Hoàng Đế: Người thắng trận Trác Lộc và cưỡi rồng lên trời

Lịch sử Trung Hoa, theo ngòi bút Tư Mã Thiên, bắt đầu bằng một cuộc chiến. Một vị quân trưởng trẻ tên là Hiên Viên đánh bại Viêm Đế, giết kẻ phản loạn Xi Vưu, rồi được chư hầu cùng tôn làm thiên tử. Theo Tư Mã Thiên, các thánh vương đời sau và các vị thủy tổ của nhà Hạ, nhà Thương, nhà Chu đều là con cháu ông.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện dưới đây theo thiên “Ngũ Đế bản kỷ”, thiên đầu tiên của Sử ký do Tư Mã Thiên soạn; phần trận chiến và kết cục có thêm Sơn hải kinh và thiên “Phong thiện thư” cũng trong Sử ký.

1-1 Trận Phản Tuyền

Hoàng Đế là con của Thiếu Điển, họ Công Tôn, tên Hiên Viên. Sinh ra đã có thần linh, còn ẵm ngửa đã biết nói. Thời ấy họ Thần Nông đã suy, chư hầu đánh chiếm lẫn nhau mà Thần Nông không dẹp nổi.

Hiên Viên bèn cầm lấy can qua, và chư hầu đều theo về. Khi Viêm Đế muốn lấn hiếp chư hầu, Hiên Viên dạy gấu, các loài thú giống báo và hổ, rồi giao chiến với Viêm Đế ở cánh đồng Phản Tuyền. “Ba lần giao chiến, rồi mới được như ý.”

1-2 Trận Trác Lộc

Tiếp đó Xi Vưu làm loạn, kẻ “tàn bạo nhất”. Hiên Viên gọi quân chư hầu, đánh Xi Vưu ở cánh đồng Trác Lộc, bắt được và giết đi. Chư hầu tôn Hiên Viên làm thiên tử thay họ Thần Nông: “đó là Hoàng Đế”.

Sơn hải kinh, ở thiên “Đại hoang Bắc kinh”, kể trận này như một cuộc chiến của thời tiết. Xi Vưu chế binh khí đánh Hoàng Đế, Hoàng Đế sai rồng Ứng Long đánh lại. Ứng Long tích nước. Xi Vưu nhờ Phong Bá và Vũ Sư, thần gió và thần mưa, nổi lên một trận mưa gió lớn. Hoàng Đế bèn cho giáng xuống một thiên nữ mặc áo xanh tên là Bạt, được gọi là con gái của Hoàng Đế. Mưa tạnh, và Xi Vưu bị giết.

Nhưng Bạt không trở lên trời được nữa, nơi nàng ở thì không có mưa. Nàng được đặt ở phía bắc sông Xích Thủy. Khi nàng bỏ đi nơi khác, người ta khơi thông đường nước, đào thông kênh rạch trước, rồi ra lệnh: “Thần ơi, đi về bắc!” Ứng Long cũng không về trời được. Một thiên khác kể rằng nó ở cực nam, và khi hạn hán người ta làm hình Ứng Long thì mưa lớn đổ xuống. Bản thân Bạt đã có mặt trong một cuốn sách cổ hơn: bài “Vân Hán” trong Kinh Thi, một lời cầu đảo giữa đại hạn, đã than rằng “hạn Bạt gây hại”.

1-3 Triều Đình Của Hoàng Đế

Sử ký kể rằng Hoàng Đế đi về phía đông đến tận biển, phía tây đến núi Không Đồng, không ở yên một chỗ. Ông đặt tên các chức quan theo tên mây, có được chiếc đỉnh quý và tính lịch theo mặt trời. Ông có hai mươi lăm người con trai, mười bốn người được ban họ.

Chính phi của ông là Luy Tổ, con gái họ Tây Lăng. Bà sinh hai con trai, và “con cháu đều có thiên hạ”: Chuyên Húc, vị thứ hai trong Ngũ Đế, là cháu nội bà, rồi dòng ấy nối đến Nghiêu, Thuấn và Vũ. “Từ Hoàng Đế đến Thuấn, Vũ, đều cùng một họ.”

