Truyền thuyết Bạch Xà: Bạch Nương Tử và tháp Lôi Phong

Trên ngọn đồi ở bờ nam Tây Hồ, Hàng Châu, có tháp Lôi Phong. Người Hàng Châu, ít nhất từ thế kỷ XVI, vẫn kể rằng dưới tháp có một con rắn trắng. Nàng từng hóa thành người đàn bà, lấy một chàng trai làm trong tiệm thuốc bắc, rồi bị một nhà sư giam lại. Bản kể trọn vẹn cổ nhất về nàng là một lời răn về sắc dục. Chuyện tình, và người nữ chính, đều đến sau.

1 Câu Chuyện

Đây là bản của Phùng Mộng Long, truyện thứ 28 trong tập Cảnh thế thông ngôn (“Lời thông thường để răn đời”), in năm 1624. Trong bản này, chàng trai tên là Hứa Tuyên, còn thị nữ tên là Thanh Thanh.

1-1 Chiếc Ô

Vào những năm Thiệu Hưng, đời Tống Cao Tông nhà Nam Tống, Hứa Tuyên hai mươi hai tuổi, làm quản lý tiệm thuốc bắc của một người họ hàng ở Hàng Châu và ở nhờ nhà chị gái và anh rể. Tiết Thanh minh, chàng đến một ngôi chùa bên Tây Hồ làm lễ cho cha mẹ. Trên đường về, trời đổ mưa, chàng đi đò.

Trên bờ, một người đàn bà gọi đò. Nàng mặc đồ tang màu trắng: trâm cài trơn, áo lụa trắng, váy vải gai. Thị nữ của nàng mặc áo xanh, tóc búi hai búi buộc dây đỏ. Nàng nói mình là góa phụ, vừa đi tảo mộ chồng về. Đò cập bến mà trời vẫn mưa. Hứa Tuyên mượn một chiếc ô, loại tốt, tám mươi tư nan, cán bằng trúc tím, rồi gặp lại nàng dưới mái hiên một quán trà và cho nàng mượn ô.

Hôm sau, rồi hôm sau nữa, chàng đến đòi ô. Nhà nàng treo rèm đỏ, kê ghế sơn đen, treo tranh sơn thủy cổ. Nàng mời rượu, nói hai người hẳn có duyên tiền định, nhờ chàng tìm người làm mối. Chàng thưa nhà nghèo không cưới vợ nổi, thì thị nữ mang xuống một gói: năm mươi lạng bạc.

1-2 Bạc Ăn Trộm

Anh rể Hứa Tuyên nhìn dấu khắc trên bạc thì kêu lên rằng cả nhà chết đến nơi. Năm mươi thỏi bạc vừa biến mất khỏi kho của Thiệu Thái úy mà niêm phong vẫn còn nguyên. Anh rể đi trình quan, Hứa Tuyên bị bắt. Lính đến nhà người đàn bà thì thấy cửa đóng, rác chất đầy trước cửa; hàng xóm nói gia đình ở đó đã chết vì bệnh dịch từ mấy năm trước. Một luồng gió từ trong nhà thổi ra mùi tanh. Trên lầu, một mỹ nhân áo trắng ngồi trên giường. Một người lính uống cạn một vò rượu cho thêm gan rồi ném vò không vào nàng: sấm nổ một tiếng, nàng biến mất, trên giường còn lại bốn mươi chín thỏi bạc.

Hứa Tuyên bị đánh đòn rồi bị đày đi lao dịch ở Tô Châu. Nửa năm sau, Bạch Nương Tử ngồi kiệu đến, có thị nữ theo hầu. Nàng bảo số bạc ấy là của người chồng quá cố, còn nàng chỉ vì xấu hổ mà lánh đi. Chủ nhà nơi Hứa Tuyên ở trọ đứng ra bênh nàng, và hai người thành vợ chồng.

1-3 Tô Châu Và Trấn Giang

Một đạo sĩ trước cổng chùa thấy hắc khí trên đầu Hứa Tuyên, bèn cho chàng bùa trừ yêu. Bạch Nương Tử đốt một lá bùa, rồi nuốt một lá khác trước mặt đám đông mà không hề hấn gì, lại niệm chú treo đạo sĩ lơ lửng giữa không trung, thả xuống thì đạo sĩ bỏ chạy. Ngày Phật đản, nàng sắm cho chồng bộ áo mới. Áo ấy là đồ trộm từ một tiệm cầm đồ, Hứa Tuyên lại bị đánh đòn và bị đày đến Trấn Giang, bên bờ Trường Giang. Nàng lại theo chàng đến đó.

