Rồng Trung Hoa: Linh vật làm mưa và biểu tượng của hoàng đế

Hỏi bộ tự điển cổ nhất của Trung Hoa rồng (long, 龍) là gì, ta sẽ nhận được một câu đố: rồng có thể tối có thể sáng, có thể nhỏ có thể lớn, có thể ngắn có thể dài; xuân phân thì lên trời, thu phân thì lặn xuống vực sâu. Rồng sống dưới nước và mang mưa đến, gặp hạn hán người ta lại cầu rồng, và dần dần rồng thành biểu tượng của hoàng đế. Tiếng Anh gọi nó là dragon, và những ngộ nhận bắt đầu từ đó.

1 Câu Chuyện

Rồng không có một câu chuyện duy nhất. Dưới đây là chân dung của rồng trong sách xưa và bốn câu chuyện nổi tiếng nhất về rồng, mỗi chuyện theo nguồn cổ nhất của nó.

1-1 Đứng Đầu Loài Có Vảy

Hứa Thận hoàn thành bộ tự điển Thuyết văn giải tự vào năm 100. Ở chữ 龍, ông viết: “Đứng đầu loài có vảy. Có thể tối, có thể sáng; có thể nhỏ, có thể lớn; có thể ngắn, có thể dài. Xuân phân thì lên trời, thu phân thì lặn xuống vực.” Quản Tử, tập hợp những bài viết từ thời Chiến Quốc đến đời Hán, giải thích các phép ấy bằng nước. “Rồng sinh ra trong nước”, khoác năm màu mà bơi lội. “Muốn nhỏ thì hóa như con tằm, muốn lớn thì trùm cả thiên hạ, muốn lên thì vượt trên mây, muốn xuống thì vào suối sâu.” Biến hóa không có ngày định, lên xuống không có giờ định, “cho nên gọi là thần”.

Chu Dịch, phần cốt lõi của Kinh Dịch, mở đầu bằng rồng. Quẻ đầu tiên, quẻ Càn, đi từ “tiềm long vật dụng” (rồng ẩn, chớ dùng), qua “kiến long tại điền” (rồng hiện ở ruộng), “phi long tại thiên” (rồng bay trên trời), đến “kháng long hữu hối” (rồng lên quá cao, có điều ân hận). Một lời truyện của quẻ còn có câu ai cũng biết: “Mây theo rồng, gió theo hổ” (vân tòng long, phong tòng hổ).

1-2 Chín Điểm Giống

Rồng trông như thế nào? Học giả đời Tống La Nguyện, trong sách Nhĩ Nhã dực, dẫn lời Vương Phù ở thế kỷ II: tranh thế tục vẽ rồng “đầu ngựa đuôi rắn”. Rồi ông nêu “thuyết tam đình cửu tự” (ba đoạn, chín điểm giống). Thân rồng chia làm ba đoạn bằng nhau, và giống chín loài: sừng giống hươu, đầu giống lạc đà, mắt giống quỷ, cổ giống rắn, bụng giống thận (蜃, loài trai lớn), vảy giống cá, móng giống chim ưng, bàn chân giống hổ, tai giống bò. La Nguyện cũng biết tính nết của rồng. Rồng hung dữ nhưng sợ sắt; thích ngọc, ưa ăn thịt chim én nướng, nên ai đã ăn thịt én thì chớ vượt biển. Hơi thở của rồng thành mây, mây lại che thân rồng, nên người ta chỉ thoáng thấy một cái móng hay cái đuôi. Và mưa có hai loại: mưa nhỏ thấm đượm là mưa của trời, mưa dữ dội là mưa của rồng.

