Côn Lôn: Ngọn núi của các vị tiên

Sách xưa kể rằng ở đâu đó, bên kia biên giới phía tây của Trung Hoa, có một ngọn núi nơi trời xuống gần đất. Núi cao đến mức mặt trời và mặt trăng phải nấp sau nó, còn dòng nước bao quanh chân núi thì không đỡ nổi một sợi lông. Tên núi là Côn Lôn (崑崙). Suốt hai nghìn năm, Côn Lôn vừa là một thần thoại, vừa là một cái tên trên bản đồ.

1 Câu Chuyện

Không có một câu chuyện duy nhất về Côn Lôn. Mục này đi theo các văn bản, đại khái theo thứ tự chúng được viết ra, từ Sơn hải kinh đến những truyện đời Hán về Tây Vương Mẫu.

1-1 Kinh Đô Của Thượng Đế Dưới Trần

Sơn hải kinh dẫn người đọc đi từ núi này sang núi khác. Trong thiên “Tây sơn kinh”, từ núi Hòe Giang nhìn về phía nam sẽ thấy Côn Lôn: “ánh sáng rực rỡ, khí bốc ngùn ngụt”. Đi bốn trăm dặm về tây nam là “gò Côn Lôn”, nơi “thật là hạ đô của Thượng Đế”, tức kinh thành mà Thượng Đế đặt ở dưới trần.

Cai quản nơi ấy là thần Lục Ngô, mình hổ, chín đuôi, mặt người, móng hổ, coi sóc “chín bộ của trời và thời tiết vườn của Thượng Đế”. Trên gò có một con thú giống dê, bốn sừng, ăn thịt người, và một con chim giống ong, to bằng con uyên ương, hễ chích vào chim thú thì chim thú chết, chích vào cây thì cây khô. Có một loài cây quả giống quả mận mà không có hạt, ăn vào thì không bị chết đuối. Sông Hoàng Hà chảy ra từ gò này, cùng với Xích Thủy, Dương Thủy và Hắc Thủy.

1-2 Chín Cửa Và Thú Khai Minh

Một thiên khác, “Hải nội tây kinh”, đo đạc ngọn núi. “Gò Côn Lôn trong biển” ở phía tây bắc, mỗi bề tám trăm dặm, cao một vạn nhận. Trên núi mọc một thứ lúa cao như cây. Mỗi mặt núi có chín cái giếng lan can bằng ngọc và chín cái cửa, “có thú Khai Minh canh giữ”: đó là “nơi trăm thần ở”. Vách đá dốc đến mức “không phải người như Nghệ nhân đức thì không trèo lên được”.

Thú Khai Minh “thân lớn như hổ, chín đầu, đều là mặt người, đứng trên Côn Lôn quay mặt về phía đông”. Quanh nó có chim phượng đội rắn trên đầu, cây bất tử, và sáu vị thầy cúng cầm thuốc bất tử. Từ các góc núi có những con sông chảy ra: Xích Thủy từ góc đông nam, Hoàng Hà từ góc đông bắc, Dương Thủy và Hắc Thủy từ góc tây bắc, Nhược Thủy và Thanh Thủy từ góc tây nam.

1-3 Tây Vương Mẫu

Đi xa hơn về phía tây, qua bãi cát chảy, “Tây sơn kinh” đến núi Ngọc, “nơi Tây Vương Mẫu ở”. “Tây Vương Mẫu hình dạng như người, đuôi báo, răng hổ, giỏi huýt, tóc rối, đội thắng”: theo Quách Phác, thắng là một món trang sức cài tóc bằng ngọc. Bà “coi sóc tai ương của trời và năm hình phạt”.

