Mabinogi: Bốn nhánh truyện cổ xứ Wales

Bốn truyện xứ Wales cùng kết thúc bằng một câu: “thế là hết nhánh này của Mabinogi”. Trong đó, một lãnh chúa sống một năm ở cõi Khác trong hình dạng của một vị vua khác, một người khổng lồ nằm vắt ngang sông cho quân mình bước qua, cả một vương quốc biến mất trong sương mù, và hai pháp sư tạo ra một người phụ nữ từ hoa. Tên tác giả đã thất truyền, nghĩa chính xác của chữ mabinogi cũng vậy. Thế nhưng bốn truyện này là phần cốt lõi của cuốn sách mà ngày nay cả thế giới biết đến với tên Mabinogion.

1 Câu Chuyện

Phần kể dưới đây theo văn bản tiếng Wales của Sách Trắng của Rhydderch; Sách Đỏ của Hergest kể cùng câu chuyện ấy với lời lẽ gần như y hệt. Trích dẫn lấy từ bản dịch tiếng Anh của Lady Charlotte Guest, dịch từ một bản sao Sách Đỏ, trong đó tên người được viết theo lối cũ (Bendigeid Vran, Manawyddan, Dyved). Ở những chỗ Guest lược bỏ, chúng tôi tự dịch từ tiếng Wales.

1-1 Nhánh Thứ Nhất: Pwyll, Hoàng Thân Xứ Dyfed

Pwyll, chúa của bảy cantref (huyện) xứ Dyfed, đang đi săn ở Glyn Cuch thì nghe tiếng một bầy chó khác. Những con chó ấy “trắng sáng rực rỡ, còn tai thì đỏ”, và chúng vừa quật ngã một con hươu. Pwyll đuổi chúng đi rồi xua chó của mình vào. Một kỵ sĩ mặc đồ săn màu xám phi đến: đó là Arawn, một vị vua của Annwfn, cõi Khác. Để chuộc lỗi, Pwyll nhận mang hình dạng của Arawn trong một năm và đấu với kẻ thù của ông là Hafgan ở một khúc sông cạn, chỉ được đánh một nhát. Arawn dặn: dù Hafgan có van nài thế nào cũng không được đánh nhát thứ hai. Pwyll đánh một lần, Hafgan chết, và Annwfn lại về một mối. Theo văn bản tiếng Wales, suốt năm ấy đêm nào Pwyll cũng quay mặt đi, không đụng đến hoàng hậu của Arawn. Khi Arawn trở về và lại âu yếm vợ, bà bảo cả năm nay ông chẳng hề quay mặt về phía bà, và Arawn hiểu mình đã có được một người bạn như thế nào. Từ đó Pwyll được gọi là Chúa tể Annwfn.

Gần cung điện của Pwyll ở Arberth có một gò đất; ai ngồi lên đó sẽ hoặc bị thương, hoặc được thấy một điều kỳ lạ. Pwyll ngồi lên và thấy một phu nhân mặc áo vàng lấp lánh, cưỡi con ngựa trắng to lớn, thong thả đi trên đường. Con ngựa nhanh nhất của chàng cũng không đuổi kịp, dù nàng chẳng hề đi nhanh hơn. Đến ngày thứ ba, Pwyll gọi to xin nàng dừng lại. Nàng đáp: “Ta xin vui lòng dừng, giá chàng hỏi sớm hơn thì đã tốt cho con ngựa của chàng.” Đó là Rhiannon; nàng đến để tự chọn chàng thay vì người chồng gia đình đã định cho nàng. Nhưng tại tiệc cưới, Pwyll lại hớ hênh hứa cho một người lạ bất cứ điều gì người ấy xin: đó chính là kẻ cầu hôn nọ, Gwawl con trai Clud, và hắn xin cô dâu. Một năm sau, Pwyll mặc áo rách đến dự tiệc cưới của chính Gwawl, mang theo chiếc bao nhỏ Rhiannon đưa cho, và chỉ xin được đổ đầy thức ăn vào bao. Đổ bao nhiêu cũng không đầy, cho đến khi một người giàu có bước vào lấy hai chân dận xuống. Gwawl bước vào, miệng bao khép lại trên đầu hắn, và người của Pwyll lấy gậy, lấy chân đánh vào bao: đó là “trò Lửng trong bao”.

