon, một nhà sách ở Kyoto, viết thành chuyện du hành của nhà thơ liên ca Sōgi (1421–1502). Theo tóm tắt của Kuramoto Akira, ở quyển 5, Sōgi qua một mùa đông khắc nghiệt ở nhà một người bạn xứ Echigo. Một sáng tinh mơ, ông mở cửa và thấy, ở mép bắc một rặng tre, một người đàn bà cao một jō, chừng ba mét. Nàng trông chưa đến hai mươi tuổi; mặt, tóc và da đều trắng trong suốt, mặc một chiếc áo đơn trắng, và quanh nàng sáng rực lên vì màu trắng ấy. Người bạn bảo ông đó hẳn là “tinh linh của tuyết, mà dân gian gọi là yuki-onna”. Trong bản kể lại năm 1928 của Fujisawa Morihiko, theo tóm tắt của cơ sở dữ liệu Nichibunken, nàng biến mất khi Sōgi cố nhìn cho rõ, và nàng chỉ hiếm hoi xuất hiện vào những năm tuyết lớn.

• Toriyama Sekien, Gazu hyakki yagyō (Họa đồ bách quỷ dạ hành, 1776), tập tranh yêu quái đầu tiên của ông, vẽ nàng trong quyển “Dương”. Nàng bước ra từ rừng tre, ngang qua những thân tre bị tuyết đè gãy, tay ôm một vật gì trước ngực. Kuramoto cho rằng hình ảnh này lồng vào đó Tokiwa Gozen ôm đứa con nhỏ, đúng như bài kōwaka gợi ý.
• Lafcadio Hearn, Glimpses of Unfamiliar Japan (Thoáng thấy nước Nhật xa lạ, 1894), chương “Of Ghosts and Goblins”. Ở xứ Izumo, ông lão làm vườn Kinjūrō kể với Hearn rằng Yuki-onna là “Người Trắng làm ra những Khuôn Mặt trong tuyết. Nàng không hại ai, chỉ làm người ta sợ.” Ban đêm nàng có khi đứng dậy “cao hơn cả cây cối”. Trong một chú thích, Hearn viết thêm rằng ở những nơi khác ông nghe tả nàng là “một bóng ma rất đẹp, dụ trai trẻ đến chỗ vắng để hút máu”.
• Lafcadio Hearn, Kwaidan (Boston và New York, 1904). Lời tựa đề ngày 20 tháng 1 năm 1904, ở Tokyo. Về câu chuyện của người nông dân, ông viết: “Chuyện này đã từng được chép bằng tiếng Nhật hay chưa, tôi không biết; nhưng niềm tin kỳ lạ mà nó ghi lại thì chắc chắn từng có ở hầu khắp nước Nhật, dưới nhiều dạng thức lạ lùng.”
• Yanagita Kunio, Tōno monogatari (Viễn Dã vật ngữ, 1910), chuyện 103. Đêm Tiểu Chính Nguyệt (Rằm tháng Giêng), hoặc bất cứ đêm trăng tròn nào mùa đông, Yuki-onna ra chơi, “dẫn theo rất nhiều trẻ con”. Lũ trẻ trượt xe trên đồi bị dặn phải về sớm vào đêm rằm, “nhưng ít ai nói đã thấy nàng”.

3 Những Dị Bản

• Nàng trông thế nào? Người đàn bà tuyết của Sōgi là một nữ khổng lồ tóc trắng. Của Hearn là một thiếu phụ xinh đẹp. Nhà nghiên cứu dân gian Inokuchi Shōji viết rằng vẻ đẹp của người đàn bà tuyết trong tranh khắc màu của Kitagawa Utamaro là “kết quả của sự phát triển văn chương”: trong dân gian, người ta thường hình dung nàng là một bà lão, hoặc một người đàn bà chết khi sinh nở. Ở Akita, mặt nàng trơn nhẵn không đường nét; ở Niigata, nàng chỉ có một chân và để lại một vết lõm duy nhất trên tuyết, và có chuyện ở Niigata kể rằng trên dấu chân nàng lấm tấm máu.