Thiên “Đại hoang tây kinh”, viết muộn hơn, đưa bà lên chính Côn Lôn. “Gò Côn Lôn” ở đây nằm phía nam biển tây, bên bờ cát chảy, giữa Xích Thủy và Hắc Thủy. Ở đó có một vị thần mặt người mình hổ, có vằn, đuôi lốm đốm trắng. Bao quanh chân núi là vực Nhược Thủy, thứ nước mà theo Quách Phác “không đỡ nổi một sợi lông hồng”. Bên ngoài là một ngọn núi lửa, “ném vật gì vào cũng bốc cháy”. “Có người đội thắng, răng hổ, đuôi báo, ở trong hang, tên là Tây Vương Mẫu.” Và “núi này có đủ muôn vật”. Trong thiên “Hải nội bắc kinh”, bà tựa ghế, đội thắng, cầm gậy, phía nam có ba con chim xanh đi kiếm thức ăn cho bà, “ở phía bắc gò Côn Lôn”.

1-4 Leo Lên Thì Thành Thần

Hoài Nam Tử, dâng lên triều đình năm 139 TCN, tả Côn Lôn trong thiên bàn về hình thể mặt đất, “Trụy hình huấn”. Trong gò Côn Lôn có Tăng Thành chín tầng, cao “một vạn một nghìn dặm, một trăm mười bốn bước, hai thước sáu tấc”. Trên đó mọc cây ngọc châu, cây ngọc và cây bất tử. Thành có bốn trăm bốn mươi cửa, cửa bắc luôn mở để đón gió từ núi Bất Chu. Một dòng Hoàng Thủy chảy vòng ba lần rồi trở về nguồn, gọi là Đan Thủy: “uống vào thì không chết”. Các dòng sông của núi là “suối thần của Thượng Đế”, dùng để “hòa trăm vị thuốc”.

Rồi đến đoạn leo núi nổi tiếng: “Cao gấp đôi gò Côn Lôn là núi Lương Phong, leo lên thì không chết. Cao gấp đôi nữa là Huyền Phố, leo lên thì thành linh, sai khiến được gió mưa. Cao gấp đôi nữa thì chạm tới trời, leo lên thì thành thần. Đó gọi là chỗ ở của Thái Đế.”

1-5 Chu Mục Vương Bên Dao Trì

Mục thiên tử truyện kể chuyến đi về miền viễn tây của Chu Mục Vương. “Ngày lành tân dậu, thiên tử lên gò Côn Lôn để xem cung điện của Hoàng Đế.” Nhà vua đắp lại mộ của thần sấm Phong Long (ở đây sách mất một chữ, tên Phong Long là phỏng đoán của Quách Phác), rồi tế ngọn núi.

Vào một ngày giáp tý, nhà vua làm khách của Tây Vương Mẫu. Vua dâng ngọc khuê trắng, ngọc bích đen và lụa là, “Tây Vương Mẫu lạy hai lạy mà nhận”. Hôm sau, “thiên tử mở tiệc rượu mời Tây Vương Mẫu bên trên Dao Trì”, và bà hát: “Mây trắng trên trời, núi gò tự nhô. Đường sá xa xôi, núi sông cách trở. Mong chàng không chết, còn có thể trở lại.”

Vua đáp rằng mình sẽ về đất đông, sửa trị các nước Hạ, khi muôn dân yên ổn sẽ quay lại thăm bà: “chưa đầy ba năm, sẽ trở lại cõi hoang này”. Bà lại hát về miền đất tây nơi bà sống giữa hổ báo, quạ và chim khách: “Ta là con gái của Thượng Đế.” Rồi nhà vua đánh xe lên núi Yểm, khắc ghi chuyến đi lên đá, trồng một cây hòe, và đặt tên là “núi của Tây Vương Mẫu”.

1-6 Đào Ba Nghìn Năm Mới Ra Quả

Trong Hán Vũ cố sự, vị hoàng đế khao khát trường sinh cuối cùng cũng được bà đến thăm. Ngày mồng bảy tháng bảy, một con chim xanh từ phương tây bay đến, và Đông Phương Sóc, kẻ khôi hài trong triều, nói rằng đêm ấy Tây Vương Mẫu sẽ giáng xuống. Bà đến trên cỗ xe tía, có các ngọc nữ và hai con chim xanh hầu hai bên. Vũ Đế lạy xin thuốc bất tử. Bà không cho, vì nhà vua “lòng ham muốn còn nhiều”.