Khi các quý tộc bắt đầu thúc Pwyll phải có người nối dõi, Rhiannon sinh một con trai ở Arberth, nhưng ngay đêm đó đứa bé biến mất trong lúc sáu người đàn bà canh giữ ngủ quên. Sợ bị trị tội, họ giết mấy con chó con, bôi máu lên mặt và tay Rhiannon rồi thề rằng nàng đã ăn thịt con mình. Pwyll không chịu bỏ vợ, nhưng Rhiannon nhận một hình phạt sám hối: suốt bảy năm ngồi cạnh bệ lên ngựa ngoài cổng, kể chuyện của mình cho mọi người lạ, và đề nghị cõng khách vào cung.

Ở xứ Gwent xa xôi, con ngựa cái của Teyrnon năm nào cũng đẻ vào đêm mùng một tháng Năm, và con ngựa con năm nào cũng biến mất. Teyrnon thức canh: một móng vuốt khổng lồ thò qua cửa sổ chộp lấy con ngựa con mới đẻ, ông chém đứt cánh tay ấy, và ngoài cửa ông thấy một bé trai quấn trong vải sa-tanh. Vợ chồng ông nuôi đứa bé, đặt tên là Gwri Wallt Euryn, “Gwri tóc vàng”. Đứa trẻ lớn nhanh lạ thường, và giống Pwyll đến mức Teyrnon đưa nó về Arberth. Rhiannon nói: “Nếu quả thật như thế thì ta đã trút được nỗi lo (pryder) của mình.” Vì vậy đứa trẻ được đặt tên là Pryderi. Lớn lên, chàng cai trị Dyfed và cưới Cigfa.

1-2 Nhánh Thứ Hai: Branwen, Con Gái Của Llŷr

Bendigeidfran con trai Llŷr, vị vua đội vương miện của Hòn đảo của những người hùng mạnh, đang ngồi trên mỏm đá Harlech thì mười ba chiếc thuyền từ Ireland kéo đến. Vua Matholwch đến cầu hôn Branwen, con gái của Llŷr. Đám cưới được tổ chức ở Aberffraw, trong lều, vì “không ngôi nhà nào chứa nổi Bendigeid Vran”. Nhưng người anh em cùng mẹ khác cha của Branwen là Efnysien không được hỏi ý. Tức giận, hắn cắt môi, tai và đuôi những con ngựa của Matholwch. Để giảng hòa, Bendigeidfran tặng ngựa mới, một cây gậy bạc, một tấm vàng và một chiếc vạc: người chết bị ném vào sẽ sống lại vào hôm sau khỏe như cũ, “chỉ có điều sẽ không nói lại được”.

Ở Ireland, Branwen sinh một con trai là Gwern. Rồi mối nhục vì những con ngựa lại bị khơi lên. Branwen bị đày xuống bếp, ngày nào người đồ tể cũng tát vào tai nàng, và suốt ba năm không con thuyền nào được phép sang xứ Wales. Nàng nuôi một con chim sáo đá trên mép máng nhồi bột, dạy nó nói, buộc một lá thư dưới cánh nó rồi thả nó bay qua biển. Con chim tìm thấy Bendigeidfran ở Caer Seiont xứ Arfon và đậu xuống vai ông.

Hạm đội của Bendigeidfran vượt biển, còn nhà vua lội bộ bên cạnh. Những người chăn lợn của Matholwch báo rằng họ thấy một khu rừng trên biển, bên cạnh là một ngọn núi có sống núi và hai cái hồ: đó là cột buồm, là Bendigeidfran, là cái mũi và đôi mắt giận dữ của ông. Người Ireland phá cây cầu trên sông Llinon, thế là nhà vua nằm vắt ngang sông: “ai làm đầu thì hãy làm cầu”, câu nói mà theo lời truyện vẫn còn được dùng như tục ngữ. Rồi hòa ước được đưa ra, kèm theo một ngôi nhà cuối cùng cũng đủ lớn để chứa ông. Efnysien phát hiện hai trăm người có vũ khí nấp trong các bao da trong nhà và bóp vỡ đầu từng người một. Rồi ngay trong tiệc mừng hòa ước, hắn ném cậu bé Gwern vào lửa.

