Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng

Sách xưa kể rằng có một thời mười mặt trời cùng mọc, thiêu đốt cả thế gian, và một xạ thủ đã bắn chúng rơi xuống. Ở một chỗ khác trong chính những cuốn sách ấy, một người phụ nữ nuốt thứ thuốc giúp khỏi chết rồi bay lên cung trăng. Phải mất vài trăm năm, hai người mới thành vợ chồng.

1 Câu Chuyện

Đây là hai câu chuyện, mỗi chuyện được kể theo nguồn đầy đủ cổ nhất của nó. Mục 3 sẽ cho thấy chúng được ghép lại như thế nào.

1-1 Mười Mặt Trời

Hoài Nam Tử, bộ sách được biên soạn dưới trướng Hoài Nam vương Lưu An, kể chuyện này trong thiên “Bản kinh huấn”. Vào thời thánh vương Nghiêu, mười mặt trời cùng mọc. Lúa má cháy khô, cỏ cây chết héo, dân không còn gì để ăn. Lại thêm sáu loài quái vật hại người, trong đó có Tạc Xỉ (鑿齒, “Răng Đục”), một con lợn rừng khổng lồ và một con rắn dài.

Vua Nghiêu bèn sai Nghệ. Nghệ lần lượt giết hoặc bắt từng con quái vật, và “trên thì bắn mười mặt trời”. Muôn dân vui mừng, tôn Nghiêu làm thiên tử.

Chính văn chỉ nói “mười mặt trời”. Lời chú mới thêm vào: “Mười mặt trời cùng mọc, Nghệ bắn bỏ chín.”

1-2 Cha Của Các Mặt Trời

Sơn hải kinh biết các mặt trời từ đâu mà ra. Đế Tuấn có người vợ là Hy Hòa (羲和), bà “sinh ra mười mặt trời” và tắm cho chúng. Các mặt trời ở trên cây Phù Tang mọc bên trên Thang Cốc, thung lũng nước nóng: “chín mặt trời ở cành dưới, một mặt trời ở cành trên”. Mặt trời nào cũng được một con quạ chở qua bầu trời.

Cũng sách ấy chép rằng “Đế Tuấn ban cho Nghệ cây cung đỏ và những mũi tên buộc dây trắng để giúp các nước dưới trần”. Nhưng sách không hề nói Nghệ bắn mặt trời. Hai điều ấy nằm cạnh nhau mà không được nối lại: cha của các mặt trời cũng chính là vị thần đã trao cung cho xạ thủ.

1-3 Thuốc Bất Tử

Bản kể có niên đại xác định cổ nhất về chuyện lên trăng chỉ là một câu trong một thiên khác của Hoài Nam Tử, thiên “Lãm minh huấn”, được dùng làm ví dụ trong một đoạn bàn về việc trị nước: “Cũng như Nghệ xin thuốc bất tử ở Tây Vương Mẫu, Hằng Nga lấy trộm rồi chạy lên mặt trăng. Nghệ thẫn thờ như mất mát điều gì, không sao bù lại được. Vì sao? Vì không biết thuốc ấy từ đâu mà có.”

Người viết không cần kể lại câu chuyện, vì người đọc đã biết. Lời chú bổ sung: “Hằng Nga là vợ Nghệ.” Nghệ chưa kịp uống thuốc thì Hằng Nga đã lấy trộm uống mất, thành tiên, chạy vào mặt trăng “làm tinh của mặt trăng”.

1-4 Con Cóc Trên Mặt Trăng

Khoảng hai trăm rưỡi năm sau, nhà thiên văn Trương Hành (78–139) kể lại chuyện này trong Linh hiến, một khảo luận về bầu trời, và thêm cho nó một đoạn kết. Trước khi đi, Hằng Nga nhờ một người tên Hữu Hoàng (有黃) bói cho chuyến đi. Lời đáp: “Cát. Người con gái về nhà chồng nhẹ bay, một mình sắp đi về tây. Gặp trời tối tăm mờ mịt, chớ kinh chớ sợ, về sau sẽ rất thịnh vượng.” Thế là Hằng Nga gửi thân vào mặt trăng, “đó là con cóc”.

Cũng trong đoạn ấy, Trương Hành nói tinh khí âm của mặt trăng “tụ lại thành một con vật giống con thỏ”. Từ đó, cóc và thỏ cùng ở chung trên mặt trăng.

