Rồng Đỏ: Con rồng trên lá cờ xứ Wales

Trong các xứ hợp thành Vương quốc Anh, xứ Wales là nơi duy nhất có lá cờ không mang thánh giá của một vị thánh: cờ xứ Wales là một con rồng đỏ trên nền trắng và xanh lục. Lời giải thích cổ nhất cho con rồng ấy là một câu chuyện. Một vị vua muốn xây pháo đài trên núi ở Snowdonia, các nhà thông thái bảo ông giết một cậu bé không cha, nhưng cậu bé lại chỉ cho nhà vua thấy thứ nằm dưới lòng đồi: một cái hồ, và hai con rồng đang ngủ trong đó, một con đỏ, một con trắng.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Historia Brittonum, chương 40–42, theo văn bản Latinh do Theodor Mommsen hiệu đính. Trích dẫn dựa theo bản dịch tiếng Anh của J. A. Giles (1848); bản của Giles không phải lúc nào cũng khớp với văn bản Latinh của Mommsen, và ở những chỗ hai bên khác nhau, chúng tôi dịch từ tiếng Latinh.

1-1 Pháo Đài Không Chịu Đứng Vững

Vua Vortigern, trong văn bản Latinh gọi là Guorthigirn, đã đón các chiến binh Saxon vào vương quốc của mình. Các nhà thông thái của ông, những magi, cảnh báo rằng đám người ấy ganh ghét ông: chúng sẽ dùng mưu giết ông, và sau khi ông chết sẽ chiếm hết những vùng đất ông yêu quý. Ông phải đi đến tận biên cương vương quốc, tìm một pháo đài để tự vệ.

Nhà vua và các magi đi qua nhiều miền, nhiều xứ mà không tìm được chỗ nào, cho đến khi tới Guined, tức Gwynedd, ở phía tây bắc. Giữa núi non Eryri, tức Snowdonia, cuối cùng họ tìm được một nơi hợp để dựng pháo đài. “Hãy xây ở đây,” các magi nói, “vì nơi này sẽ an toàn trước các tộc man di mãi mãi.”

Nhà vua tập hợp thợ đá, gom gỗ và đá. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, tất cả bị mang đi mất chỉ trong một đêm. Ba lần ông cho gom vật liệu, ba lần chúng biến mất. Các magi đưa ra câu trả lời: nếu ông không tìm được một đứa trẻ không cha, giết nó và rảy máu nó lên pháo đài, thì pháo đài sẽ không bao giờ xây được.

1-2 Cậu Bé Không Cha

Sứ giả của nhà vua lùng khắp Britain. Ở cánh đồng Elleti, thuộc một miền mà văn bản gọi là Gleguissing, họ gặp đám trẻ đang chơi bóng, và hai đứa cãi nhau. “Đồ không cha,” một đứa hét vào mặt đứa kia, “mày sẽ chẳng ra gì đâu.” Các sứ giả gặng hỏi lũ trẻ, rồi hỏi mẹ cậu bé. “Nó thành thai trong bụng tôi thế nào, tôi không biết,” bà nói, “nhưng tôi biết một điều: tôi chưa từng ăn nằm với người đàn ông nào.” Bà thề rằng cậu không có cha, và họ đưa cậu đến gặp nhà vua.

1-3 Thứ Nằm Dưới Nền Đất

Hôm sau, một cuộc họp được triệu tập để giết cậu bé. “Vì sao người của ngài đưa tôi đến đây?” cậu hỏi. “Để giết ngươi,” nhà vua đáp, “và rảy máu ngươi lên nền đất nơi thành của ta sẽ dựng.” “Ai bảo ngài làm thế?” “Các nhà thông thái của ta.”