Trong trận chiến, người Ireland làm cho quân chết sống lại bằng chiếc vạc. Efnysien nằm lẫn vào xác người Ireland và bị ném vào vạc; hắn duỗi người ra, làm vỡ vạc thành bốn mảnh, và tim hắn cũng vỡ theo. Quân của Hòn đảo chỉ còn bảy người sống sót, trong đó có Pryderi và Manawydan. Bendigeidfran bị một ngọn giáo tẩm độc đâm vào chân; ông bảo họ chặt đầu ông, mang đến Đồi Trắng ở London và chôn hướng mặt về nước Pháp. Trên đường về, Branwen ngồi bên bờ sông Alaw nhìn về hai xứ sở: “hai hòn đảo đã bị tàn phá vì ta!” Tim nàng vỡ, và họ chôn nàng trong một ngôi mộ bốn cạnh.

Bảy người dự tiệc ở Harlech suốt bảy năm trong tiếng hót của những con chim của Rhiannon, và cái đầu là “người bạn vui vẻ như khi còn trên thân”. Rồi họ ở tám mươi năm trong một tòa sảnh ở Gwales, không buồn phiền và không biết thời gian trôi bao lâu, cho đến khi Heilyn mở cánh cửa duy nhất họ được dặn phải đóng kín, cánh cửa nhìn về Cornwall. Mọi nỗi đau ùa về cùng lúc. Họ mang đầu về London chôn, và chừng nào cái đầu còn được giấu kín thì không cuộc xâm lăng nào vượt biển tới được. Nhánh truyện còn kể rằng ở Ireland chỉ còn năm người đàn bà mang thai sống sót trong một hang đá, và các con trai của họ chia đất nước thành năm miền.

1-3 Nhánh Thứ Ba: Manawydan, Con Trai Của Llŷr

Manawydan không có đất đai riêng: người anh em họ của ông là Caswallon đã đoạt ngôi. Pryderi gả mẹ mình là Rhiannon cho ông và giao xứ Dyfed cho ông hưởng. Sau một bữa tiệc ở Arberth, bốn người, Pryderi, Cigfa, Rhiannon và Manawydan, ngồi trên gò đất. Sấm nổ, sương mù dày đặc phủ xuống, và khi sương tan thì Dyfed trống trơn: không người, không gia súc, không mái nhà nào có khói bếp, chỉ còn bốn người họ.

Sau hai năm sống bằng săn bắn, họ sang nước Anh kiếm sống, đầu tiên làm yên ngựa ở Hereford, rồi làm khiên, rồi làm giày. Lần nào hàng của họ cũng tốt đến mức thợ địa phương bàn nhau giết họ. Pryderi muốn đánh; Manawydan lần nào cũng dời đi nơi khác. Về lại Dyfed, một con lợn rừng trắng tinh dẫn bầy chó của họ vào một tòa thành chưa từng có ở đó. Bất chấp lời can của Manawydan, Pryderi đi vào, chạm vào chiếc bát vàng trên phiến đá cẩm thạch bên một đài nước, rồi dính chặt vào đó, không nói được lời nào. Rhiannon vào theo cũng bị giữ lại, và tòa thành biến mất trong sấm và sương mù.

Manawydan ở lại với Cigfa, người ông đã thề sẽ che chở, và gieo ba thửa lúa mì. Cứ đến đêm trước ngày gặt, bông lúa lại bị tuốt sạch. Canh thửa thứ ba, ông thấy một đàn chuột đông không đếm xuể. Ông bắt được một con chậm chạp hơn cả, rồi dựng giá treo cổ cho nó trên gò đất. Một học trò nghèo, rồi một linh mục, rồi một giám mục cùng cả đoàn tùy tùng lần lượt trả giá ngày càng cao để ông thả con chuột: một bảng, ba bảng, bảy, hai mươi bốn, rồi tất cả ngựa của họ. Manawydan ra điều kiện: trả Rhiannon và Pryderi, giải phép thuật cho Dyfed, và hứa không ai bị trả thù. Vị giám mục chính là Llwyd con trai Cil Coed. Hắn đã yểm phép để trả thù cho bạn mình là Gwawl và trò Lửng trong bao, còn con chuột là người vợ đang mang thai của hắn. Rhiannon và Pryderi trở về; Pryderi đã phải đeo vòng gõ cửa của cổng cung điện Llwyd trên cổ, còn Rhiannon đeo vòng cổ của lũ lừa sau khi chúng chở cỏ khô. Theo lời nhánh truyện, chính vì cảnh giam cầm ấy mà truyện được gọi là “Mabinogi của Mynweir và Mynord”.