1-5 Kết Cục Của Xạ Thủ

Nghệ cũng chẳng có kết cục tốt đẹp. Mạnh Tử chép rằng Bàng Mông (逢蒙) học bắn cung với Nghệ, nghĩ rằng trong thiên hạ chỉ có Nghệ giỏi hơn mình, bèn giết Nghệ. Mạnh Tử nói: “Nghệ cũng có lỗi.” Hoài Nam Tử chép Nghệ chết vì một cây gậy gỗ đào, và lời chú thêm rằng vì thế mà ma quỷ sợ cây đào. Một thiên khác nói vì Nghệ “trừ bỏ những mối hại cho thiên hạ”, nên sau khi chết ông được thờ làm thần Tông Bố (宗布).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thiên Thiên vấn (“Hỏi trời”) trong Sở từ, một bài thơ toàn những câu hỏi thời Chiến Quốc, hỏi: “Nghệ bắn mặt trời thế nào? Quạ rụng lông thế nào?” Lời chú của Vương Dật ở thế kỷ II đáp rằng Nghệ bắn trúng chín mặt trời, và “chín con quạ trong mặt trời đều chết”. Bài thơ không hề nhắc đến Hằng Nga.
• Sơn hải kinh, biên soạn trong khoảng từ thời Chiến Quốc đến đời Hán, có mười mặt trời, mẹ của chúng, cây cung của Đế Tuấn và trận Nghệ đánh Tạc Xỉ.
• Quy tàng, một bộ sách bói cổ nay chỉ còn từng mảnh. Năm 1993, các thẻ tre trong ngôi mộ thời Tần số 15 ở Vương Gia Đài (Hồ Bắc) được giới nghiên cứu xác định là một phần của bộ sách này. Dưới quẻ Quy muội (“Em gái về nhà chồng”), một thẻ ghi “Xưa kia Hằng Ngã (恒我, tức Hằng Nga) lấy trộm [thuốc] bất tử…”, một thẻ khác ghi “…chạy lên mặt trăng, và nhờ bói…”. Trong những mảnh được sách đời sau dẫn lại, xạ thủ nằm ở một mục riêng: “Nghệ giỏi bắn cung, bắn mười mặt trời, quả nhiên bắn rơi được.”
• Hoài Nam Tử (khoảng năm 139 TCN) kể chuyện mặt trời ở thiên “Bản kinh huấn”, chuyện thuốc ở thiên “Lãm minh huấn”, cũng là thiên kể chuyện Nữ Oa vá trời. Lời chú của sách mang tên Cao Dụ (高誘), người cho biết mình viết trong những năm 205–212.
• Luận hành của Vương Sung (khoảng năm 80) dẫn “sách của các nhà nho” về một dị bản trong đó chính vua Nghiêu bắn, “chín mặt trời bỏ đi, một mặt trời vẫn thường mọc”, rồi bác bỏ: mũi tên bay không quá trăm bước.
• Linh hiến của Trương Hành chỉ còn lại nhờ được dẫn trong lời chú của Hậu Hán thư. Đoạn bói của nó giống Quy tàng đến mức học giả đời Thanh Nghiêm Khả Quân, từ rất lâu trước khi thẻ tre được tìm thấy, đã xếp nó vào các mảnh của Quy tàng.
• Bức họa lụa Mã Vương Đôi, từ một ngôi mộ Tây Hán ở Trường Sa, vẽ vầng trăng khuyết cùng một con cóc và một con thỏ.