Chủ mới của Hứa Tuyên, ông lão bán thuốc Lý Khắc Dụng, thèm muốn nàng. Trong tiệc mừng thọ, lão nhìn trộm nàng qua khe cửa, nhưng thứ lão thấy trong phòng là một con rắn trắng cuộn tròn, mình to bằng cái thùng múc nước, mắt sáng như hai ngọn đèn. Lão ngất xỉu. Nàng nói với chồng rằng Lý Khắc Dụng định giở trò sàm sỡ, và Hứa Tuyên bỏ việc, tự mở tiệm thuốc riêng.

1-4 Chùa Kim Sơn

Ngày mồng bảy tháng bảy, Hứa Tuyên qua sông lên chùa Kim Sơn dự lễ vía Long Vương. Vợ bắt chàng hứa ba điều: không vào phương trượng, không nói chuyện với sư, đi rồi về ngay. Vị trụ trì là Pháp Hải nhìn thấy chàng đi qua. Bão nổi, đò không qua sông được, vậy mà một chiếc thuyền lao vun vút qua sóng, trên thuyền có một người đàn bà áo trắng và một cô gái áo xanh: “Sao chàng không về? Mau lên thuyền!” Sau lưng Hứa Tuyên, Pháp Hải quát: “Nghiệt súc!” Hai người đàn bà lật thuyền, biến mất dưới làn nước. Pháp Hải bảo Hứa Tuyên về Hàng Châu, nếu nàng còn đến thì tìm ông ở chùa Tịnh Từ.

1-5 Bình Bát Và Ngọn Tháp

Gặp dịp ân xá, Hứa Tuyên về Hàng Châu, thì vợ đã ở đó trước. Nàng nói nếu chàng phản bội, nàng sẽ khiến cả thành “máu chảy thành sông”, người người chết đuối trong nước lũ. Đêm ấy anh rể nhìn trộm vào phòng, thấy trên giường một con mãng xà khổng lồ, vảy tỏa ánh sáng trắng. Một người bắt rắn mang đến một bình nước hùng hoàng; một con rắn to bằng thùng nước chồm lên, và người ấy bỏ chạy.

Hứa Tuyên định gieo mình xuống hồ thì Pháp Hải hiện ra, trao cho chàng chiếc bình bát. Chàng úp bát lên đầu vợ và đè chặt xuống. Dưới bình bát, nàng thu nhỏ lại như một con rối và khai hết: nàng là một con mãng xà lớn, theo cơn mưa gió đến Tây Hồ, thấy Hứa Tuyên thì động lòng, “nhưng chưa từng sát sinh hại mạng”. Thanh Thanh là một con cá xanh đã sống nghìn năm trong vực nước dưới cây cầu thứ ba của Tây Hồ. Nể nghìn năm tu luyện, Pháp Hải tha chết cho cả hai, nhưng bắt hiện nguyên hình: một con rắn trắng dài ba thước và một con cá xanh nhỏ. Ông bỏ hai con vào bình bát, xé một mảnh áo cà sa niêm miệng bát, đặt trước chùa Lôi Phong, rồi sai người chở gạch đá xây thành một ngọn tháp. Về sau Hứa Tuyên đi quyên góp, xây nên ngọn tháp bảy tầng.