1-4 Nhánh Thứ Tư: Math, Con Trai Của Mathonwy

Math con trai Mathonwy, chúa xứ Gwynedd, không thể sống nếu chân không đặt trong lòng một trinh nữ, trừ khi có chiến tranh. Người giữ chân cho ông là Goewin, và cháu ông là Gilfaethwy tương tư nàng đến phát bệnh. Người anh em của Gilfaethwy là Gwydion, “người kể chuyện giỏi nhất thế gian”, bày ra một cuộc chiến để đưa Math đi xa. Giả làm thi sĩ, hắn đến gặp Pryderi xin giống vật mới mà Arawn từ Annwfn gửi tặng: những con lợn. Hắn trả bằng ngựa, chó và những tấm khiên mạ vàng làm ra bằng phép thuật, một ảo ảnh chỉ kéo dài đến đúng giờ ấy ngày hôm sau. Quân của Pryderi kéo lên phía bắc, và trong lúc Math vắng nhà, Gilfaethwy cưỡng bức Goewin ngay trên giường của Math. Pryderi đề nghị kết thúc chiến tranh bằng một trận đấu tay đôi với Gwydion và bị giết “bởi phép thuật và bùa chú của Gwydion”. Chàng được chôn ở Maen Tyriawg, phía trên Y Felenrhyd.

Math cưới Goewin để chuộc lỗi với nàng và trao cho nàng quyền cai quản vương quốc. Rồi ông lấy đũa phép đánh hai đứa cháu. Suốt ba năm, chúng sống như thú vật: năm đầu là một đôi hươu, năm sau là lợn rừng, năm thứ ba là sói, và văn bản tiếng Wales nói rõ mỗi năm một người trong hai anh em phải làm con cái. Mỗi năm đôi thú trở về với một con non: Hyddwn, Hychdwn và Bleiddwn. Math cần người giữ chân mới, và Gwydion tiến cử Arianrhod, chị em gái của mình. Được bảo bước qua đũa phép của Math để chứng tỏ mình còn trinh, nàng đánh rơi một bé trai tóc vàng, đứa bé lao ra biển và được gọi là Dylan Eil Ton, “con của sóng”, và một vật nhỏ mà Gwydion giấu vào một chiếc rương. Đó cũng là một bé trai.

Arianrhod khước từ đứa trẻ mọi thứ một lãnh chúa trẻ cần có. Nó sẽ không có tên nếu nàng không đặt; Gwydion cải trang làm thợ giày đưa nó đến chỗ nàng, đứa trẻ bắn trúng một con chim hồng tước “giữa gân và xương”, và nàng thốt lên rằng người sáng láng kia bắn trúng bằng bàn tay khéo léo. Thế là nó được gọi là Lleu Llaw Gyffes. Nó sẽ không có vũ khí nếu nàng không trao; Gwydion làm hiện ra một hạm đội giả ngoài khơi, và chính tay nàng mặc giáp cho nó. Nó sẽ không có vợ “thuộc giống người đang sống trên mặt đất này”. Thế là Math và Gwydion lấy hoa sồi, hoa đậu chổi và hoa túc hương, tạo ra một thiếu nữ đẹp nhất mà người ta từng thấy, và đặt tên nàng là Blodeuwedd.

Khi Lleu vắng nhà, Blodeuwedd mời vào cung một người đi săn, Gronw Pebyr, chúa xứ Penllyn, và hai người yêu nhau ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nàng moi từ Lleu bí mật về cái chết của chàng. Ngọn giáo phải mất một năm mới rèn xong, và chỉ được rèn “trong lúc cử hành lễ hy tế ngày Chủ nhật”. Chàng không thể bị giết trong nhà hay ngoài trời, trên lưng ngựa hay đi bộ: chỉ khi chàng đứng một chân trên mép bồn tắm dưới mái tranh bên bờ sông, chân kia trên lưng một con dê đực. Một năm sau, nàng xin chàng làm thử cho xem. Gronw phóng giáo từ chỗ phục trên một ngọn đồi gần đó, và Lleu hóa thành đại bàng, kêu lên một tiếng kinh hoàng rồi bay mất.