3 Những Dị Bản

• Ai bắn, và bắn mấy mặt trời? Trong Hoài Nam Tử, Nghệ được vua Nghiêu sai đi, bắn “mười mặt trời”. Trong dị bản mà Vương Sung bác bỏ, chính vua Nghiêu bắn, và chín mặt trời bỏ đi. Với Vương Dật, lời chú Hoài Nam Tử và Quách Phác, người chú giải Sơn hải kinh đời Tấn, thì bị bắn rơi là chín mặt trời, còn một mặt trời ở lại trên trời.
• Hai ông Nghệ:
  • Tả truyện, trong một bài nói đặt vào năm 569 TCN, kể về Hậu Nghệ nước Hữu Cùng (有窮后羿), người cướp quyền chính của nhà Hạ khi nhà Hạ suy yếu. Ông “cậy tài bắn cung”, bỏ bê việc dân để mải mê săn bắn, rồi bị chính người trong nhà giết chết và đem nấu.
  • Thiên vấn đã trộn lẫn hai người. Nghệ trong bài thơ được “Thượng Đế sai xuống” với dân nhà Hạ, bắn thần sông Hà Bá, lấy nữ thần sông Lạc làm vợ, rồi bị hại vì một âm mưu.
  • Lời chú cũ của Hoài Nam Tử, theo học giả đời Tống Hồng Hưng Tổ dẫn lại, đã lưu ý rằng ông Nghệ đời Nghiêu “không phải Hậu Nghệ nước Hữu Cùng”. Vậy mà cái tên Hậu Nghệ, mà ngày nay ai cũng dùng để gọi xạ thủ, trong nguồn cổ nhất lại là tên của kẻ cướp ngôi.
• Hằng Nga hay Thường Nga? Thẻ tre viết 恒我, bản Tứ bộ tùng san của Hoài Nam Tử viết 𢘆娥, Trương Hành viết 姮娥: tất cả đều là “Hằng”. Lời giải thích thường gặp cho chữ “Thường” là kiêng tên húy của Hán Văn Đế Lưu Hằng (劉恒); chữ thường (常) và chữ hằng (恒) đều có nghĩa là “luôn luôn”. Nhưng Hoài Nam Tử và Trương Hành, đều ra đời sau Hán Văn Đế, vẫn viết chữ “Hằng”.
• Kẻ trộm hay người bị hại? Trong mọi văn bản đời Hán, nàng đều “lấy trộm”. Nhà thơ đời Đường Lý Thương Ẩn viết: “Hằng Nga ưng hối thâu linh dược, Bích hải thanh thiên dạ dạ tâm” (Hằng Nga hẳn hối hận vì đã trộm thuốc tiên, biển biếc trời xanh, đêm đêm một tấm lòng). Trong dị bản được kể ngày nay trên trang di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Trung Quốc, học trò của Nghệ là Bồng Mông (蓬蒙), cái tên gợi nhớ Bàng Mông trong Mạnh Tử, cầm kiếm uy hiếp nàng, và nàng nuốt thuốc để hắn không chiếm được. Chúng tôi chưa tìm thấy dị bản này trong văn bản nào trước thời cận đại.
• Con cóc hay người đẹp? Với Trương Hành, nàng hóa thành con cóc. Theo Kirimoto Tōta trong Nipponica, về sau truyền thuyết về con cóc mất dần, và nàng được hình dung là một người đẹp u sầu cô độc trên cung trăng, một hình ảnh mà các nhà thơ đời Đường rất ưa dùng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tết Trung thu. Theo Ueki Hisayuki, tục ngắm trăng ở Trung Hoa đã có từ lâu, nhưng chỉ từ đời Đường trở đi mới cố định vào đêm rằm tháng Tám.
  • Đông Kinh mộng hoa lục, hồi ký của Mạnh Nguyên Lão về Khai Phong (lời tựa đề năm 1147), tả đêm ấy: rượu mới, cua, người người chen nhau lên tửu lâu ngắm trăng. Không có Hằng Nga.
  • Kim Doanh Chi, người có gia đình sống nhiều đời ở chính kinh thành ấy, trong Túy ông đàm lục tả trẻ con thắp hương bái trăng. Con trai cầu được “vin cao cành quế tiên”, tức là thi đỗ; con gái cầu “dung mạo giống Hằng Nga, tròn như trăng sáng”. Đó là ghi chép cổ nhất nối Hằng Nga với ngày Tết này mà chúng tôi tìm được.
• Việt Nam. Nàng là Hằng Nga, hay chị Hằng: cái tên vẫn giữ chữ “Hằng” cổ. Tự điển của Thiều Chửu giải thích 嫦娥 Thường Nga là “như chữ Hằng Nga 姮娥”. Trên cung trăng, nàng không ở một mình: theo truyền thống Việt Nam, chú Cuội cũng ở đó, và Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) giải thích “cây đa thằng Cuội” là “bóng cây ngó thấy trên mặt trăng”.
• Nhật Bản. Nàng là Jōga (嫦娥) hay Kōga (姮娥), những cái tên đã có trong thơ viết ở Nhật Bản từ thế kỷ IX. Shirakawa Shizuka lần theo quá trình chuyện của nàng phát triển thành loại truyện “kiểu công chúa Kaguya”. Trong Taketori monogatari (Truyện ông lão đốn tre), nàng công chúa từ mặt trăng trở về trời vào đêm rằm tháng Tám, để lại cho nhà vua thuốc bất tử, và vua sai đem đốt trên núi Phú Sĩ.