Sách vở đời sau dần đưa vào triều đình ông thêm nhiều nhà phát minh. Bài tựa Thuyết văn giải tự của Hứa Thận (khoảng năm 100) chép rằng Thương Hiệt, sử quan của Hoàng Đế, “thấy dấu chân chim thú” mà làm ra những ký hiệu chữ viết đầu tiên. Hoài Nam Tử thêm rằng khi Thương Hiệt làm ra chữ, “trời mưa thóc, ma khóc đêm”. Về sau nữa, chính phi Luy Tổ được tôn thờ như người đầu tiên nuôi tằm (mục 3).

1-4 Con Rồng Ở Núi Kinh

Trong phần bản kỷ của Sử ký, Hoàng Đế chỉ đơn giản là băng hà và được chôn ở núi Kiều. Nhưng “Phong thiện thư” lại chép một kết cục khác, do Công Tôn Khanh, người nước Tề, kể cho Hán Vũ Đế; ông ta nói mình được truyền lại từ một người thầy đã mất.

Hoàng Đế lấy đồng ở núi Thủ, đúc đỉnh dưới chân núi Kinh. Đỉnh đúc xong, có con rồng buông râu dài xuống đón Hoàng Đế. Hoàng Đế cưỡi lên, quần thần và cung nhân theo lên hơn bảy mươi người, rồi rồng bay lên. Những tiểu thần không lên được đều níu lấy râu rồng; râu đứt, và cây cung của Hoàng Đế rơi xuống. Trăm họ ngước nhìn Hoàng Đế lên trời, ôm cung và râu rồng mà gào khóc. Vì thế đời sau gọi nơi ấy là Đỉnh Hồ, “hồ Đỉnh”, và gọi cây cung là Ô Hào.

Hán Vũ Đế than: “Than ôi! Nếu ta thật được như Hoàng Đế, ta coi việc bỏ vợ con như cởi đôi dép mà thôi.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Cái tên cổ nhất. Theo nhà sử học Vương Minh Kha (王明珂), đồ đồng thời Tây Chu ca ngợi tổ tiên xa nhất cũng chỉ đến Văn Vương, Vũ Vương. Minh văn đầu tiên có tên Hoàng Đế là trên một đồ đồng của Tề Uy Vương, thế kỷ IV TCN: “cao tổ Hoàng Đế”. Thường được đọc là “cao tổ của ta là Hoàng Đế”; Quách Mạt Nhược lại đọc là “xa thì noi theo Hoàng Đế”.
• Quốc ngữ, “Tấn ngữ 4”, cho Hoàng Đế và Viêm Đế là anh em, con của Thiếu Điển, lớn lên bên sông Cơ và sông Khương.
• Dật Chu thư, thiên “Thường mạch”, một tập văn kiện nhà Chu mà niên đại còn tranh cãi, kể Xi Vưu đuổi Xích Đế ở sông Trác Lộc.
• Sơn hải kinh có trận chiến bão tố (“Đại hoang Bắc kinh”), Ứng Long (“Đại hoang Đông kinh”), và một phả hệ trong đó Luy Tổ sinh Xương Ý, còn cháu nội Hoàng Đế là Cổn, cha của Vũ (“Hải nội kinh”).
• Đại Đới Lễ ký, thiên “Ngũ Đế đức”, có Khổng Tử trả lời những câu hỏi về ông.
• Tư Mã Thiên, Sử ký, hoàn thành khoảng năm 94 TCN: phần bản kỷ và “Phong thiện thư” nói trên. Ông khép lại phần bản kỷ bằng những lời trăn trở: Kinh Thư không chép gì trước vua Nghiêu, còn “bách gia nói về Hoàng Đế, nhưng lời lẽ không nhã chính, các bậc tiên sinh có học khó mà nói đến”. Ông đã đến núi Không Đồng và Trác Lộc, nghe các bậc trưởng lão kể, rồi chọn “những lời nhã nhất”.
• Hoài Nam Tử (năm 139 TCN), thiên “Thiên văn huấn”, coi ông là vị đế của trung ương, hành Thổ, có Hậu Thổ phò tá, thần của ông là Trấn tinh (sao Thổ), thú của ông là Hoàng Long.
• Tranh khắc đời Hán. Trên vách tây đền Vũ Lương (Wu Liang) ở Sơn Đông (Đông Hán), ông đứng trong hàng các đế vương thượng cổ mở đầu bằng Phục Hy và Nữ Oa, có khắc tên.