Cậu bé cho gọi họ đến, chất vấn họ, rồi hỏi dưới nền đất chỗ này có gì. Họ không biết. “Có một cái hồ,” cậu nói, “hãy đào lên mà xem.” Họ đào, và quả có cái hồ. Trong hồ có gì? Các magi im lặng. “Hai cái bình,” cậu bé nói, và đúng như vậy. Trong bình có gì? Một tấm lều, và họ tìm thấy một tấm lều gấp lại. Còn trong lều? “Hai con sâu, một con trắng, một con đỏ. Hãy giở lều ra.” Chữ Latinh là vermes, nghĩa là sâu hoặc rắn. Họ giở lều ra và thấy hai con đang ngủ.

“Hãy xem hai con sâu sẽ làm gì,” cậu bé nói. Chúng bắt đầu đánh nhau, con nào cũng cố đuổi con kia ra. Một con tì vai đẩy con kia vào giữa lều, và cứ thế ba lần. Con đỏ có vẻ yếu hơn, nhưng rốt cuộc nó mạnh hơn con trắng và đuổi con trắng ra khỏi mép lều. Rồi con này đuổi theo con kia qua hồ, và cả hai biến mất.

1-4 Rồng Của Ngài

Các magi không giải được điềm ấy, nên cậu bé nói với nhà vua: “Cái hồ là hình ảnh của thế gian này, còn tấm lều là hình ảnh vương quốc của ngài. Hai con sâu là hai con rồng; con đỏ là rồng của ngài, còn con trắng là rồng của dân tộc đang chiếm nhiều xứ, nhiều miền của Britain, gần như từ biển này đến biển kia. Nhưng rồi dân tộc chúng ta sẽ vùng dậy, đánh đuổi giống người Saxon về bên kia biển.” Văn bản Latinh gọi thẳng tên dân tộc ấy: gentem Anglorum, dân tộc Angle, tức người Anh.

“Ngài không thể xây pháo đài ở đây, nên hãy rời khỏi nơi này; còn tôi sẽ ở lại,” cậu bé nói. Được hỏi tên, cậu đáp: “Tôi tên là Ambrosius (tiếng Briton là Embresguletic).” Emrys, như các văn bản tiếng Wales viết, là dạng tiếng Wales của tên Ambrosius. Được hỏi về dòng dõi, cậu bé không cha nói: “Cha tôi là một vị chấp chính quan La Mã.” Nhà vua trao cho cậu pháo đài cùng toàn bộ các miền phía tây Britain, rồi cùng các magi ra đi, xây một thành khác mang tên mình, Cair Guorthigirn.

1-5 Vì Sao Rồng Lại Ở Đó

Historia Brittonum không hề nói ai đã đặt hai con rồng dưới lòng đồi. Một truyện tiếng Wales, Lludd và Llefelys, thì có nói. Ở đây câu chuyện được kể theo Sách Đỏ của Hergest, trích bản dịch tiếng Anh của Lady Charlotte Guest, hoặc do chúng tôi dịch từ tiếng Wales trung đại ở những chỗ có ghi chú.

Lludd, con trai Beli Đại đế, là vua đảo Britain. Ông xây lại London, thành được gọi theo tên ông là Caer Lludd, và giúp em trai là Llefelys cưới nàng công chúa thừa kế nước Pháp, nhờ đó làm vua xứ ấy. Rồi ba tai họa (gormes) giáng xuống Britain. Thứ nhất là một tộc người tên Coraniaid, nghe được mọi lời nói mà gió chạm tới. Thứ hai là “một tiếng thét vang lên mỗi đêm trước ngày hội tháng Năm, trên mọi bếp lửa của đảo Britain”: đàn ông mất sắc mặt và sức lực, đàn bà sẩy thai, trai gái trẻ mất trí, còn muông thú, cây cối, đất đai và sông nước đều trở nên cằn cỗi. Thứ ba: lương thực dự trữ trong các cung điện của nhà vua nhiều đến đâu cũng biến sạch chỉ sau một đêm.

Lludd vượt biển sang Pháp hỏi ý em trai. Hai anh em nói chuyện qua một chiếc tù và dài bằng đồng thau để gió không mang lời họ đến tai bọn Coraniaid. Về tai họa thứ hai, Llefelys nói: “Đó là một con rồng. Có một con rồng khác của một tộc ngoại bang đang đánh nhau với nó, tìm cách khuất phục nó. Vì thế mà rồng của anh kêu thét khủng khiếp.”