Gwydion tìm ra chàng nhờ đi theo một con lợn nái đến một cây sồi ở Nant y Llew, nơi có một con đại bàng đậu, rơi rụng thịt thối. Ông hát ba khúc ca khiến con chim sà xuống từng cành một cho đến khi đậu lên đầu gối ông, rồi lấy đũa phép đánh vào nó: Lleu hiện ra “chỉ còn da bọc xương”. Blodeuwedd bỏ trốn cùng các thị nữ; vì quá sợ, họ vừa đi vừa ngoái nhìn sau lưng nên rơi xuống hồ. Gwydion không giết Blodeuwedd. Ông biến nàng thành con cú, không bao giờ dám ló mặt ra giữa ban ngày, và văn bản tiếng Wales nói thêm rằng trong ngôn ngữ thời ấy, blodeuwedd là tên gọi con cú. Lleu phóng ngọn giáo trả lại Gronw từ đúng chỗ cũ. Gronw giơ một phiến đá lên che, nhưng ngọn giáo xuyên qua cả đá lẫn người. Nhánh truyện nói phiến đá thủng lỗ bên sông Cynfael đến nay vẫn được gọi là Llech Gronwy, và về sau Lleu cai trị xứ Gwynedd.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Sách Trắng của Rhydderch (Llyfr Gwyn Rhydderch), Thư viện Quốc gia xứ Wales, bản chép tay Peniarth 4, cùng với Peniarth 5, khoảng năm 1350. Sách mang tên Rhydderch, một trong những người chủ đầu tiên của nó. Phần kể ở trên theo văn bản Bốn nhánh trong cuốn này.
• Sách Đỏ của Hergest (Llyfr Coch Hergest), trường Jesus College, Oxford, bản chép tay 111, theo lời nhà cổ tự học J. Gwenogvryn Evans thì được viết “trừ vài ngoại lệ, trong một phần tư cuối thế kỷ XIV và một phần tư đầu thế kỷ XV”. Người chép chính là Hywel Fychan ap Hywel Goch. Đây là cả một kho văn chương xứ Wales, có thơ và biên niên sử bên cạnh các truyện, và được tặng cho Jesus College năm 1701. Trong Sách Đỏ, nhánh thứ nhất mở đầu bằng câu Llyma dechreu mabinogi, “Đây bắt đầu mabinogi”.
• Peniarth 6, các mảnh của Bốn nhánh. Evans định niên đại khoảng năm 1225; về sau nhà cổ tự học Daniel Huws xếp chúng vào nửa sau thế kỷ XIII. Đây là những bản chép cổ nhất được biết.
• Câu kết. Nhánh nào cũng kết bằng câu Ac yuelly y teruyna y geing honn o’r Mabinogi, “thế là hết nhánh này của Mabinogi”. Chữ cainc nghĩa là “nhánh” (và cũng có nghĩa là bài ca, giai điệu). Guest dịch là “phần” (portion).
• Những truyện khác. Hai cuốn sách này còn chép bảy truyện văn xuôi khác, trong đó có Lludd và Llefelys, Culhwch và Olwen và ba truyện hiệp sĩ về vua Arthur. Chỉ bốn truyện trên tự gọi mình là mabinogi. Năm 1887, khi xuất bản văn bản Sách Đỏ, John Rhŷs viết rằng “không có căn cứ nào để mở rộng cách dùng chữ này” sang các truyện khác.