3 Những Dị Bản

• Anh em, kẻ thù hay đồng minh? Trong Quốc ngữ, Hoàng Đế và Viêm Đế là anh em. Trong Sử ký, ông đánh Viêm Đế ở Phản Tuyền, rồi đánh Xi Vưu ở Trác Lộc. Trong Đại Đới Lễ ký, kẻ thù ở Phản Tuyền là Xích Đế. Trong Dật Chu thư, chính Xi Vưu đuổi Xích Đế; Xích Đế “vô cùng sợ hãi”, cầu cứu Hoàng Đế, và Hoàng Đế bắt Xi Vưu giết đi.
• Xi Vưu là ai? Là kẻ phản loạn tàn bạo trong Sử ký, chúa tể bão tố trong Sơn hải kinh. Trong một đoạn Hàn Phi Tử được bộ loại thư Thái Bình ngự lãm dẫn lại, Xi Vưu đi đầu đoàn rước của Hoàng Đế trên ngọn Thái Sơn phía tây, Phong Bá quét đường, Vũ Sư rưới nước. Nước Tề thờ Xi Vưu làm “Binh Chủ”, và Lưu Bang, người lập nhà Hán, cũng tế Xi Vưu khi khởi binh (“Phong thiện thư”). Sách đời sau kể Xi Vưu làm nổi sương mù, và Hoàng Đế phá được nhờ chiếc xe chỉ nam.
• Bốn mặt, ba trăm năm. Trong Thi Tử, cũng được Thái Bình ngự lãm dẫn, Tử Cống hỏi có thật Hoàng Đế có bốn mặt không. Khổng Tử đáp rằng Hoàng Đế chọn bốn người cai quản bốn phương. Trong Đại Đới Lễ ký, Tể Ngã hỏi: “Hoàng Đế là người, hay không phải người? Vì sao sống được ba trăm năm?” Khổng Tử giải thích: dân hưởng ơn ông một trăm năm khi ông còn sống, kính sợ thần linh ông một trăm năm sau khi ông mất, và dùng lời dạy của ông thêm một trăm năm nữa.
• Được chôn hay được đón lên trời? Trong bản kỷ, ông mất và được chôn ở núi Kiều. Trong “Phong thiện thư”, rồng đón ông đi. Khi Hán Vũ Đế tế ở mộ và hỏi vì sao người không chết lại có mộ, có người đáp: “Hoàng Đế đã thành tiên lên trời, quần thần chôn áo mũ của ngài.”
• Ai ban cho nghề tơ lụa? Sử ký chỉ gọi Luy Tổ là chính phi, không nhắc gì đến tơ tằm. Theo Tùy thư, nhà Bắc Tề dâng lễ Tiên Tàm (vị tổ nghề nuôi tằm) mùa xuân cho chính Hoàng Đế, còn nhà Bắc Chu dâng cho “thần Tiên Tàm họ Tây Lăng”. Câu nói Luy Tổ “bắt đầu dạy dân nuôi tằm” được một sách lễ chế đời Thanh dẫn từ một bộ sử đời Tống; chúng tôi không tìm thấy câu ấy trong bản của bộ sử đó mà chúng tôi đã đối chiếu. Dù vậy, Lộ sử của La Bí đời Nam Tống (1170) đã kể Hoàng Đế sai họ Tây Lăng khuyến khích nghề tằm, và chính bà tự tay hái dâu.
• 黃帝 và 皇帝. Năm 221 TCN, vua Tần thống nhất thiên hạ, bỏ chữ “Thái” trong “Thái Hoàng”, giữ chữ “Hoàng”, lấy thêm chữ “Đế” của các bậc thượng cổ, “xưng là Hoàng Đế”: đó là Tần Thủy Hoàng. Hai từ đọc giống nhau trong tiếng Trung, tiếng Nhật (kōtei) và tiếng Việt (hoàng đế). Trong thiên “Lữ hình” của Kinh Thư, Xi Vưu là kẻ làm loạn đầu tiên, dân Miêu theo đó mà dùng hình phạt tàn ác, và đấng thương xót người bị hại, diệt dân Miêu, được gọi là 皇帝, “đấng chúa tể uy nghiêm”. Bộ Mypedia của nhà Heibonsha giới thiệu thuyết cho rằng tên Hoàng Đế (黃帝) vốn bắt nguồn từ 皇帝, một danh hiệu của Thiên đế.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Là thần trước khi là vua. Tư Mã Thiên chép rằng vào thế kỷ V TCN, Tần Linh công lập đàn trên để tế Hoàng Đế và đàn dưới để tế Viêm Đế. Khi Lưu Bang, người lập nhà Hán, hỏi các đàn tế nhà Tần thờ những vị đế nào, ông được đáp: Bạch Đế, Thanh Đế, Hoàng Đế và Xích Đế; ông thêm Hắc Đế cho đủ năm. Ở các đàn tế ấy, Hoàng Đế là một vị thần, một trong các Thượng đế, mỗi vị ứng với một màu.