Lludd cho đo chiều dài và chiều rộng của đảo, và thấy điểm chính giữa nằm ở Oxford. Ông cho đào một cái hố ở đó, đặt vào một thùng đầy rượu mật ong ngon nhất, phủ lên một tấm gấm (Guest dịch là “satin”), rồi thức canh suốt đêm. Đúng như Llefelys đã nói, hai con rồng đánh nhau trong hình dạng những con thú dữ, rồi trong hình dạng rồng bay giữa không trung; khi đã kiệt sức, chúng rơi xuống tấm gấm trong hình dạng hai con lợn, kéo tấm gấm chìm xuống đáy thùng, uống cạn rượu mật ong rồi ngủ thiếp đi. Lludd cuộn chúng trong tấm gấm và giấu vào một chiếc rương đá “ở nơi an toàn nhất mà ông tìm được ở Eryri”. “Nơi ấy về sau được gọi là Dinas Emrys, còn trước đó là Dinas Ffaraon Dandde,” văn bản tiếng Wales viết tiếp (chúng tôi dịch). Và tiếng thét im bặt. Tai họa thứ ba, một gã pháp sư khổng lồ mang giỏ, bị Lludd đánh bại và thu làm chư hầu.

Các Bộ ba xứ Wales (Trioedd Ynys Prydein), những danh sách ngắn xếp theo nhóm ba, cũng chép trong Sách Đỏ, khép lại vòng câu chuyện. “Ba thứ được giấu kín may mắn của đảo Britain” là đầu của Bendigeidfran chôn ở London, “những con rồng ở Dinas Emrys mà Lludd con trai Beli đã giấu”, và xương của Gwerthefyr chôn ở các cửa biển chính của đảo. Bộ ba nói rằng chừng nào chúng còn được giấu kín, “tai họa Saxon sẽ không bao giờ đến hòn đảo này”. Khi bị đào lên, chúng thành ba cuộc phơi bày bất hạnh, và chính Vortigern đã phơi bày hai con rồng (chúng tôi dịch).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Historia Brittonum (Lịch sử người Briton), một bộ biên soạn lịch sử Britain bằng tiếng Latinh. Chương 16 tính số năm “đến năm thứ tư của vua Mermenus”, tức vua Merfyn của Gwynedd, nên sách được viết vào năm 829 hoặc 830, có lẽ trong vương quốc của ông. Sách còn lại qua nhiều hệ văn bản. Bản chép tay cổ nhất có đủ toàn văn, Harley 3859 ở Thư viện Anh (thế kỷ XI), không ghi nhan đề cũng không ghi tên tác giả; một hệ văn bản cho là của Gildas, một hệ khác, có lời tựa, cho là của Nennius. Từ điển Tiểu sử xứ Wales gọi Nennius là “tác giả theo truyền thống”; nhà sử học Michelle Ziegler viết rằng, “thận trọng nhất”, văn bản này được xem là “khuyết danh và không có nhan đề”.
• Lịch sử các vua xứ Britannia (Historia Regum Britanniae) của Geoffrey xứ Monmouth, ra đời đầu năm 1136. Geoffrey kể lại cảnh tòa tháp (quyển VI, chương 17–19) và đặt lời tiên tri của cậu bé thành một quyển riêng, Những lời tiên tri của Merlin (quyển VII). Phần này đã lưu hành riêng từ trước: Orderic Vitalis đã trích nó vào năm 1135.
• Lludd và Llefelys (Cyfranc Lludd a Llefelys), một truyện văn xuôi tiếng Wales trung đại. Truyện còn trọn vẹn trong Sách Đỏ của Hergest (Llyfr Coch Hergest, Oxford, Jesus College 111, khoảng năm 1400), chép ngay trước Bốn nhánh truyện Mabinogi. Sách Trắng của Rhydderch (Llyfr Gwyn Rhydderch, Thư viện Quốc gia xứ Wales, Peniarth 4, khoảng năm 1350) chỉ còn phần mở đầu, vì những tờ tiếp theo đã mất. Lady Charlotte Guest dịch truyện này từ Sách Đỏ cùng mười truyện khác; bản dịch đầu tiên của bà ra năm 1838, và tập Mabinogion trọn bộ năm 1849.
• Các Bộ ba xứ Wales, trong Sách Đỏ của Hergest, cột 590–591 cho những thứ được giấu kín và những cuộc phơi bày.