Bài thơ cuối của Pháp Hải nêu lời răn: “Khuyên người đời chớ ham sắc, kẻ ham sắc ắt bị sắc làm mê.” Hứa Tuyên xuất gia ở tháp Lôi Phong, mấy năm sau ngồi thiền mà viên tịch.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Truyện “Lý Hoàng” trong Thái Bình quảng ký, bộ sách lớn biên soạn cho triều Tống trong những năm 977–978, chép lại từ một sách cổ hơn là Bác dị chí. Ở Trường An năm 807, Lý Hoàng theo một góa phụ áo trắng xinh đẹp về nhà, được một bà lão áo xanh tiếp đón. Chàng ở lại ba ngày. Người hầu ngửi thấy trên người chủ một mùi tanh khác thường; về nhà, thân thể chàng tan dần dưới lớp chăn, cuối cùng chỉ còn nước và cái đầu. Hóa ra ngôi nhà là một khu vườn bỏ hoang, nơi người ta thường thấy một con rắn trắng lớn dưới gốc cây bồ kết.
• Tây Hồ tam tháp ký (“Chuyện ba ngọn tháp ở Tây Hồ”), một trong những truyện kể của các nghệ nhân đời Tống, Nguyên mà Hồng Tiện cho in vào khoảng năm 1541–1551. Tiết Thanh minh, bên cầu Đoạn Kiều, chàng Hề Tuyên Tán đưa một cô bé áo trắng lạc đường về nhà. Mẹ cô bé, một người đàn bà áo trắng, lấy chàng làm chồng; mỗi khi có chàng trai mới được đưa đến, bà sai moi tim người cũ làm đồ nhắm rượu. Chú của Hề Tuyên Tán, một đạo sĩ, sai thần tướng bắt cả ba: một con gà đen, một con rái cá và một con rắn trắng. Ông nhốt chúng vào chiếc vò sắt và xây ba ngọn tháp đá trên hồ để trấn giữ.
• Tây Hồ du lãm chí của Điền Nhữ Thành, sách hướng dẫn về Tây Hồ đời Minh, có ghi những sự việc năm 1547, viết về tháp Lôi Phong: “Tục truyền trong hồ có hai con yêu là rắn trắng và cá xanh, bị trấn dưới tháp.” Phần bổ di của sách, Tây Hồ du lãm chí dư, còn kể “Lôi Phong tháp” trong số những truyện mà người hát rong mù ở Hàng Châu ôm đàn tỳ bà kể lại.
• Một vở tuồng cuối đời Minh của Trần Lục Long nay đã mất. Nhà phê bình Kỳ Bưu Giai (1602–1645) viết về vở này, theo lời dẫn của Aaron Balivet: “Tương truyền tháp Lôi Phong được xây để trấn yêu Bạch Nương Tử.”
• Truyện của Phùng Mộng Long (1624) là bản kể trọn vẹn cổ nhất. Truyện “Lôi Phong quái tích”, gần như cùng một văn bản, có trong tập Tây Hồ giai thoại (1673).
• Các bản đời Thanh. Hoàng Đồ Tất viết xong vở Lôi Phong tháp năm 1738. Bản của Phương Thành Bồi gồm 34 cảnh, có lời tựa đề năm 1771 và được in vào năm sau. Tiếp đó là các bảo quyển, thể văn vừa hát vừa kể của nhà Phật, và bài đàn ca Nghĩa yêu truyện (“Truyện con yêu có nghĩa”, 1809) của Trần Ngộ Càn.