• Hoàng Lão. Đầu đời Hán, “Hoàng Lão”, tức học thuyết của Hoàng Đế và Lão Tử, là thuật trị nước. Đậu thái hậu “thích lời của Hoàng Đế, Lão Tử”, đến hoàng đế và thái tử cũng phải đọc. Thiên “Nghệ văn chí” của Hán thư ghi nhiều sách mang tên Hoàng Đế thuộc đủ các lĩnh vực, và thiên “Tu vụ huấn” của Hoài Nam Tử giải thích vì sao: “Kẻ nói về Đạo ắt phải gửi vào Thần Nông, Hoàng Đế thì mới được người ta nghe.”
• Mã Vương Đôi. Năm 1973, trong một ngôi mộ đời Hán ở Mã Vương Đôi, Trường Sa, người ta tìm thấy bốn thiên sách thất truyền chép trên cùng tấm lụa với một bản Lão Tử. Đường Lan cho rằng đó là Hoàng Đế tứ kinh trong thư mục Hán thư. Nhiều người theo ông, nhưng điều ấy không chứng minh được, và trong bốn thiên chỉ có một thiên nhắc đến Hoàng Đế.
• Hoàng Đế nội kinh. Bộ kinh điển của y học này được Hán thư ghi là mười tám quyển. Hai sách Tố vấn và Linh khu mang tên nó viết theo lối hỏi đáp giữa Hoàng Đế và các thầy thuốc như Kỳ Bá, được tích lũy qua thời gian dài chứ không do một người viết.
• Lăng mộ ở Hoàng Lăng. Ngôi mộ trên núi Kiều, huyện Hoàng Lăng, tỉnh Thiểm Tây, nằm trong đợt di tích được bảo vệ trọng điểm đầu tiên của Trung Quốc năm 1961, với số hiệu “cổ mộ táng số 1”. Hằng năm vào tiết Thanh minh và Trùng cửu, nơi đây có lễ công tế và dân tế; nghi lễ này được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2006. Tiết Thanh minh năm 1937, ngay trước cuộc chiến với Nhật Bản, Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản đã cùng tế ở đây. Bài văn tế của Mao Trạch Đông, do Lâm Bá Cừ đọc, nhắc đến “trận đánh hăng ở Trác Lộc”.
• “Con cháu Viêm Hoàng”. Năm 1903, nhà cách mạng Lưu Sư Bồi đề nghị tính năm từ Hoàng Đế, và viết: “Hoàng Đế là Hoàng Đế của người Hán.” Tờ Dân báo của phái cách mạng ghi năm 1905 là năm Hoàng Đế 4603, và các chính quyền cách mạng năm 1911 phần lớn dùng cùng cách tính ấy. Phái cải lương như Khang Hữu Vi phản bác rằng người Mãn Châu cũng là con cháu Hoàng Đế. Vương Minh Kha, dựa trên nghiên cứu của Patricia Ebrey, cho thấy việc nhận mình là dòng dõi Hoàng Đế đã có từ lâu hơn nhiều: gia phả các dòng họ đời Đường, Tống đã lấy Viêm Đế và Hoàng Đế làm thủy tổ.
• Nhật Bản và Việt Nam. Theo Nipponica, tín ngưỡng thờ Xi Vưu như một vị thần chiến tranh đã truyền sang Nhật Bản thời cổ dưới tên thần Hyōsu no kami (兵主神, Binh Chủ thần). Bản Hoàng Đế nội kinh Thái tố, đã thất truyền ở Trung Quốc từ khoảng đời Nam Tống, còn một bản chép tay cổ ở chùa Ninna-ji (Nhân Hòa tự) tại Kyoto, nay là Quốc bảo. Trong Lĩnh Nam chích quái, Âu Cơ không thể đưa các con về phương bắc vì Hoàng Đế đã chặn biên giới.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: Tư Mã Thiên bắt đầu từ Hoàng Đế. Các vị đế vương được đặt trước ông, Phục Hy, Nữ Oa và Thần Nông, là do Tư Mã Trinh đời Đường thêm vào trong “Tam Hoàng bản kỷ”.
• Đại Vũ: Người trị nạn hồng thủy: trong Sử ký, Vũ là huyền tôn (chút) của Hoàng Đế, qua Xương Ý, Chuyên Húc và Cổn. Trong Sơn hải kinh, Cổn là cháu nội của ông.
• Rồng Trung Hoa: Linh vật làm mưa và biểu tượng của hoàng đế: con rồng xuống đón ông ở núi Kinh, Ứng Long tích nước, và Hoàng Long, con thú của ông với tư cách vị đế của trung ương.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: các vị thủy tổ người Việt nối dòng dõi về Thần Nông, họ mà Hoàng Đế đã thay thế; và trong câu chuyện ấy, biên giới do Hoàng Đế chặn đã giữ Âu Cơ lại phương nam.