• Lên mặt trăng. Chương trình thám hiểm Mặt Trăng của Trung Quốc mang tên Hằng Nga. Tàu thăm dò đầu tiên được phóng ngày 24/10/2007, chừng sáu tuần sau tàu SELENE của Nhật Bản, vốn được công chúng đặt biệt danh là Kaguya. Năm 2013, xe tự hành của Hằng Nga 3 được đặt tên là Ngọc Thố (玉兔, “Thỏ Ngọc”) qua một cuộc bình chọn trên mạng.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: thiên “Lãm minh huấn” của Hoài Nam Tử, nơi Nữ Oa vá trời, cũng là thiên khép lại bằng chuyện Hằng Nga trộm thuốc. Thiên vấn cũng đặt câu hỏi về cả Nữ Oa lẫn Nghệ.
• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: Trung Hoa từng có quá nhiều mặt trời, còn Nhật Bản có lúc lại không có mặt trời nào. Viết về thần thoại Mặt Trời cho Bách khoa toàn thư thế giới của nhà Heibonsha, nhà thần thoại học Ōbayashi Taryō xếp Nghệ vào hàng những anh hùng bắn mặt trời, và chuyện hang đá vào loại thần thoại kéo mặt trời đang ẩn nấp trở ra.
• Chu Mông: Chàng cung thủ sinh ra từ quả trứng: một anh hùng Đông Á khác mà câu chuyện gắn liền với cây cung. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai người; chúng tôi đặt họ cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: hai câu chuyện về một thứ nước uống giúp khỏi chết. Ở Ấn Độ, các vị thần khuấy biển để giành lấy nó; ở Trung Hoa, một người phụ nữ cầm lấy nó, rồi phải sống một mình trên cung trăng.
• Chú Cuội: Người ngồi gốc cây đa trên cung trăng: người mà dân gian Việt Nam đặt trên cung trăng cùng chị Hằng, dưới gốc cây đa. Ngay từ năm 1886, A. Landes đã ghi rằng chuyện Cuội chặt cây mãi không thôi của những người tiều phu dường như là một sự “lẫn lộn” với Ngô Cương.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hoài Nam Tử, các thiên “Lãm minh huấn”, “Bản kinh huấn”, “Phiếm luận huấn”, “Thuyên ngôn huấn”, bản Tứ bộ tùng san (in chụp bản sao từ một bản in đời Bắc Tống), kèm lời chú đời Hán (bản in ghi là chú của Hứa Thận, có kèm bài tựa của Cao Dụ): Wikisource, Wikisource
• Sở từ, “Thiên vấn”, có chú của Vương Dật và bổ chú của Hồng Hưng Tổ (Tứ bộ tùng san): Wikisource
• Sơn hải kinh, các thiên “Hải ngoại Đông kinh”, “Đại hoang Nam kinh”, “Hải nội kinh” và các thiên khác: Wikisource; có chú của Quách Phác (Tứ bộ tùng san, quyển 9): Wikisource
• Trương Hành, Linh hiến: Wikisource; Nghiêm Khả Quân, Toàn thượng cổ tam đại văn, quyển 15 (các mảnh Quy tàng): Wikisource
• Tả truyện, năm thứ 4 đời Lỗ Tương công; Mạnh Tử, “Ly Lâu hạ”; Vương Sung, Luận hành, “Cảm hư”; Lý Thương Ẩn, “Thường Nga”; Mạnh Nguyên Lão, Đông Kinh mộng hoa lục, quyển 8; Kim Doanh Chi, Túy ông đàm lục, quyển 4 (Wikisource)
• Về thẻ tre Vương Gia Đài: Thẩm Kiến Hoa, Xuất thổ văn hiến số 10 (Đại học Thanh Hoa); Vương Hóa Bình, Trung Quốc xã hội khoa học báo, 16/1/2026 (cssn.cn); Lý Trọng Dung, Bành Bái tân văn, 15/2/2022 (thepaper.cn); R. P. R. Kostecki (2022), dẫn Edward L. Shaughnessy, Unearthing the Changes (2014) (PDF)
• “嫦娥”, “羿”, “中秋節”, “太陽”, “竹取物語”, Nipponica, Sekai Daihyakka Jiten, Nihon Kokugo Daijiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị (1895): Wikisource tiếng Việt; Thiều Chửu, Hán Việt tự điển: hvdic.thivien.net
• Mạng Di sản Văn hóa Phi vật thể Trung Quốc, “中秋夜，团圆时”: ihchina.cn; eoPortal, “Chang’e-1”: eoportal.org; NASA, “Kaguya”: science.nasa.gov; Hội Hành tinh (The Planetary Society), 27/11/2013: planetary.org; Tân Hoa xã về bức họa lụa Mã Vương Đôi, 19/5/2025: hunantoday.cn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.