Hanuman: Thần khỉ nhảy qua biển cả

Ở thành phố Banaras (Varanasi), nhà nhân học Joseph Alter nhận thấy, đi bất kỳ hướng nào chừng hai trăm mét là gặp một nơi thờ Hanuman, có khi chỉ là một hòn đá trát đầy son đỏ dưới gốc cây. Mỗi thứ Ba và thứ Bảy, hàng triệu người đọc bốn mươi câu thơ dâng lên ông. Thế nhưng trong bộ sử thi nơi ông xuất hiện lần đầu, Hanuman là một con khỉ, vị quan của một vua khỉ, đã nhảy một bước qua biển để đi tìm một hoàng hậu bị bắt cóc.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Rāmāyaṇa của Valmiki trong bản hiệu đính do Viện Đông phương học Baroda xuất bản; số quyển, chương và câu là của bản ấy. Thời thơ ấu của Hanuman được kể hai lần: ngắn gọn ở quyển 4, qua lời chú gấu già Jambavan, và kỹ hơn ở quyển 7, qua lời đạo sĩ Agastya.

1-1 Con Của Thần Gió

Đoàn khỉ được phái xuống phương nam tìm Sita đã đến bờ biển và mất hết tinh thần. Hanuman ngồi riêng một chỗ, lặng im, và Jambavan kể cho ông nghe mình là ai (4.65). Mẹ ông là Anjana, vốn là Puñjikasthalā, người đẹp nhất trong các apsara, tiên nữ cõi trời. Vì một lời nguyền, nàng thành một con khỉ cái có thể hóa ra bất cứ hình dạng nào, và làm vợ khỉ Kesari. Một hôm, khi nàng đứng trên đỉnh núi trong hình người, thần Gió Vayu khẽ vén áo nàng và ôm lấy nàng. Nàng phản đối rằng mình chung thủy với một người chồng. Thần Gió đáp: “Ta không làm hại nàng”; thần chỉ nhập vào nàng bằng tâm ý, và nàng sẽ sinh một người con trai mạnh mẽ và khôn ngoan. Vì thế, Jambavan nói, Hanuman theo luật là con của Kesari, còn theo huyết thống là con của thần Gió.

Thuở bé, thấy mặt trời mọc trên khu rừng lớn, ông tưởng là trái cây và nhảy lên định hái. Ông đã bay được ba trăm yojana, bị sức nóng thiêu đốt, thì Indra phóng lưỡi tầm sét. Hanuman rơi xuống một đỉnh núi, gãy quai hàm. Thấy con mình bị quật ngã, thần Gió ngừng thổi khắp ba cõi, cho đến khi chư thần phải van xin thần nguôi giận. Brahmā liền hứa rằng trong chiến trận sẽ không vũ khí nào giết được đứa bé, còn Indra hứa rằng nó chỉ chết khi chính nó muốn.

Quyển 7 (7.35–36) kể dài hơn. Anjana đi hái trái cây, đứa bé đói khóc thì thấy mặt trời đỏ như hoa dâm bụt. Thần Gió bay bên cạnh con, mát lạnh như tuyết, để mặt trời khỏi thiêu, và mặt trời cũng tha, vì thấy đó chỉ là một đứa trẻ. Đúng hôm ấy, quỷ Rāhu đến định nuốt mặt trời thì thấy đã có kẻ khác chiếm trước. Hắn mách Indra, và Indra cưỡi voi Airāvata ra xem. Đứa bé tưởng con voi là một trái cây khác, lao đến, và Indra đánh nó. Lần này thần Gió đứng lặng trong thân thể muôn loài, không sinh vật nào thở được cho đến khi Brahmā làm đứa bé sống lại. Chư thần lần lượt ban phúc, và Indra đặt tên cho nó: vì quai hàm (hanu) bị lưỡi tầm sét đánh trúng, nó sẽ tên là Hanumān.

Lớn lên với sức mạnh dư thừa, chú khỉ nhỏ quấy phá các am thất, đập vỡ muỗng và đồ tế lễ của các đạo sĩ. Các đạo sĩ nguyền rằng: trong một thời gian dài, ngươi sẽ không biết sức mạnh của chính mình. Agastya giải thích với Rama, vì thế mà Hanuman không hề dùng đến sức mạnh ấy khi bạn ông là Sugriva bị anh trai Vali săn đuổi.