1-3 Công Chúa Rồng Hồ Động Đình

Truyện truyền kỳ đời Đường Liễu Nghị truyện của Lý Triều Uy đặt câu chuyện vào niên hiệu Nghi Phượng (676–679). Thư sinh Liễu Nghị vừa thi hỏng, đang trên đường về quê thì ngựa hoảng, phóng lệch khỏi đường. Nơi ngựa dừng lại, có một thiếu phụ đẹp lạ thường đang chăn cừu bên vệ đường, mày chau, áo xỉn màu. Nàng kể mình là con gái út của Long Quân hồ Động Đình, được gả cho con trai thứ của Long Quân sông Kinh. Chồng chán nàng, cha mẹ chồng bênh con, đuổi nàng ra đây. Chàng có thể đưa giúp một lá thư cho cha nàng không? Ở bờ nam hồ có một cây quýt lớn: chàng hãy đổi dây lưng rồi gõ vào cây ba lần. “Đàn cừu này để làm gì?” Liễu Nghị hỏi. “Đó không phải cừu,” nàng đáp, “mà là vũ công (雨工), thợ làm mưa, cùng loài với sấm sét.” Bầy vật ấy bước đi giận dữ, mắt trừng trừng, nhưng to nhỏ, lông, sừng thì chẳng khác gì cừu thường.

Liễu Nghị gõ cây, một võ sĩ từ trong sóng hiện lên, dẫn chàng xuống một tòa điện cột bằng ngọc trắng, thềm bằng ngọc xanh, giường bằng san hô, rèm bằng thủy tinh. Long Quân Động Đình đọc thư mà khóc, dặn cả cung giữ im lặng để em trai ông, Tiền Đường Quân, khỏi nghe thấy: chỉ một cơn giận của người em ấy, ông nói, đã gây lụt chín năm đời vua Nghiêu, nên nay bị xích ở đây. Nhưng đã muộn. Một tiếng gầm làm rung chuyển cung điện, rồi một con rồng đỏ dài hơn nghìn thước, mắt như chớp, lưỡi đỏ như máu, bờm như lửa, kéo theo dây xích vàng và cây cột ngọc buộc nó, lao vút lên trời giữa sấm sét, tuyết và mưa đá.

Ngay hôm ấy Tiền Đường Quân trở về cùng cháu gái. Ông đã giết sáu mươi vạn người, làm hỏng mùa màng tám trăm dặm; còn gã chồng thì “ta ăn rồi”. Người anh trách em quá hấp tấp. Khi Tiền Đường Quân ép Liễu Nghị cưới công chúa, Liễu Nghị từ chối: giết chồng người ta rồi lấy vợ người ta là điều không phải. Chàng trở về giàu có, cưới vợ hai lần, cả hai lần đều góa vợ. Người vợ thứ ba là một góa phụ họ Lư; sau khi sinh con trai, nàng mới cho chàng biết mình chính là công chúa rồng năm xưa. “Rồng sống vạn năm,” nàng nói, “nay chàng sẽ cùng hưởng.”

1-4 Diệp Công Thích Rồng

Lưu Hướng (77–6 TCN) kể chuyện này trong Tân tự như một ngụ ngôn. Tử Trương, học trò Khổng Tử, chờ bảy ngày mà Lỗ Ai Công vẫn không tiếp, bèn bỏ đi, để lại lời nhắn: nhà vua chuộng kẻ sĩ cũng như Diệp Công chuộng rồng. Diệp Công Tử Cao thích rồng đến mức cho vẽ, chạm rồng lên mọi đồ dùng và khắp các phòng trong nhà. Rồng thật nghe tiếng bèn xuống, thò đầu vào cửa sổ, kéo đuôi qua gian nhà. Diệp Công vừa trông thấy đã bỏ chạy, hồn vía lên mây, mặt cắt không còn hột máu. “Diệp Công không phải thích rồng, mà thích cái giống rồng mà không phải rồng.”

1-5 Vẽ Rồng Điểm Mắt

Lịch đại danh họa ký (khoảng năm 847), bộ sử hội họa của Trương Ngạn Viễn, kể về Trương Tăng Dao, họa sĩ cung đình của Lương Vũ Đế đầu thế kỷ VI. Ở chùa An Lạc tại Kim Lăng, tức Nam Kinh ngày nay, ông vẽ bốn con rồng trắng mà không điểm con ngươi. “Điểm mắt vào là chúng bay mất,” ông thường nói. Người ta cho là nói nhảm, cứ nài ông điểm. Ông điểm mắt cho hai con. Lát sau sấm chớp phá vỡ bức tường, hai con rồng cưỡi mây bay lên trời. Hai con chưa điểm mắt, Trương Ngạn Viễn viết, nay vẫn còn đó.