Bà lấy ra bảy quả đào, tự ăn hai quả, cho vua năm quả. Vua giữ lại hạt. Bà hỏi giữ làm gì. “Đào này ngon, trẫm muốn đem trồng.” Bà cười: “Đào này ba nghìn năm mới ra quả một lần, không phải thứ đất dưới trần trồng được.” Thấy Đông Phương Sóc nhìn trộm qua cửa sổ Chu Tước, bà bảo vua rằng thằng bé này hay gây chuyện, đã bị đuổi khỏi trời từ lâu. Trước đó trong cùng cuốn sách, một người tí hon cao bảy tấc, do Tây Vương Mẫu sai đến, đã tiết lộ thân phận của Sóc: “Vương Mẫu trồng đào, ba nghìn năm mới ra quả một lần. Thằng bé này không tốt, đã ba lần ăn trộm rồi.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Sơn hải kinh, biên soạn trong khoảng từ thời Chiến Quốc đến đời Hán. Côn Lôn xuất hiện trong “Tây sơn kinh” và lại có mặt trong các thiên “Hải kinh”. Chúng tôi đọc bản có chú của Quách Phác, in trong Tứ bộ tùng san, chụp lại một bản in đời Minh năm 1470.
• Sở từ. Thiên “Thiên vấn” hỏi: “Huyền Phố trên Côn Lôn, nằm ở chốn nào? Tăng Thành chín tầng, cao bao nhiêu dặm? Cửa bốn phương, ai đi qua đó?” Trong “Ly tao”, nhà thơ sáng ra đi từ Thương Ngô, chiều tối đã tới Huyền Phố. Lời chú của Vương Dật ở thế kỷ II giải thích Huyền Phố là ngọn núi thần trên đỉnh Côn Lôn, “trên thông với trời”.
• Trang Tử, thiên “Đại tông sư”, kể những bậc đắc đạo: một vị nhờ đạo mà “vào Côn Lôn”, còn “Tây Vương Mẫu được đạo, ngồi ở Thiếu Quảng, không ai biết bà bắt đầu từ đâu, không ai biết bà kết thúc ở đâu”.
• Mục thiên tử truyện được chép trên những thẻ tre tìm thấy năm 281 trong mộ một vị vua nước Ngụy ở huyện Cấp, Hà Nam (theo Shimura Ryōji trong Nipponica). Quách Phác đã chú giải sách này. Kominami cho rằng đây là một câu chuyện thời Chiến Quốc, dù có thể phản ánh hiểu biết có thật về miền tây.
• Sử ký của Tư Mã Thiên, hoàn thành khoảng năm 94 TCN. Thiên “Đại Uyển liệt truyện” kể việc Côn Lôn được đưa lên bản đồ (mục 4). Trong lời bình cuối thiên, Tư Mã Thiên dẫn Vũ bản kỷ đã thất truyền: Côn Lôn cao hơn hai nghìn năm trăm dặm, mặt trời và mặt trăng thay nhau nấp sau núi để tỏa sáng, “trên đỉnh có suối Lễ Tuyền và Dao Trì”.
• Hán Vũ cố sự và Hán Vũ Đế nội truyện đều mang tên sử gia thế kỷ I Ban Cố. Bộ Britannica tiếng Nhật cho rằng cả hai đều do người thời Lục triều ngụy tạo. Hán Vũ cố sự nay chỉ còn một văn bản ngắn đời Minh.