1-2 Một Trăm Yojana

Hanuman gặp Rama lần đầu trong lốt một người khất sĩ, khi được Sugriva phái đi dò xem hai người lạ mang vũ khí ấy là ai (4.3). Giờ đây Jambavan giục ông: “Hãy đứng dậy, hỡi con hổ giữa loài khỉ, hãy nhảy qua biển cả” (4.65.34, bản dịch của chúng tôi), và ông vươn mình thành khổng lồ.

Cú nhảy chiếm trọn chương đầu của quyển 5, Sundara Kāṇḍa. Như học giả Philip Lutgendorf chỉ ra, với 190 câu, đây là chương dài nhất của bộ sử thi. Hanuman đạp xuống núi Mahendra mạnh đến nỗi cây cối rụng hết hoa, rồi phóng mình về phương nam. Trên mặt biển, ba thử thách chờ ông (5.1):

• Mainaka. Thần Biển gọi ngọn núi vàng Mainaka trồi lên khỏi sóng để làm chỗ cho ông nghỉ chân. Hanuman tưởng là vật cản, lấy ngực húc ngã. Ngọn núi giải thích: vào thời đầu tiên, núi non đều có cánh, cho đến khi Indra dùng lưỡi tầm sét chặt đi, và chính thần Gió đã thổi Mainaka xuống biển, cứu đôi cánh của nó. Vì thế nó muốn đón tiếp con trai của thần Gió. Hanuman đưa tay chạm vào núi rồi bay tiếp.
• Surasa. Chư thần nhờ Surasa, mẹ của loài rắn, thử thách ông. Bà hóa thành quỷ chặn đường: không ai qua được nếu không chui vào miệng bà. Ông lớn lên mười yojana, bà há miệng hai mươi; ông lớn đến chín mươi, bà há miệng một trăm. Thế là ông thu mình nhỏ bằng ngón tay cái, vụt vào rồi vụt ra, cúi chào: “Con đã vào miệng người rồi, hỡi con gái của Daksha.”
• Simhika. Một nữ quỷ trồi lên từ biển, túm lấy bóng của ông, và ông thấy mình bị kéo lùi như con thuyền ngược gió. Ông để mụ há miệng, lao vào trong, dùng móng xé nát chỗ hiểm rồi bay ra, và mụ ngã xuống chết.

Qua một trăm yojana, ông đáp xuống núi Lamba, thu mình về kích thước thường để lũ quỷ khỏi chú ý, rồi nhìn sang thành Lanka.

1-3 Chiếc Nhẫn Trong Vườn

Đêm đến, ông lùng khắp kinh thành, vào cả nơi các phụ nữ của Ravana đang ngủ. Nhà thơ kể rằng việc nhìn vợ người khác khiến ông day dứt như một lỗi phạm đến chánh pháp (dharma); nhưng tâm ông không hề xao động, và người phụ nữ bị mất tích thì chỉ có thể tìm giữa đám phụ nữ (5.9.34–42).

Cuối cùng, trong vườn Ashoka, ông trèo lên một cây śiṃśapā vàng và thấy Sita ở bên dưới, gầy guộc, sầu khổ giữa đám quỷ canh giữ. Ông chứng kiến Ravana đến, cho nàng hai tháng để khuất phục (5.20.8). Rồi ông nghĩ xem nên nói với nàng thế nào. Nếu ông nói tiếng Phạn “như một người sinh hai lần”, tức người thuộc các đẳng cấp cao, nàng sẽ tưởng là Ravana cải trang mà sợ hãi; ông phải dùng lời lẽ bình thường của con người (5.28.17–19). Thế là từ giữa các cành lá, ông khẽ kể cho nàng nghe câu chuyện về Rama. Khi nàng đã tin, ông trao cho nàng chiếc nhẫn khắc tên Rama, và nàng mừng như thể chính chồng mình đã đến (5.34).

Ông ngỏ ý cõng nàng về. Sita từ chối. Vì lòng chung thủy với chồng, nàng nói, nàng sẽ không tự nguyện chạm vào thân thể người đàn ông nào khác ngoài Rama; Ravana đã chạm vào nàng là do cưỡng bức; và chính Rama phải đến đưa nàng về mới xứng (5.35). Nàng trao cho Hanuman viên ngọc cài tóc để mang về làm tin (5.36).