3 Những Dị Bản

• Cậu bé là ai?
  • Trong Historia Brittonum, cậu là Ambrosius, và tự nhận cha mình là một chấp chính quan La Mã.
  • Trong Geoffrey, cậu là “Merlin, người cũng được gọi là Ambrosius”. Các sứ giả tìm thấy cậu ở Kaermerdin, tức Carmarthen, đang cãi nhau với một cậu bé tên Dabutius. Mẹ cậu là con gái vua xứ Dimetia (Dyfed), sống giữa các nữ tu. Bà kể rằng một chàng trai tuấn tú thường đến với bà rồi để lại cho bà một đứa con, và nhà thông thái Maugantius, dẫn lời Apuleius, giải thích rằng có những linh hồn gọi là incubus mang hình người để ăn nằm với phụ nữ (VI.17–18).
  • Trong Geoffrey, Aurelius Ambrosius là một người hoàn toàn khác: một hoàng tử từ Bretagne trở về và thiêu chết Vortigern trong một tòa tháp (VIII.1–2).
• Dưới lòng đồi có gì? Historia Brittonum: một cái hồ, hai cái bình, một tấm lều gấp, hai con “sâu”. Geoffrey: một cái ao, dưới đáy có “hai hòn đá rỗng, trong đó có hai con rồng đang ngủ”; khi ao được tháo cạn, chúng chui ra, đánh nhau và “phun lửa từ hơi thở” (VII.3). Lludd và Llefelys: một chiếc rương đá, hai con rồng được cuộn trong gấm.
• Con nào thắng? Trong Historia Brittonum là con đỏ, sau khi đã có vẻ yếu hơn. Trong Geoffrey, con trắng trước tiên đuổi con đỏ “đến tận cuối hồ”, rồi con đỏ quay lại đẩy lùi nó. Merlin bật khóc và tiên tri rằng con đỏ, “dân tộc Briton”, sẽ bị con trắng, “những người Saxon mà ngài đã mời sang”, áp bức, cho đến khi “cuối cùng kẻ bị áp bức sẽ thắng”.
• Đỏ và trắng? Lludd và Llefelys không hề nói màu sắc: chỉ có “rồng của anh” và “một con rồng của tộc ngoại bang”.
• Ở đâu? Historia Brittonum chỉ nói đến núi non Eryri ở Gwynedd, Geoffrey chỉ nói “núi Erir”. Cái tên Dinas Emrys, “pháo đài của Emrys”, đến từ Lludd và Llefelys và các Bộ ba.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Dinas Emrys. Một ngọn đồi đá ở cuối phía nam thung lũng Nant Gwynant, gần Beddgelert, có tàn tích của một pháo đài tường đá bao quanh. Coflein, hồ sơ trực tuyến của Ủy ban Hoàng gia về Di tích Cổ và Lịch sử xứ Wales, gọi đây là “theo truyền thống, nơi Vortigern đã cố xây một pháo đài”. Nơi này được khai quật năm 1910 và một lần nữa vào các năm 1954–1956. Coflein ghi nhận dấu vết cư trú thời đại đồ sắt, thời La Mã và đầu thời Trung Cổ; còn Cadw, cơ quan bảo vệ di tích, lưu ý rằng “niên đại của các di vật chưa có kết luận”. Bên dưới đỉnh đồi vẫn còn nhận ra một cái hồ, nay là “một vùng đầm lầy mọc đầy cỏ bấc”. Tòa tháp đá trên đỉnh có từ thời Trung Cổ, có lẽ là một trong số ít lâu đài đá được xây ở Gwynedd vào cuối thế kỷ XII.
• Rồng trong thơ ca. Theo Amgueddfa Cymru – Bảo tàng Quốc gia xứ Wales, rồng làm biểu tượng có lẽ do các quân đoàn La Mã mang vào Britain, và các nhà thơ xứ Wales thời Trung Cổ thường ví các thủ lĩnh của mình với rồng: Gruffudd ab yr Ynad Coch viết về Llywelyn ap Gruffudd, pen dragon, pen draig oedd arnaw, “ông mang đầu rồng”. Trong Geoffrey, Uther thấy một ngôi sao có hình rồng lửa, liền cho đúc hai con rồng vàng, dâng một con cho nhà thờ chính tòa Winchester và mang con kia ra trận, từ đó được gọi là Uther Pendragon, “đầu rồng” (VIII.14–17).