3 Những Dị Bản

• Lời răn hay chuyện tình? Vở của Hoàng Đồ Tất vẫn theo cốt truyện Phùng Mộng Long: rắn bị giam dưới tháp, Hứa Tuyên đi tu. Chẳng bao lâu, người khác thêm vào một người con trai, và Hoàng Đồ Tất phản đối, trong đoạn văn mà Balivet dẫn lại: “Bạch Nương là yêu xà. Nếu con nó bước vào hàng quan lại, thì ta biết đặt mình vào đâu?” Nhưng chính ông cũng thừa nhận trên sân khấu “không có trạng nguyên thì không thành đoàn viên”, và cái kết mới thịnh hành từ vùng Giang Nam lên tận phương bắc.
• Vở của Phương Thành Bồi thêm những gì (theo từng cảnh, như Balivet tóm tắt dựa trên A Anh): Bạch Nương Tử từ núi Nga Mi đến, còn Hứa Tuyên vốn là thị giả của Đức Phật (cảnh 2); Tết Đoan Ngọ, Hứa Tuyên ép nàng uống rượu hùng hoàng, nàng hiện nguyên hình rắn, chàng sợ quá mà chết (16); nàng đi tìm tiên thảo để cứu chồng sống lại (17); nàng dâng nước nhấn chìm chùa Kim Sơn để giành lại chồng, và được tha vì đang mang thai (25); hai người gặp lại nhau ở cầu Đoạn Kiều (26); mười sáu năm sau khi nàng bị giam dưới tháp, con trai là Hứa Sĩ Lân thi đỗ đầu và đến tế mẹ ở đó (32), và Thiên Đế cảm lòng hiếu thảo mà tha cho nàng (34).
• Tiên thảo mọc ở đâu? Trong vở của Phương Thành Bồi, theo bản tóm tắt của Balivet, và trong Lôi Phong bảo quyển, bản bảo quyển trên Wikisource, tiên thảo mọc trên Tung Sơn, có hạc trắng canh giữ cho Nam Cực Tiên Ông. Các bản tóm tắt cốt truyện ngày nay, chẳng hạn của Aaron Balivet, lại cho nàng đến Côn Lôn, ngọn núi của các vị tiên. Trong bảo quyển, nàng còn biến chiếc khăn trắng thành một con rắn rồi chém làm bảy khúc, để Hứa Tuyên tin rằng con quái vật chàng thấy đã chết.
• Thị nữ là ai? Là con cá xanh nghìn năm trong truyện của Phùng Mộng Long và vở của Hoàng Đồ Tất; là rắn xanh trong bảo quyển và trong câu chuyện bà nội kể cho Lỗ Tấn nghe.
• Hùng hoàng. Trong truyện của Phùng Mộng Long, đó là thuốc của người bắt rắn, còn Tết Đoan Ngọ chỉ được nhắc qua như một mốc thời gian. Từ Phương Thành Bồi trở đi, chính chén rượu hùng hoàng ngày Đoan Ngọ làm nàng lộ nguyên hình.
• Tên gọi. Nhân vật chính của Phùng Mộng Long là Hứa Tuyên, trong vở của Phương Thành Bồi và trong bảo quyển cũng vậy; Hứa Tiên là tên về sau. Bảo quyển gọi nàng là Bạch Tố Trinh, còn con trai là Mộng Giao.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tháp Lôi Phong do Tiền Thục, vị vua cuối cùng của nước Ngô Việt, xây năm 977 để thờ xá lợi tóc của Đức Phật; tấm bia tìm thấy ở nền tháp gọi đây là tháp Hoàng Phi. Sau trận hỏa hoạn năm 1555, tháp chỉ còn trơ lõi gạch suốt mấy trăm năm, và cảnh “Lôi Phong tịch chiếu” (tháp Lôi Phong trong nắng chiều) là một trong Tây Hồ thập cảnh. Khoảng 1 giờ 40 phút chiều ngày 25/9/1924, tháp đổ, và người ta tìm thấy những cuốn kinh in thời Ngô Việt giấu trong gạch. Địa cung của tháp được khai quật năm 2001, và ngày 25/10/2002, ngọn tháp mới được xây xong trên phế tích.
• Lỗ Tấn viết bài “Bàn về việc tháp Lôi Phong đổ” một tháng sau đó. Ông kể hồi nhỏ, ước nguyện duy nhất của ông là tháp đổ. “Trong đám nông phu, đám đàn bà nuôi tằm, có ai không bất bình thay cho Bạch Nương Tử, không trách Pháp Hải lắm chuyện?” Ông nghe nói Pháp Hải trốn cơn giận của Ngọc Hoàng, đến nay vẫn nấp trong mai cua. “Đáng đời.”
• Diễn cho hoàng đế. Tập giai thoại đời Thanh Thanh bại loại sao của Từ Kha chép rằng một vở Lôi Phong tháp được viết vội cho một chuyến Nam tuần của vua Càn Long, rồi diễn trên sân khấu dựng ngang hai chiếc thuyền đi trước thuyền rồng.
• Truyền thuyết quốc gia. Năm 2006, Trung Quốc đưa truyền thuyết này vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo hồ sơ của Hàng Châu và Trấn Giang. Lời giới thiệu xếp nó vào “tứ đại truyền thuyết” của người Hán, cùng với Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài, Mạnh Khương Nữ và Ngưu Lang Chức Nữ. Theo Hiramatsu Keiko, từ sau cuộc thảo luận ở Bắc Kinh năm 1952, giới phê bình xem Bạch Nương Tử là người phụ nữ chống lại xã hội phong kiến để được tự do hôn nhân, còn Pháp Hải là hiện thân của thế lực phong kiến.