3 Những Dị Bản

• Tây Vương Mẫu ở đâu? Trên núi Ngọc (“Tây sơn kinh”); trong một cái hang trên Côn Lôn (“Đại hoang tây kinh”); phía bắc Côn Lôn (“Hải nội bắc kinh”); trên núi Yểm, nơi Mục Vương đặt tên theo bà (Mục thiên tử truyện). Quách Phác giải thích: “Tây Vương Mẫu tuy lấy cung Côn Lôn làm chỗ ở, nhưng cũng có ly cung, hang riêng làm nơi dạo chơi nghỉ ngơi, không chỉ ở một núi”, nên “người ghi chép đều kể theo điều mình thấy”.
• Quái vật hay nữ hoàng? Răng hổ, đuôi báo, coi sóc tai ương của trời trong Sơn hải kinh; một nữ chủ nhân đối đáp thơ ca với nhà vua trong Mục thiên tử truyện; một nữ thần ngồi xe tía trong các truyện đời Hán. Kirimoto Tōta viết trong Nipponica rằng dưới ảnh hưởng của tư tưởng thần tiên, bà biến thành một mỹ nhân, và chỗ ở của bà được cố định trên núi Côn Lôn.
• Mấy tầng, tên gì? Trong Hoài Nam Tử: Lương Phong, Huyền Phố, rồi trời. Trong Thủy kinh, theo lời dẫn của học giả đời Tống Hồng Hưng Tổ khi bổ chú “Ly tao”: dưới cùng là Phàn Đồng, giữa là Huyền Phố (còn gọi Lãng Phong), trên cùng là Tằng Thành, “còn gọi là Thiên Đình”. Trong Thập châu ký (Hải nội thập châu ký), một sách trong kho kinh điển Đạo giáo tương truyền do Đông Phương Sóc viết, điều mà Kominami coi là mạo danh: ba đỉnh, Lãng Phong ở phía bắc, Huyền Phố ở phía tây, cung Côn Lôn ở phía đông, còn góc thứ tư là Thiên Dung thành, mỗi bề nghìn dặm, có năm đài vàng, mười hai lầu ngọc, “là nơi Tây Vương Mẫu cai quản”.
• Cao bao nhiêu? Một vạn nhận trong “Hải nội tây kinh”; hơn một vạn một nghìn dặm trong Hoài Nam Tử; hơn hai nghìn năm trăm dặm trong Vũ bản kỷ; cao hơn mặt đất ba vạn sáu nghìn dặm trong Thập châu ký.
• Dao Trì ở đâu? Mục thiên tử truyện không hề đặt Dao Trì trên Côn Lôn: nhà vua lên núi và dự tiệc bên hồ vào những ngày khác nhau. Vũ bản kỷ, theo lời Tư Mã Thiên dẫn, đặt Dao Trì trên đỉnh núi. Trong tiểu thuyết thế kỷ XVI Tây du ký, vườn bàn đào và Dao Trì đều ở trên trời, nơi Tôn Ngộ Không ăn trộm đào.
• Hai quả hay ba quả? Trong Hán Vũ cố sự, bà ăn hai quả, cho vua năm quả. Trong Hán Vũ Đế nội truyện, đào “to như trứng vịt, tròn, màu xanh”; bà ăn ba quả, cho vua bốn quả, và không cho trồng vì “đất Trung Hạ cằn”, trồng không mọc. Ở đây chính Tây Vương Mẫu chỉ mặt kẻ đứng ngoài cửa sổ: “thằng bé hàng xóm nhà ta”, kẻ “đã ba lần đến trộm đào này”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một hoàng đế đặt tên cho núi. Trương Khiên đi sứ phương tây về tâu rằng phía đông nước Vu Điền (Khotan), nước chảy về đông, đổ vào Diêm Trạch, “Diêm Trạch chảy ngầm dưới đất, phía nam là nguồn sông Hoàng Hà”. Về sau “sứ nhà Hán tìm đến tận nguồn sông. Nguồn sông ra từ Vu Điền, núi ở đó nhiều ngọc, họ lấy đem về. Thiên tử tra cứu bản đồ và sách cổ, đặt tên ngọn núi nơi sông chảy ra là Côn Lôn.” Từ điển nhỏ lịch sử thế giới của nhà Yamakawa xác định đó là vùng núi phía nam Khotan, thượng nguồn sông Khotan.
• Mối ngờ của sử gia. Tư Mã Thiên không tin: “từ khi Trương Khiên đi sứ Đại Hạ, người ta đã tìm tới tận nguồn sông, nào ai thấy Côn Lôn mà Bản kỷ nói đâu?” Về núi sông Trung Hoa, ông tin Thượng thư hơn cả. “Còn những quái vật trong Vũ bản kỷ và Sơn hải kinh, ta không dám nói.”