• Cadwaladr. Một vị vua xứ Gwynedd, theo Từ điển Tiểu sử xứ Wales đã chết trong trận dịch lớn năm 664. Triều đại của ông “chẳng có gì đáng kể”, vậy mà ông trở thành “một nhân vật lớn trong truyền thống thi ca về sau”, và các nhà thơ tiên tri rằng ông sẽ trở về dẫn người Briton đánh thắng người Saxon. Geoffrey khép lại bộ sử của mình bằng Cadwaladr: một thiên thần báo cho ông biết rằng người Briton sẽ giành lại hòn đảo khi di cốt của ông được đưa từ Roma về (XII.17).
• Henry VII. Henry Tudor tự nhận là hậu duệ “đời thứ hai mươi hai” của Cadwaladr. Biên niên sử của Edward Hall (1548) kể rằng người đời tin dòng dõi Cadwaladr đã được tiếng trời hứa cho trị vì xứ này một lần nữa, và Henry chính là lời hứa ấy thành hiện thực. Sau chiến thắng ở Bosworth năm 1485, Henry cưỡi ngựa qua London đến nhà thờ St Paul và dâng ba lá cờ hiệu của mình: cờ thánh George; “một con rồng đỏ rực như lửa dát trên lụa mỏng trắng và xanh lục”; và một con bò màu xám nâu vẽ trên vải vàng (Hall, theo chính tả hiện đại). Từ điển Tiểu sử xứ Wales gọi lá cờ thứ hai là “con rồng đỏ của Cadwaladr”.
• Từ huy hiệu hoàng gia đến lá cờ. Con rồng có mặt trên huy hiệu hoàng gia suốt thời nhà Tudor, từ năm 1485 đến 1603, rồi bị James I thay bằng con kỳ lân. Nó trở lại năm 1807, làm huy hiệu hoàng gia cho xứ Wales. Ngày 11 tháng 3 năm 1953, một Sắc lệnh Hội đồng Cơ mật tăng thêm vinh dự cho huy hiệu: con rồng đặt trên tấm khiên trắng và xanh lục, trong một vòng đai mang khẩu hiệu Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn, “Rồng đỏ dẫn đầu”, bên trên là vương miện. Tháng 2 năm 1959, Nữ hoàng chỉ thị rằng từ nay “chỉ cờ Rồng Đỏ trên nền xanh lục và trắng” được treo trên các tòa nhà chính phủ ở xứ Wales; theo Bảo tàng Quốc gia xứ Wales, đó là đề nghị của Gorsedd, hội các thi sĩ.
• Không có trên cờ Liên hiệp. Cờ Liên hiệp (Union Flag) ghép thánh giá của thánh George và thánh Andrew năm 1606, rồi thêm chữ thập chéo của thánh Patrick năm 1801; trong đó không có gì đại diện cho xứ Wales. Năm 1967, Gwynfor Evans đề nghị Bộ trưởng phụ trách xứ Wales chỉ treo cờ rồng trên các tòa nhà chính phủ, vì cờ Liên hiệp “tượng trưng cho Anh, Scotland và Ireland nhưng không tượng trưng cho xứ Wales”. Câu trả lời là “Không”: cờ Liên hiệp là “lá cờ của thực thể hiến định mà xứ Wales là một phần”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Mabinogi: Bốn nhánh truyện cổ xứ Wales: Lludd và Llefelys được lưu truyền trong cùng hai bản chép tay với Bốn nhánh truyện, và Guest đã đưa nó vào tập Mabinogion của bà. Bộ ba xếp những con rồng của Lludd vào ba thứ được giấu kín may mắn cũng xếp đầu của Bendigeidfran vào đó, và phần kết của nhánh thứ hai kể đầu ấy được chôn ra sao.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: năm 1888, nhà nghiên cứu Celt John Rhŷs cho rằng Lludd Llaw Ereint, “Lludd Tay Bạc”, là hình ảnh tương ứng ở xứ Wales của vua Nuada người Ireland, người mất một cánh tay và được thay bằng cánh tay bạc.