• Đứa trẻ cần bế. Ở Aomori, theo Ōshima Hiroshi, một người đàn bà đẹp trên đường tuyết đêm trao đứa bé cho người qua đường rồi biến mất, và đứa bé cứ lớn dần trong tay người ấy. Người ấy ngậm con dao găm trong miệng để nó thôi lớn, và khi người đàn bà quay lại, nàng tặng anh của báu hoặc sức mạnh phi thường. Món quà sức mạnh nối nàng với ubume, hồn ma người đàn bà chết khi sinh nở. Ở nơi khác, đứa bé lạnh như băng dính chặt vào tay người bế, hoặc người cõng nó bị vùi trong tuyết.
• Nàng đến khi nào? Ở Tōno là đêm Tiểu Chính Nguyệt. Ở Nishi-Tsugaru, Aomori, nàng xuống vào ngày mồng Một Tết và đi vào một ngày Mão trong tháng Giêng. Cả Ōshima lẫn Inokuchi đều nối nàng với toshigami, vị thần ghé thăm vào dịp năm mới.
• Gặp nàng thì phải làm gì? Một ông lão thợ săn ở Sakunami, gần Sendai, kể với nhà sưu tầm Tadano Jun rằng năm mười sáu tuổi, ông được cha cõng qua bão tuyết thì thấy một người đàn bà cao, mặt tái nhợt, mặc áo trắng, đi băng qua tuyết. Người cha lặng lẽ lao xuống dốc. Cha ông bảo: nhường đường, quay lui hay lên tiếng với nàng thì sẽ bị nàng mê hoặc mà giết; chỉ có cách nhắm mắt chạy thục mạng. Miyagi kenshi (Cung Thành huyện sử, 1956) in lại lời kể này.
• Đứa trẻ tuyết trong truyện cười. Trong các truyện gọi là Yuki nyōbō hay Shigama nyōbō, theo Ōshima, một người đàn bà tuyết gửi đứa con cho đôi vợ chồng già. Đứa trẻ nhất định không chịu tắm, và khi bị ép vào bồn, nó tan thành bọt.
• Cốt truyện của Hearn ở nơi khác. Ở Nagano và Toyama, Ōshima viết, người đàn bà tuyết giết người cha trong hai cha con thợ săn ở một túp lều trên núi và tha cho người con; hơn mười năm sau, anh kể chuyện cho vợ nghe. Ông nhận xét truyện này “giống hệt” truyện của Hearn. Một dị bản ở Tōno in năm 1989 kết thúc bằng cảnh người vợ hóa thành người đàn bà tuyết, gửi lại đứa con cho chồng rồi ra đi. Những truyện như thế cổ hơn Hearn, hay nảy sinh từ truyện của ông, chính là câu hỏi trong khung bên dưới. Tōda Masaru đã lần ra một trường hợp vay mượn: truyền thuyết Jūrokunin-dani, “thung lũng của mười sáu người tiều phu” ở Toyama, theo lời kể của nhà văn Henmi Jun, lấy lại cốt truyện của Hearn. Tinh linh của một cái cây, mang hình người đàn bà, giết các bạn của một chàng tiều phu, cấm chàng kể lại những gì đã thấy, rồi nhiều năm sau quay lại trong hình dạng một cô gái xinh đẹp.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tranh vẽ. Các cuộn tranh và tranh khắc gỗ về yêu quái cho nàng chiếc áo trắng dài và mái tóc dài. Trong một cuộn tranh do Nichibunken lưu giữ, nàng trắng toát, chỉ có đôi môi đỏ, và không có chân, như một hồn ma. Bức tranh khắc Hyaku monogatari: Yuki-jorō của Ochiai Yoshiiku, dùng một tên gọi khác của nàng, vẽ nàng mặc áo trắng ngoài lớp áo lót đỏ.
• Thơ trào phúng. Kyōka hyaku monogatari (Cuồng ca bách vật ngữ), theo Hearn có lẽ in năm 1853, tập hợp những bài thơ trào phúng về các hồn ma, yêu quái trong “Trăm chuyện kể”. Hearn dịch vài bài trong “Goblin Poetry” (1905): một nhà thơ đoán rằng ngay cả chiếc lược đẹp nhất của người đàn bà tuyết cũng “làm bằng băng dày”. Hearn chú thích rằng “trong phần lớn các truyện dân gian xưa, nàng hiện ra như một bóng ma xinh đẹp mà vòng tay ôm là cái chết”.