• Ngọn núi cứ dời đi mãi. Kominami viết rằng hiểu biết địa lý của người Trung Hoa càng mở rộng thì vị trí thật của Côn Lôn càng “lùi dần về phía tây”. Thời Ngụy Tấn, một ngọn núi phía nam Tửu Tuyền, Cam Túc, được coi là Côn Lôn, và ở đó có cả thạch thất của Tây Vương Mẫu. Từ điển của nhà Yamakawa cho biết về sau cao nguyên Pamir cũng bị gọi là Côn Lôn, và Côn Lôn còn bị lẫn với núi Tu Di trong truyền thuyết Ấn Độ.
• Dãy núi ngày nay. Dãy Côn Lôn trải dài khoảng 2.500 km, từ góc đông nam cao nguyên Pamir đến rìa tây bồn địa Tứ Xuyên, giữa bồn địa Tarim và cao nguyên Tây Tạng. Theo Sakai Toshiaki trong Nipponica, phải từ một phần tư cuối thế kỷ XIX, với những nhà thám hiểm như Przhevalsky và Hedin, dãy núi này mới được biết rõ.
• Cơn sốt năm 3 TCN. Hán thư chép rằng mùa xuân năm 3 TCN, giữa cơn hạn hán, dân chúng chạy qua hai mươi sáu quận quốc đến kinh đô, tay chuyền tay những cọng rơm, cọng gai gọi là “thẻ của Tây Vương Mẫu”. Mùa hè, họ tụ tập ngoài ngõ, ngoài đồng, bày đồ cúng và bàn cờ, “ca múa thờ Tây Vương Mẫu”, và truyền nhau một tờ giấy: “Mẫu bảo trăm họ: ai đeo tờ này thì không chết.” Đến mùa thu thì dứt. Kominami cho rằng có lẽ từ đó bà trở thành vị thần được dân chúng rộng rãi thờ phụng, và hình bà bắt đầu xuất hiện trên đá chạm và gương đồng vào khoảng thời gian này. Ở bức tường phía tây đền Vũ Lương, Sơn Đông (đời Đông Hán), phần đầu hồi chạm Tây Vương Mẫu ngồi giữa, quanh bà là các tiên nhân có cánh, thú thiêng, và những con thỏ giã thuốc trường sinh trong cối (Viện Nghiên cứu Trung ương, Đài Bắc).
• Đạo giáo và tiểu thuyết. Đạo giáo tôn bà là Kim Mẫu, người đứng đầu các nữ tiên; trong tín ngưỡng dân gian, bà là Vương Mẫu Nương Nương (Kominami). Theo giáo lý Đạo giáo, vị thần tối cao Nguyên Thủy Thiên Tôn không ở Côn Lôn mà ở núi Ngọc Kinh trên tầng trời cao nhất, Đại La Thiên (Mugitani Kunio, Nipponica). Tiểu thuyết cuối đời Minh Phong thần diễn nghĩa lại đặt ông ở cung Ngọc Hư trên núi Côn Lôn: Khương Tử Nha tu ở đó bốn mươi năm rồi mới xuống núi (hồi 15), và vòng Càn Khôn của Na Tra vốn là báu vật cung Ngọc Hư ban cho thầy của cậu, Thái Ất Chân Nhân (hồi 12). Còn trong Độc dị chí đời Đường, chính trên núi Côn Lôn mà hai anh em duy nhất còn sống thuở khai thiên lập địa bàn chuyện kết làm vợ chồng (Nữ Oa).
• Nhật Bản và Việt Nam. Một bài chúc văn trong Engishiki (927) xướng: “bên trái là Đông Vương Phụ, bên phải là Tây Vương Mẫu”. Trong vở kịch Nō Seiōbo, bà dâng lên Chu Mục Vương cây đào ba nghìn năm mới nở hoa kết trái một lần (theo bản tóm tắt của nhà xuất bản kịch Nō Hinoki Shoten và Nihon Kokugo Daijiten; Nipponica lại ghi là Hán Vũ Đế). Cũng từ điển ấy ghi rằng, ở những nghĩa khác hẳn với ngọn núi, “Côn Lôn” từng là tên người Trung Hoa gọi miền biển nam, và dưới thời Nguyên, Minh là tên một hòn đảo ngoài khơi phía nam bán đảo Đông Dương: chính quần đảo mà người Việt gọi là Côn Lôn hay Côn Sơn cho đến thế kỷ XX, nay là Côn Đảo.