• An Dương Vương và Mỵ Châu: Nỏ thần và dấu lông ngỗng: thêm một vị vua có tòa thành cứ xây lên lại đổ, cho đến khi thần Kim Quy cho biết những linh hồn nào đứng sau và ngọn núi bên cạnh được đào lên. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Historia Brittonum, chương 16 và 40–42, văn bản Latinh do Theodor Mommsen hiệu đính: The Latin Library; bản dịch tiếng Anh của J. A. Giles, Six Old English Chronicles (Bohn, 1848): Internet Medieval Sourcebook, Project Gutenberg
• Geoffrey xứ Monmouth, History of the Kings of Britain, VI.17–19, VII.1–3, VIII.1–2, VIII.14–17 và XII.17–18, bản dịch tiếng Anh của Aaron Thompson, J. A. Giles hiệu đính, trong Old English Chronicles (Bell, 1906): Project Gutenberg
• Lludd và Llefelys và các Bộ ba, văn bản tiếng Wales trung đại của Sách Đỏ của Hergest (Oxford, Jesus College 111), cột 590–591 và 705–710, và của Sách Trắng của Rhydderch (NLW Peniarth 4), cột 191–192, kèm mô tả bản chép tay, Welsh Prose 1300–1425, Đại học Cardiff: Sách Đỏ tr. 144v, tr. 174v, tr. 175r, Sách Trắng tr. 48v, mô tả Peniarth 4
• The Mabinogion, bản dịch tiếng Anh của Lady Charlotte Guest, “Lludd and Llevelys” và “Branwen the Daughter of Llyr”: Project Gutenberg
• Edward Hall, The Union of the Two Noble and Illustre Families of Lancastre and Yorke (1548), Hall’s Chronicle (London, 1809), tr. 423: archive.org
• Dictionary of Welsh Biography (Từ điển Tiểu sử xứ Wales): W. H. Davies, “Nennius”; I. Ll. Foster, “Geoffrey of Monmouth”; J. E. Lloyd, “Cadwaladr”; “Guest, Lady Charlotte Elizabeth”: biography.wales, biography.wales, biography.wales, biography.wales
• Michelle Ziegler, “Through His Enemy’s Eyes: St. Oswald in the Historia Brittonum”, The Heroic Age 9 (2006): jemne.org
• John Rhŷs, Lectures on the Origin and Growth of Religion as Illustrated by Celtic Heathendom (Hibbert Lectures, 1888), bài giảng II: archive.org
• Cadw, “Dinas Emrys Camp” (CN018); Coflein, RCAHMW, “Dinas Emrys” (NPRN 95284): Cadw, coflein.gov.uk
• Amgueddfa Cymru – Bảo tàng Quốc gia xứ Wales, “National emblems (FAQ)”: museum.wales
• The London Gazette, 13/3/1953, số 39798, tr. 1437: thegazette.co.uk; Hansard, HC Deb 23/2/1959 tập 600 cột 121–2W và HC Deb 11/12/1967 tập 756 cột 65W: api.parliament.uk, api.parliament.uk
• The Flag Institute, “History of the Union Flag” và “Flag of Wales: a blood-red dragon on a field of green”: flaginstitute.org, flaginstitute.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.