1-6 Cá Chép Vượt Long Môn

Tam Tần ký, một sách địa chí đã thất truyền, còn lại nhờ được dẫn trong bộ loại thư Thái Bình quảng ký thế kỷ X. Ở Long Môn, nơi vua Vũ đục núi và sông Hoàng Hà đổ xuống qua một khe rộng một dặm, “mỗi độ cuối xuân có cá chép vàng ngược dòng, con nào vượt qua được thì hóa rồng”. Mỗi năm không quá bảy mươi hai con vượt được. Khi chúng vượt lên, mây mưa đi theo, lửa trời đốt đuôi phía sau, và chúng thành rồng. Lời chú đời Đường của Hậu Hán thư cũng dẫn sách này để giải thích một câu nói ở thế kỷ II. Lý Ưng (110–169) là một vị quan cương trực đến mức kẻ sĩ nào được ông tiếp kiến đều được gọi là đã “lên Long Môn” (đăng Long Môn).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Trước khi có chữ viết. Ở Tây Thủy Pha thuộc Bộc Dương (Hà Nam), năm 1987 các nhà khảo cổ tìm thấy mộ M45: một người đàn ông cao lớn nằm giữa một con rồng và một con hổ xếp bằng vỏ trai, con rồng dài 1,78 m nằm bên phải ông. Theo nhà khảo cổ Ngụy Hưng Đào, phương pháp carbon phóng xạ cho thấy các hình vỏ trai có niên đại khoảng 6.500 đến 6.300 năm trước, thuộc văn hóa Ngưỡng Thiều. Rồng ngọc của văn hóa Hồng Sơn ở vùng đông bắc (khoảng 6.500 đến 5.000 năm trước) có hai kiểu: thân cong hình chữ C, đầu giống hươu, bờm dài; và thân cuộn tròn như chiếc khuyên, đầu lợn hoặc, theo một số học giả gần đây, đầu gấu. Con rồng hình chữ C lớn nhất, tìm thấy ở Tam Tinh Tha Lạp, kỳ Ông Ngưu Đặc (Nội Mông), nay ở Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc, “không sừng, không chân, không móng”.
• Giáp cốt văn. Trên xương bói nhà Thương, chữ 龍 đã xuất hiện, làm tên nước và tên bộ tộc. Kominami Ichirō lưu ý rằng chữ rồng trong giáp cốt văn đội trên đầu một vật trang trí như chiếc ăng-ten, về sau thành xích mộc.
• Chu Dịch và các lời truyện (những con rồng của quẻ Càn), cùng Quản Tử, thiên “Thủy địa” (rồng sinh trong nước): xem mục 1-1.
• Sơn hải kinh, thiên “Đại hoang Đông kinh”: Ứng Long giết Xi Vưu và Khoa Phụ, không lên trời lại được, nên hạ giới hay hạn hán; “khi hạn thì làm hình Ứng Long, sẽ được mưa lớn”. Lời chú của Quách Phác thêm: “rồng đất ngày nay bắt nguồn từ đây”. Trận chiến của Ứng Long được kể trong bài Hoàng Đế.
• Xuân Thu phồn lộ, tương truyền của Đổng Trọng Thư đời Hán nhưng có cả những thiên đời sau: thiên “Cầu vũ” (Cầu mưa) dạy cách đắp rồng đất cho từng mùa (mục 4).
• Tân tự của Lưu Hướng (thế kỷ I TCN): chuyện Diệp Công. Thuyết văn giải tự của Hứa Thận (năm 100): định nghĩa về rồng.
• Kinh Phật. Các dịch giả Trung Hoa dịch nāga của Ấn Độ, một loài thần rắn sống dưới nước, thành “long”. Trong Kinh Pháp Hoa bản dịch của Cưu Ma La Thập (năm 406), tám vị đại Long Vương như Nan Đà, Bạt Nan Đà, Sa Già La đến nghe Phật thuyết pháp, và ở phẩm thứ 12, cô con gái tám tuổi của Long Vương Sa Già La hiện ra trước đại chúng và thành Phật.
• Hai tác phẩm đời Đường. Liễu Nghị truyện của Lý Triều Uy còn lại trong Thái Bình quảng ký, quyển 419, chép từ một tập sách cổ hơn là Dị văn tập; và Lịch đại danh họa ký của Trương Ngạn Viễn (khoảng năm 847), quyển 7, chép về Trương Tăng Dao.
• Nhĩ Nhã dực của La Nguyện (đời Tống), sách bổ sung cho bộ tự điển cổ Nhĩ Nhã; quyển 28 mở đầu phần các loài cá bằng con rồng.