3 Những Dị Bản

• Được soạn khi nào? Không ai biết, và các phỏng đoán cách nhau tới hai thế kỷ. Ifor Williams, trong bản hiệu đính năm 1930, đặt chúng vào khoảng năm 1060. Thomas Charles-Edwards, dựa vào luật lệ và quan hệ lãnh chúa trong truyện chứ không dựa vào chính tả, đề xuất khoảng 1050–1120. Saunders Lewis cho rằng chúng ra đời sau khi vua Henry II đổ bộ lên Ireland năm 1171. Patrick Sims-Williams, trong một cuốn sách năm 2011 về ảnh hưởng của Ireland, thấy cả hai mốc ấy đều không chắc chắn. Andrew Breeze đặt chúng vào khoảng từ năm 1120 đến giữa thập niên 1130.
• Ai viết? Không rõ tác giả. Từ năm 1997, Breeze cho rằng đó là một phụ nữ: Gwenllian, con gái Gruffudd ap Cynan, vua xứ Gwynedd, người lấy chồng ở Dyfed và mất năm 1136. Ít ai theo ông. Trong bài tổng quan năm 2018, chính ông dẫn lời nhà sử học Geraint H. Jenkins rằng giả thuyết này “đã bị chế giễu khắp nơi”. Năm 1914, W. J. Gruffydd thậm chí còn gán cho mỗi nhánh một niên đại riêng. Ngược lại, Brynley Roberts nghe thấy trong cả bốn nhánh “bàn tay và giọng nói của một tác giả duy nhất”.
• Lleu hay Llew? Các bản chép tay viết tên nhân vật là Llew, “sư tử”, và Guest theo đó mà dịch “con sư tử đã nhắm bằng bàn tay vững vàng”. Năm 1913, Joseph Loth cho rằng người chép đã đọc nhầm chữ Lleu, và từ điển tiếng Wales của Đại học Wales cũng đánh dấu chữ llew ở đây là chép sai. Lleu nghĩa là “ánh sáng”, “sáng láng”, nên cái tên sinh ra thẳng từ lời của chính Arianrhod: người sáng láng bắn trúng bằng bàn tay khéo léo.
• Những gì Guest lược bỏ. Loth nhận xét rằng Guest đã cắt những đoạn bà thấy khiếm nhã hoặc gây sốc. Đoạn Pwyll đêm nào cũng quay lưng lại với hoàng hậu của Arawn, trong bản dịch của bà chỉ là một hàng dấu sao. Đoạn Math biến một người thành hươu cái, người kia thành hươu đực, bà chỉ viết “hai con hươu và một con hươu non”. Bản dịch truyện Pwyll in trên Cambrian Register năm 1795–96 cũng đã cắt đúng những đoạn ấy.
• Mabinogi nghĩa là gì? Từ điển của Đại học Wales giảng: “thời thơ ấu, tuổi trẻ; những sự việc hay chiến công thời trẻ, chuyện thời trẻ (của ai đó), câu chuyện, truyền thuyết”. Một văn bản tiếng Wales thế kỷ XIV về thời thơ ấu của Chúa Kitô mang tên Mabinogi Iesu Grist. Từ điển cũng nhắc đến một giả thuyết gắn chữ này với tên Mabon, bắt nguồn từ chữ Celt Maponos. Rhŷs cho rằng mabinog là người học việc của thi sĩ, nhưng Loth phải thừa nhận rằng chữ này với nghĩa ấy “không có trong bất kỳ văn bản cổ nào”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một chữ đã bị lãng quên. Năm 1707, học giả Edward Lhuyd nhắc đến cuốn sách trong bộ Archaeologia Britannica của ông. Ông viết bằng tiếng Latin rằng nghĩa của chữ mabinogi “ngày nay không ai rõ”. Bản chép ông từng thấy chia làm bốn phần, mà “tác giả hoặc người chép” gọi là các nhánh của Mabinogi.
• Bộ Mabinogion của Lady Charlotte Guest. Guest bắt đầu dịch năm 1837. Bộ Mabinogion của bà, in kèm văn bản tiếng Wales lấy từ bản sao Sách Đỏ do John Jones (Tegid) chép, ra mắt thành bảy tập do William Rees ở Llandovery in, bắt đầu từ năm 1838. Tập có Branwen, Manawydan và Math đề năm 1845, và toàn bộ được đóng thành ba quyển năm 1849. Loth gọi đây là bản dịch trọn vẹn đầu tiên của cả tuyển tập. Bà thêm truyện thứ mười hai, Taliesin, vốn không có trong Sách Đỏ, và đề tặng bản dịch cho hai người con của mình.
• Mộ Branwen. Bên sông Alaw trên đảo Anglesey có một gò đất đến nay vẫn được gọi là Bedd Branwen (Mộ Branwen). Năm 1813, khi người ta tìm thấy một chiếc bình đựng tro hỏa táng ở đó, nó “khiến một số giáo sĩ nhớ đến” ngôi mộ bốn cạnh trong truyện. Cuộc khai quật năm 1967 cho thấy đây là một gò mộ thời đại đồ đồng, với niên đại carbon phóng xạ 1274–1403 TCN.
• Những truyện về địa danh. Các nhánh thường dừng lại để giải thích một cái tên. Talebolion ở Anglesey là nơi Matholwch được đền bằng ngựa non; nhiều nơi tên Mochdre đánh dấu những đêm Gwydion dắt đàn lợn chạy trốn; Llech Gronwy là phiến đá của Gronw.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Rồng Đỏ: Con rồng trên lá cờ xứ Wales: Lludd và Llefelys, truyện về hai con rồng đánh nhau dưới lòng đất Britain, được chép trong cùng hai cuốn sách với Bốn nhánh, và Guest dịch nó trong cùng một quyển.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: Joseph Loth đồng nhất Lir và con trai là Manannán trong tộc Tuatha Dé của Ireland với Llŷr và con trai là Manawydan của xứ Wales. Ông cho rằng dấu vết thần thoại cổ hiện rõ trong truyện Ireland hơn nhiều so với truyện xứ Wales.
• Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ: ở Gwales, bảy người bạn sống tám mươi năm mà không hay thời gian trôi, cho đến khi một cánh cửa mở ra và thế gian ùa trở lại. Thời gian trôi đi lặng lẽ ở một thế giới khác là một chủ đề chung; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện này.
• Baldr: Cái chết của vị thần rạng ngời: một người anh hùng gần như không thể bị giết, và cách duy nhất để giết chàng bị moi ra từ người thân cận nhất: Frigg kể với Loki cải trang về cây tầm gửi, còn Blodeuwedd giả vờ lo lắng để biết bí mật của Lleu. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện này.