• Cách Hearn làm việc. Hearn đến Nhật năm 1890, cưới Koizumi Setsu, nhập quốc tịch Nhật năm 1896 với tên Koizumi Yakumo, và mất ngày 26 tháng 9 năm 1904, năm Kwaidan ra đời. Setsu nhớ lại rằng khi bà kể chuyện xưa, ông không cho bà nhìn sách mà đọc: “chỉ chuyện của em, lời của em, ý của em thôi”. Hirakawa Sukehiro viết rằng Kwaidan là những truyện ma Nhật Bản mà Hearn nhờ Setsu và những người khác đọc cho nghe rồi kể lại bằng tiếng Anh, và nhờ bản dịch, sách giáo khoa tiếng Anh và phim ảnh, chúng được người Nhật biết đến rộng rãi hơn cả nguyên bản.
• Ōme. Ashida Fumiyo, khi ấy là giảng viên Đại học Teikyo, cùng một số người cho rằng câu chuyện bắt nguồn từ làng Chōfu cũ. Một nhóm ở địa phương, “đội thám tử Yuki-onna”, sau đó tìm thấy truyền thuyết về người đàn bà tuyết khắp Ōme, trong đó có chuyện người đàn bà tuyết bế con hiện ra bên đôi giếng và nhờ người qua đường bế giùm. Nhưng một câu chuyện giống của Hearn thì họ không tìm thấy. Theo lời kể ở địa phương mà nhà văn Nakano Jun thuật lại, người kể chuyện cho Hearn là hai cha con người làng Chōfu sống gần bến đò Chigase trên sông Tama; còn chính Hearn chỉ nói đến “một nông dân”. Ở đầu bắc cầu Chōfu có tấm bia khắc “nơi gắn với Yuki-onna”.
• Bảng phân loại của Seki Keigo. Trong Nihon mukashibanashi taisei (Nhật Bản tích thoại đại thành) của ông, hoàn thành năm 1980, các kiểu truyện được xếp vào nhóm người vợ không phải người (irui nyōbō) là vợ rắn, vợ ếch, vợ trai, vợ cá, vợ từ Long cung, vợ hạc, vợ cáo, vợ mèo và vợ tiên nữ, cùng truyện người chồng thổi sáo. Theo danh sách Kawamori Hiroshi dẫn ra, nhóm này không có người vợ tuyết.
• Trên trang sách và màn ảnh. Tranh mở đầu của Kwaidan, do họa sĩ minh họa thời Minh Trị Takeuchi Keishū vẽ (sách ghi tên ông là “Keishu Takenouchi”), tả người đàn bà trong túp lều, “thổi hơi thở vào chàng”. Kobayashi Masaki đưa truyện lên màn ảnh, là một trong bốn truyện của bộ phim Kwaidan (1964), phim đoạt Giải đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Cannes.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kitsune: Con cáo trong văn hóa dân gian Nhật Bản: trong truyện cổ “người vợ cáo”, theo mô tả của nhà nghiên cứu dân gian Kojima Yoshiyuki, người vợ ra đi khi chồng biết nàng là ai, còn đứa con ở lại; Kojima lần ngược truyện ấy về đến Nihon Ryōiki (Nhật Bản linh dị ký). O-Yuki cũng ra đi như thế. Bảng phân loại của Seki Keigo không xếp người đàn bà tuyết vào nhóm người vợ không phải người, nên chúng tôi đặt hai truyện cạnh nhau vì cùng chủ đề người vợ không như vẻ ngoài.
• Urashima Tarō: Chàng đánh cá dưới đáy biển: theo Setsu, trong mọi truyện cổ Nhật Bản, Hearn thích chuyện Urashima nhất. Ông kể lại nó trong “The Dream of a Summer Day” (Giấc mộng ngày hè), in trong Out of the East (1895), chín năm trước Kwaidan.
• Peri: Từ ác quỷ đến nàng tiên: trong tập truyện Ba Tư Bahār-i dānish, chàng con trai thương nhân giấu áo của một nàng peri rồi cưới nàng, và mười năm sau nàng khoác lại áo mà bay đi. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh nàng với Yuki-onna; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề người vợ từ thế giới khác rồi ra đi.