3 Những Dị Bản

• Chín điểm giống là thuyết của ai? Người ta thường gán cho Vương Phù. Nhưng La Nguyện chỉ nêu tên Vương Phù khi nói đến lối vẽ “đầu ngựa đuôi rắn” của tranh thế tục, rồi viết tiếp “lại có thuyết tam đình cửu tự”, có thể hiểu là lời Vương Phù, cũng có thể hiểu là một thuyết khác. Dù thế nào, danh sách này đến với chúng ta qua La Nguyện.
• Mắt quỷ hay mắt thỏ? La Nguyện kể đầu lạc đà, mắt quỷ, bụng trai, vảy cá. Các danh sách ngày nay đổi đi: một chuyên đề về rồng Việt trên báo Nhân Dân kể đầu hổ, mắt thỏ, bụng ếch, vây cá chép.
• Mấy móng? Một đạo luật nhà Nguyên năm 1314 định nghĩa rồng là loài có năm móng, hai sừng. Rồng thời Lý ở Việt Nam có ba, bốn hoặc năm móng, còn rồng ngọc Hồng Sơn thì không có chân.
• Rắn, cá sấu hay cả hai? Năm 1946, nhà thơ, học giả Văn Nhất Đa cho rằng rồng vốn là vật tổ rắn của một bộ tộc, rồi thu nạp các con vật của những bộ tộc bị chinh phục. Năm 1957, nhà cổ sinh vật học Dương Chung Kiện hướng về cá sấu, và nhà khảo cổ Chu Nãi Thành thấy hình cá sấu đằng sau con rồng vỏ trai Tây Thủy Pha; Lý Linh ở Đại học Bắc Kinh coi rồng là sự kết hợp nhiều loài bò sát. Yuan Jing tóm tắt cuộc tranh luận như vậy trên Sixth Tone. Kominami Ichirō còn nêu thuyết con lợn, vì cái mõm, và cả thuyết vòi rồng.
• Hai “con rồng đầu tiên”. Rồng vỏ trai Tây Thủy Pha được gọi là “Hoa Hạ đệ nhất long” (華夏第一龍), còn rồng ngọc Tam Tinh Tha Lạp là “Trung Hoa đệ nhất long” (中華第一龍). Cả hai danh hiệu đều đang được dùng.
• Bốn vị Long Vương tên gì? Tây du ký gọi Long Vương bốn biển là Ngao Quảng (敖廣), Ngao Khâm, Ngao Thuận, Ngao Nhuận. Phong thần diễn nghĩa, ở các hồi về Na Tra, gọi là Ngao Quang (敖光), Ngao Thuận, Ngao Minh, Ngao Cát.
• Bốn con hay hai con? Trong Lịch đại danh họa ký, Trương Tăng Dao vẽ bốn con và điểm mắt hai con. Bách khoa Nipponica của Nhật Bản, dẫn một sách tên Thủy hành ký (水衡記), thì kể ông vẽ hai con và điểm mắt một con.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Rồng đất cầu mưa. Thiên “Cầu vũ” của Xuân Thu phồn lộ dạy nghi lễ theo từng mùa. Hạn mùa xuân thì vào ngày Giáp, Ất, đắp một con rồng xanh lớn dài tám trượng đặt ở giữa và bảy con rồng nhỏ dài bốn trượng, tất cả quay về hướng đông; tám đứa trẻ trai giới ba ngày mặc áo xanh nhảy múa. Mùa hạ rồng màu đỏ, cuối hạ màu vàng, và rồng nào cũng phải đắp “bằng đất sạch”. Tống sử chép rằng trong trận hạn năm 999, triều đình ban ra Phép cầu mưa của Lý Ung: đắp rồng xanh bằng đất trên đàn, mưa đủ thì “đưa rồng xuống nước”. Năm 1006, triều đình cho khắc in phép thứ hai: vẽ trên lụa một con rồng trắng nhả mây đen, mưa đủ ba ngày thì thả tranh xuống nước. Các vị thần rồng ứng nghiệm lời cầu đều được phong tước, nhiều đến mức, theo chính bộ sử ấy, không chép hết được.