6 Nguồn Tham Khảo

• Pedeir Keinc y Mabinogi (Bốn nhánh của Mabinogi), văn bản tiếng Wales theo Sách Trắng của Rhydderch: Wicidestun, Wicidestun, Wicidestun, Wicidestun
• Lady Charlotte Guest dịch, The Mabinogion: Project Gutenberg; quyển năm 1849 có Bốn nhánh kèm văn bản tiếng Wales (Longman, London, và W. Rees, Llandovery): archive.org
• John Rhŷs và J. Gwenogvryn Evans biên soạn, The Text of the Mabinogion and Other Welsh Tales from the Red Book of Hergest (Oxford, 1887): archive.org
• Joseph Loth dịch, Les Mabinogion du Livre rouge de Hergest avec les variantes du Livre blanc de Rhydderch, tập 1 (Paris, 1913), phần dẫn nhập: archive.org
• Geiriadur Prifysgol Cymru (Từ điển tiếng Wales của Đại học Wales), các mục “mabinogi”, “cainc”, “pryder”, “lleu”, “cyffes” và “blodeuwedd”: geiriadur.ac.uk, geiriadur.ac.uk, geiriadur.ac.uk, geiriadur.ac.uk, geiriadur.ac.uk, geiriadur.ac.uk
• CODECS, “Aberystwyth, National Library of Wales, Peniarth MS 4” và “Oxford, Jesus College, MS 111”: codecs.vanhamel.nl, codecs.vanhamel.nl
• Andrew Breeze, “The Dates of the Four Branches of the Mabinogi”, Studia Celtica Posnaniensia 3 (2018), tr. 47–62, kèm phần tổng quan các quan điểm trước đó: pressto.amu.edu.pl
• Edward Lhuyd, Archaeologia Britannica (Oxford, 1707): archive.org; D. Rhys Phillips, Lady Charlotte Guest and the Mabinogion (Carmarthen, 1921): archive.org
• Ủy ban Hoàng gia về Di tích Cổ và Lịch sử xứ Wales, “Bedd Branwen - Cairn South-West of Glanalaw” (NPRN 302327): Coflein

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.