• Nhật Bản. Truyện “Jasei no in” (“Dục vọng của rắn”) trong Ugetsu monogatari (1776) của Ueda Akinari đưa truyện Phùng Mộng Long về xứ Kii: chiếc ô cho mượn trong mưa, báu vật bị trộm, một pháp sư mang hùng hoàng đến rồi chết vì hơi độc của rắn, và một lão tăng chùa Dōjōji tên là Hōkai, đặt theo tên Pháp Hải, nhốt rắn trắng vào bình bát sắt đem chôn. Mizoguchi Kenji dựa vào truyện này cho bộ phim Ugetsu (1953). Phim Hakujaden (Bạch Xà truyện, 1958) của hãng Tōei, do Yabushita Taiji đạo diễn, là phim hoạt hình dài đầu tiên của hãng và là phim hoạt hình dài có màu đầu tiên của Nhật Bản.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ngưu Lang Chức Nữ: Thất tịch Trung Hoa, Tanabata Nhật Bản và mưa ngâu tháng Bảy: danh mục di sản phi vật thể quốc gia của Trung Quốc xếp hai truyện vào tứ đại truyền thuyết của người Hán. Whalen Lai cũng đặt Chức Nữ cạnh Bạch Nương Tử: trong truyện dân gian, khác với triết lý đạo đức, người vợ đến từ thế giới khác vẫn có thể sinh con cho người trần.
• Côn Lôn: Ngọn núi của các vị tiên: ngọn núi mà các bản kể ngày nay cho Bạch Nương Tử đến tìm tiên thảo cứu Hứa Tiên. Vở tuồng đời Thanh và bảo quyển thì nói là Tung Sơn.
• Yuki-onna: Người đàn bà tuyết: bài nghiên cứu của Whalen Lai về Bạch Nương Tử kể “người đàn bà tuyết” trong số những người vợ từ thế giới khác mà truyện dân gian cho phép sinh con, điều mà sân khấu đời Thanh rốt cuộc cũng cho Bạch Nương Tử. Chúng tôi đặt hai truyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Phùng Mộng Long, Cảnh thế thông ngôn (1624), quyển 28, “Bạch Nương Tử vĩnh trấn Lôi Phong tháp”: Wikisource; bản dịch tiếng Anh trong Stories to Caution the World của Shuhui Yang và Yunqin Yang (Nhà xuất bản Đại học Washington, 2005)
• Thái Bình quảng ký, quyển 458, “Lý Hoàng” (chép từ Bác dị chí), có hiệu khám theo bản chép tay đời Minh: Wikisource
• “Tây Hồ tam tháp ký”, trong Thanh Bình sơn đường thoại bản của Hồng Tiện: Wikisource
• Điền Nhữ Thành, Tây Hồ du lãm chí, quyển 3, và Tây Hồ du lãm chí dư, quyển 20 (bản Tứ khố toàn thư): Wikisource, Wikisource
• Lôi Phong bảo quyển (văn bản không ghi năm): Wikisource; bản dịch tiếng Anh trong Wilt L. Idema, The White Snake and Her Son (Hackett, 2009): Internet Archive
• Aaron Balivet, The Many Transformations of White Snake: Gender, Ritual, and Performance in Late Imperial China (luận án tiến sĩ, Đại học Wisconsin–Madison, 2020), có trích lời Hoàng Đồ Tất, lời Kỳ Bưu Giai và bảng so sánh từng cảnh hai vở của Hoàng Đồ Tất và Phương Thành Bồi theo A Anh, Lôi Phong tháp truyền kỳ tự lục (1960): Đại học Wisconsin
• Phương Thành Bồi, Lôi Phong tháp truyền kỳ, trong Hoãn nhân hí khúc tuyển san: Phương Thành Bồi quyển (Hoàng Sơn thư xã, 2008), theo bản khắc Thủy Trúc Cư năm 1771: mục lục thư viện Đại học Pennsylvania; Tạ Phương Xuân về cảnh “Đoan Dương” trong vở của Phương Thành Bồi, Đông Ngô Trung văn tuyến thượng học thuật luận văn số 53 (2021): tóm tắt; Thôi Vân Vĩ và Tôn Tự Ba, về vở của Phương Thành Bồi và Hứa Sĩ Lân, Đông phương luận đàn 2015, số 2: Đại học Thanh Đảo
• Whalen Lai, “From Folklore to Literate Theater: Unpacking Madame White Snake”, Asian Folklore Studies 51.1 (1992): Đại học Quốc lập Đài Loan
• Lỗ Tấn, “Luận Lôi Phong tháp đích đảo điệu” (đề ngày 28/10/1924): Wikisource; Từ Kha, Thanh bại loại sao: Wikisource
• Mạng Di sản Văn hóa Phi vật thể Trung Quốc, “白蛇传传说” (I-6, 2006): ihchina.cn, ihchina.cn
• Đô thị khoái báo, “雷峰塔重生记”, 26/9/2024: hangzhou.com.cn
• Ueda Akinari, Ugetsu monogatari, “Jasei no in”, Uzuki Hiroshi hiệu chú (Kadokawa Bunko): Aozora Bunko
• “白蛇伝”, “雨月物語”, “清平山堂話本”, “太平広記”, “警世通言”, “藪下泰司”, Nipponica, Sekai Daihyakka Jiten và các từ điển khác: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank; Toei Animation, lịch sử công ty: toei-anim.co.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.