• Long Vương. Cùng với đạo Phật, các vua nāga, những vị hộ pháp sống dưới nước, làm mây làm mưa, hòa vào con rồng bản địa. Kominami Ichirō cho rằng từ đó mà có quan niệm về Long Vương bốn biển, và cả những chuyện về Long Vương, Long Nữ trong tiểu thuyết, hí kịch Trung Hoa. Đến Tây du ký (1592), các Long Vương đã có tên: Đông Hải Long Vương Ngao Quảng ở Thủy Tinh cung, các em trai ông cai quản biển Nam, biển Bắc, biển Tây.
• Rồng của hoàng đế. Sử ký của Tư Mã Thiên chép rằng mẹ Lưu Bang, người lập ra nhà Hán, đang nghỉ bên bờ một đầm lớn thì trời tối sầm, sấm chớp, cha Lưu Bang trông thấy một con rồng ở phía trên bà; ít lâu sau bà có mang. Bản thân Lưu Bang có “long nhan” (mặt rồng). Một đạo luật nhà Nguyên năm 1314 cấm mọi người, bất kể địa vị, mặc áo có hoa văn rồng phượng, và chú rõ: “rồng là loài năm móng hai sừng”. Theo Kominami, rồng là hình quan trọng nhất trong mười hai hình trang trí trên lễ phục của thiên tử.
• Thuyền rồng và chỉ ngũ sắc. Tết Đoan ngọ có đua thuyền rồng, và tháng Hai âm lịch có lễ đánh thức những con rồng ngủ suốt mùa đông (Kominami). La Nguyện giải thích một tục của Tết Đoan ngọ: rồng sợ lá xoan và chỉ ngũ sắc, nên từ đời Hán, lễ vật cúng nhà thơ Khuất Nguyên được buộc bằng hai thứ ấy.
• Nhật Bản. Rồng thành ryū. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nomura Jun’ichi viết trong Nipponica rằng gốc rễ của tín ngưỡng thần rồng ở Nhật là tín ngưỡng thờ rắn, biểu tượng của thần nước: người ta cầu mưa ở những ao có rồng ở, và cung điện dưới đáy biển của rồng, Ryūgū (Long cung), là nơi Urashima Tarō đến thăm trong các bản kể về sau. Hai câu chuyện ở mục 1 vẫn sống trong tiếng Nhật hằng ngày: tōryūmon (đăng long môn), chỉ cửa ải khó khăn đầu tiên trên đường thành đạt, và garyō tensei (họa long điểm tình), chỉ nét hoàn thiện cuối cùng.
• Việt Nam. Năm 1010, trong chiếu dời đô, Lý Thái Tổ khen đất mới có thế “rồng cuộn hổ ngồi” (long bàn hổ cứ), và Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng khi thuyền vua tạm đỗ dưới thành, có rồng vàng hiện ra bên thuyền ngự, nhân đó đổi tên thành là Thăng Long, “rồng bay lên”. Rồng thời Lý thân trơn, thon như thân rắn, uốn nhiều khúc mềm mại, trên đầu có mào lửa. Còn cá chép hóa rồng thì cuối mỗi năm lại chở các vị Táo quân lên trời (Táo quân).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: Lạc Long Quân là cháu ngoại của Long Vương hồ Động Đình. Như bài ấy đã viết, nhà sử học Liam Kelley nghe trong chuyện con gái Long Vương tiếng vọng của một truyện truyền kỳ đời Đường về rồng Động Đình. Nổi tiếng nhất trong các truyện ấy là chuyện Liễu Nghị kể ở đây.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: cây gậy sắt của Tôn Ngộ Không lấy từ Thủy Tinh cung của Đông Hải Long Vương Ngao Quảng.