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng: Sơn hải kinh nói chỉ “người như Nghệ nhân đức” mới trèo được vách đá Côn Lôn, và Quách Phác chú thêm rằng Nghệ “từng xin thuốc ở Tây Vương Mẫu”. Thuốc bất tử của bà, và người phụ nữ lấy trộm nó, là câu chuyện của bài ấy.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: trong truyện thế kỷ XVI của Nguyễn Dữ, ở tiệc cưới trên núi tiên, bà Kim tiên than rằng người ta đồn bà hội yến với vua Chu ở Dao Trì và sai chim xanh đưa tin cho vua Hán: những chuyện của Tây Vương Mẫu, được kể lại ở Việt Nam.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: Kominami Ichirō cho rằng những truyền thuyết về Đông Phương Sóc, kẻ tinh quái từng trộm đào của Tây Vương Mẫu, là một trong những nguồn của các chuyện như chuyện con khỉ đại náo thiên cung.
• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: Olympus là một ngọn núi có thật được các nhà thơ Hy Lạp nâng lên trời; Côn Lôn là ngọn núi trên trời được một hoàng đế nhà Hán đưa xuống bản đồ. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai ngọn núi; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời: trong Bhāgavata Purāṇa, Ganga chia làm bốn trên đỉnh núi Meru, cũng như trong sách Trung Hoa các dòng sông chảy ra từ những góc của ngọn núi tiên. Từ điển của nhà Yamakawa cho biết về sau Côn Lôn còn bị lẫn với núi Tu Di trong truyền thuyết Ấn Độ. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai hệ thống sông này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sơn hải kinh, các thiên “Tây sơn kinh”, “Hải nội tây kinh”, “Hải nội bắc kinh”, “Đại hoang tây kinh”, có chú của Quách Phác, bản Tứ bộ tùng san (chụp lại bản in đời Minh năm 1470): Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Sở từ, “Ly tao” và “Thiên vấn”, có chú của Vương Dật và bổ chú của Hồng Hưng Tổ (Tứ bộ tùng san): Wikisource, Wikisource
• Trang Tử, “Đại tông sư”: Wikisource; Hoài Nam Tử, “Trụy hình huấn”: Wikisource
• Mục thiên tử truyện, quyển 2 và 3, có chú của Quách Phác: Wikisource, Wikisource
• Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 123, “Đại Uyển liệt truyện”: Wikisource; Ban Cố, Hán thư, “Ai Đế kỷ” và “Ngũ hành chí”: Wikisource, Wikisource
• Hán Vũ cố sự (bản Cổ kim dật sử đời Minh), Hán Vũ Đế nội truyện và Hải nội thập châu ký (Chính Thống Đạo tạng): Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Phong thần diễn nghĩa, hồi 12 và 15; Tây du ký, hồi 5: Wikisource, Wikisource
• Viện Nghiên cứu Lịch sử và Ngôn ngữ, Viện Nghiên cứu Trung ương (Academia Sinica), West Wall (Wu Liang Shrine III)
• Kominami Ichirō, Itō Seiji, Kirimoto Tōta, Sakai Toshiaki, Shimura Ryōji, Mugitani Kunio và các tác giả khác, “崑崙”, “崑崙山”, “崑崙山脈”, “西王母”, “穆天子伝”, “東方朔”, “元始天尊”, “漢武内伝”, trong Sekai Daihyakka Jiten, Nipponica, Nihon Kokugo Daijiten, Yamakawa Sekaishi Shōjiten và Britannica tiếng Nhật: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Hinoki Shoten, NOH-Sup, tóm tắt vở “Seiōbo”: hinoki-shoten.co.jp; “About Con Dao”, cổng thông tin du lịch Côn Đảo, theo Sở Văn hóa và Thể thao Bà Rịa – Vũng Tàu: condao.com.vn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.