• Truyền thuyết Bạch Xà: Bạch Nương Tử và tháp Lôi Phong: một con rắn trở thành người vợ ở Hàng Châu. Bài viết của Whalen Lai về Bạch Nương Tử kể “Người đàn bà tuyết” trong số những người vợ từ thế giới khác mà truyện dân gian cho phép sinh con; chúng tôi đặt hai truyện cạnh nhau vì chủ đề ấy.
• Gumiho: Hồ ly chín đuôi của Triều Tiên: theo Kim Hwan-hee, Lee Myeong-hyeon và Noh Seong-hwan cho rằng nàng gumiho trong một bộ phim truyền hình Hàn Quốc năm 1979, người vợ bỏ đi khi chồng phá lời hứa, đã mượn cốt truyện từ bộ phim Kobayashi Masaki dựng theo “Yuki-onna”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Lafcadio Hearn, Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things (Houghton, Mifflin, Boston và New York, 1904), lời tựa và truyện “Yuki-Onna”, tr. 109–118: archive.org, Project Gutenberg
• Lafcadio Hearn, Glimpses of Unfamiliar Japan (Houghton, Mifflin, 1894), tập 2, “Of Ghosts and Goblins”: Project Gutenberg; Out of the East (1895), “The Dream of a Summer Day”: Project Gutenberg; The Romance of the Milky Way (1905), “Goblin Poetry”: Project Gutenberg
• Koizumi Setsu, “Omoide no ki” (Hồi ức), trong Koizumi Yakumo zenshū, tập phụ (Daiichi Shobō, 1927): Aozora Bunko
• Yanagita Kunio, Tōno monogatari (1910), chuyện 103: Aozora Bunko
• Sōgi shokoku monogatari, 5 quyển (Sakagami Kanbei và Nishimura Ichirōemon, 1685): NDL Search
• Kuramoto Akira, “Toriyama Sekien Gazu hyakki yagyō yō no maki o yomu (2)”, Nihon bungaku kenkyū 52 (Đại học Baikō Gakuin, 2017), tr. 52–68, về người đàn bà tuyết của Sekien, Sōgi shokoku monogatari và Fushimi Tokiwa: kho lưu trữ
• “雪女”: Ōshima Hiroshi (Sekai daihyakka jiten), Inokuchi Shōji (Nipponica), Nihon kokugo daijiten, Britannica Japan: Kotobank; cùng các mục “宗祇”, “西村市郎右衛門”, “伏見常盤”, “怪談” (Hirakawa Sukehiro), “小泉八雲”, “武内桂舟”, “青梅市”, “狐女房” (Kojima Yoshiyuki): Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Thư viện Quốc hội Nhật Bản, “Thế giới yêu quái qua các tập tranh của Toriyama Sekien”: NDL Image Bank
• Nichibunken, Cơ sở dữ liệu tranh yêu quái: Bakemono-zukushi emaki và Ochiai Yoshiiku, Hyaku monogatari: Yuki-jorō: Nichibunken, Nichibunken
• Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Văn hóa Nhật Bản (Nichibunken), Cơ sở dữ liệu truyền thuyết quái dị và yêu quái, các mục “ユキオンナ” (Fujisawa Morihiko 1928; Takashiji 1939; Miyagi kenshi 1956; Aizu no minzoku 1989): Nichibunken
• Tōda Masaru, các báo cáo kết quả nghiên cứu (KAKEN) về “Yuki-onna” của Hearn và sự hình thành truyện dân gian Nhật Bản (2015, 2021): KAKEN, KAKEN; sách của ông: 〈Tensei〉suru monogatari (Shin’yōsha, 2011) và “Yuki-onna”, hyakunen no denshō (Genki Shobō, 2023)
• Kawamori Hiroshi, Nihon mukashibanashi no kōzō to hyōgen no kenkyū (luận án tiến sĩ, Đại học Osaka, 1997), tr. 31: OUKA
• Nakano Jun, “Koizumi Yakumo no ‘Yuki-onna’ o tazuneru yami-aruki @ Ōme”, phần 1 và 2, Santatsu, 2020: san-tatsu.jp, san-tatsu.jp
• Phim Kwaidan (Kaidan, 1964), đạo diễn Kobayashi Masaki: eiga.com

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.