• Na Tra: Cậu bé thần lóc thịt trả mẹ, lóc xương trả cha: trong Phong thần diễn nghĩa, cậu bé giết Ngao Bính, con trai thứ ba của Đông Hải Long Vương, và Long Vương bốn biển bắt cha mẹ cậu.
• Urashima Tarō: Chàng đánh cá dưới đáy biển: Long cung dưới đáy biển mà văn hóa dân gian Nhật Bản đã biến thành của mình. Nomura Jun’ichi coi Urashima là ví dụ tiêu biểu nhất cho loại truyện người trần đến thăm Long cung, và như bài ấy đã viết, một bản kể xưa của Nhật Bản đã vay mượn từ chuyện Liễu Nghị.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hứa Thận, Thuyết văn giải tự, quyển 11, bộ Long: Wikisource
• Quản Tử, thiên “Thủy địa”: Wikisource; Chu Dịch, quẻ Càn và các lời truyện: Wikisource
• Sơn hải kinh, thiên “Đại hoang Đông kinh”, có chú của Quách Phác (bản Tứ khố toàn thư, quyển 14): Wikisource
• Xuân Thu phồn lộ, thiên “Cầu vũ” (thiên 74): Wikisource; Lưu Hướng, Tân tự, “Tạp sự” 5: Wikisource
• Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 8, “Cao Tổ bản kỷ”: Wikisource; Phạm Diệp, Hậu Hán thư, quyển 67, truyện Lý Ưng, kèm lời chú đời Đường dẫn Tam Tần ký: Wikisource
• Kinh Pháp Hoa, bản dịch của Cưu Ma La Thập, phẩm 1 và phẩm 12: Wikisource, Wikisource
• Lý Triều Uy, Liễu Nghị truyện, và đoạn Tam Tần ký về Long Môn, trong Thái Bình quảng ký, quyển 419 và 466: Wikisource, Wikisource
• Trương Ngạn Viễn, Lịch đại danh họa ký, quyển 7: Wikisource; La Nguyện, Nhĩ Nhã dực, quyển 28 (bản Tứ khố toàn thư): Wikisource
• Tống sử, quyển 102 và 105; Nguyên sử, quyển 78; Tây du ký, hồi 3; Phong thần diễn nghĩa, hồi 12 và 13: Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Ngô Sĩ Liên và các tác giả khác, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển 2 (nguyên văn chữ Hán): Wikisource
• Ngụy Hưng Đào, “河南西水坡蚌龙图案的实证价值”, Học tập thời báo, đăng lại trên Mạng Khoa học Xã hội Trung Quốc, 29/12/2020: cssn.cn; Phó Dụ, “红山文物讲述考古故事”, Nhân dân Chính hiệp báo, 5/11/2020, đăng lại trên cùng trang: cssn.cn
• Yuan Jing, “The Long Debate Over China’s Most Potent Symbol”, Sixth Tone, 15/2/2024: sixthtone.com; Victor H. Mair, “What is the difference between a dragon and a /lʊŋ³⁵/?”, Language Log, 10/2/2024: languagelog.ldc.upenn.edu; Guo Qiang, “Dragon on its way to extinction”, China Daily, 4/12/2006: web.archive.org
• Ngữ Thiên và Tuyết Loan, “Rồng Việt: linh thiêng huyền ảo và lung linh gần gũi”, Nhân Dân, 1/2/2024: nhandan.vn
• “竜” (Kominami Ichirō và Aramata Hiroshi trong Sekai Daihyakka Jiten; Nomura Jun’ichi trong Nipponica), “竜王” (Sekiguchi Masayuki), “画竜点睛”, “登竜門”, “柳毅伝”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.