6 Nguồn Tham Khảo

• Tư Mã Thiên, Sử ký, “Ngũ Đế bản kỷ”, “Tần Thủy Hoàng bản kỷ”, “Hạ bản kỷ”, “Phong thiện thư”, “Ngoại thích thế gia”: Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Sơn hải kinh, “Đại hoang Bắc kinh”, “Đại hoang Đông kinh”, “Hải nội kinh” (văn bản trên Wikisource theo bản Tứ khố toàn thư): Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Quốc ngữ, “Tấn ngữ 4”, có chú của Vi Chiêu: Wikisource; Dật Chu thư, “Thường mạch”: Wikisource; Đại Đới Lễ ký, “Ngũ Đế đức”: Wikisource; Kinh Thư, “Lữ hình”: Wikisource
• Hoài Nam Tử, “Thiên văn huấn”, “Bản kinh huấn”, “Tu vụ huấn”: Wikisource; Hứa Thận, Thuyết văn giải tự, bài tựa: Wikisource
• Thái Bình ngự lãm, quyển 79 (dẫn Thi Tử và Hàn Phi Tử): Wikisource; Hán thư, “Nghệ văn chí”: Wikisource; Tùy thư, “Lễ nghi chí 2”: Wikisource; La Bí, Lộ sử, quyển 14: Wikisource; Kinh Thi, “Vân Hán”: Wikisource
• Vương Minh Kha, “論攀附：近代炎黃子孫國族建構的古代基礎”, Tập san Viện Nghiên cứu Lịch sử Ngữ ngôn, Trung ương Nghiên cứu viện 73.3: 583–624: PDF
• Cao Tân Hoa, “齐威王’高祖黄帝’再认识” (2008) và “黄帝、黄老与道家正统”: aisixiang.com, aisixiang.com
• Trần Học Nhiên viết về Cố Hiệt Cương, dẫn bức thư năm 1923 và bài tựa Cổ sử biện tập 4, Journal of Chinese Studies 62 (2016): CUHK; Vương Xuân Hà về lịch Hoàng Đế, Nhị thập nhất thế kỷ bản mạng, tháng 10/2004: CUHK
• Mạng Di sản Văn hóa Phi vật thể Trung Quốc, “黄帝陵祭典” và “嫘祖信俗”: ihchina.cn, ihchina.cn; phỏng vấn Trương Mậu Trạch, Trung Quốc tân văn võng, 28/3/2023: chinanews.com.cn; Tằng Quân về lễ cùng tế năm 1937, Bành Bái tân văn, 10/4/2020: thepaper.cn
• Viện Nghiên cứu Lịch sử Ngữ ngôn, Trung ương Nghiên cứu viện (Đài Loan), bản dập vách tây đền Vũ Lương
• “黄帝”, “蚩尤”, “蒼頡”, “黄帝内経”, “黄老”, Sekai Daihyakka Jiten, Nipponica, Mypedia: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.