1-4 Lanka Bốc Cháy

Trước khi đi, Hanuman phá tan khu vườn và hạ những chiến binh được sai đến bắt ông, trong đó có Aksha, người con trai trẻ của Ravana. Indrajit, con trưởng của Ravana, trói ông bằng chính vũ khí của Brahmā, và Hanuman chịu trói vì kính trọng Brahmā (5.46). Bị giải đến trước Ravana, ông nói với tư cách sứ giả của Rama. Ravana muốn giết ông, nhưng em trai hắn là Vibhishana nhắc rằng không bao giờ được giết sứ giả (5.50).

Đuôi là món trang sức quý nhất của loài khỉ, Ravana bảo, vậy hãy châm lửa vào đó (5.51). Lũ quỷ quấn đuôi ông bằng giẻ bông cũ, tẩm dầu, châm lửa rồi dẫn ông đi khắp phố, và ông để mặc, cốt nhân dịp nhìn rõ kinh thành dưới ánh ngày. Nghe tin, Sita cầu khấn thần Lửa: “Nếu con chung thủy với một người chồng, xin hãy mát lạnh với Hanuman.” Ngọn lửa bùng cháy mà không làm ông đau. Ông nhảy từ mái nhà này sang mái nhà khác, đốt cháy Lanka, rồi nhúng đuôi xuống biển dập lửa. Sau đó ông chợt hoảng sợ rằng Sita đã bị thiêu cùng kinh thành, cho đến khi tìm thấy nàng vẫn bình an (5.52–54).

1-5 Ngọn Núi Thuốc

Trong Valmiki, Hanuman đi lấy ngọn núi thuốc hai lần. Lần đầu (6.61), mũi tên của Indrajit đã quật ngã Rama, Lakshmana và phần lớn quân đội. Cầm đuốc tìm khắp chiến trường, Vibhishana gặp Jambavan bị thương đến không còn nhìn thấy gì. Câu đầu tiên chú gấu già hỏi là Hanuman còn sống không, vì hễ ông còn sống thì quân đội còn sống. Jambavan sai Hanuman lên dãy Himalaya, đến ngọn núi nằm giữa đỉnh Rishabha bằng vàng và đỉnh Kailasa, nơi bốn loại thảo dược tỏa sáng: một loại cứu người chết sống lại, một loại rút mũi tên ra, một loại trả lại màu da, một loại liền vết thương. Khi Hanuman đến, các thảo dược ẩn mình đi. Nổi giận, ông bẻ cả đỉnh núi rồi bay về theo đường đi của mặt trời. Ngửi thấy hương thảo dược, Rama và Lakshmana đứng dậy, sạch hết tên, và những con khỉ ngã xuống cũng đứng lên. Sau đó ông mang ngọn núi trả về chỗ cũ.

Lần thứ hai (6.89), Lakshmana ngã xuống vì ngọn giáo của Ravana. Thầy thuốc khỉ Sushena sai Hanuman đến ngọn núi ấy. Không biết cây nào là thuốc, ông mang về cả đỉnh núi; Sushena giã nát một vị thuốc, đưa lên mũi Lakshmana, và Lakshmana đứng dậy.

Khi chiến tranh kết thúc, Hanuman chỉ xin Rama một điều: được sống chừng nào còn nghe kể chuyện Rama trên mặt đất. Rama đáp: “Chừng nào câu chuyện của ta còn lưu truyền khắp các cõi, chừng ấy sự sống còn ở lại trong thân ngươi” (7.39.16–19).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Rāmāyaṇa của Valmiki. Kathleen Erndl xác định niên đại đại khái từ thế kỷ II TCN đến thế kỷ II. Hanuman hoạt động trong các quyển 4 đến 6. A. K. Ramanujan ghi nhận rằng một số học giả coi quyển đầu và quyển cuối, nơi Rama hiện ra rõ ràng là một vị thần, là phần thêm vào về sau; và chính quyển 7 kể đầy đủ thời thơ ấu của Hanuman. Ralph Griffith, người chuyển bộ sử thi sang thơ tiếng Anh trong những năm 1870–1874, gọi quyển 7 là “chỉ là một phụ lục hay phần bổ sung” và chỉ tóm tắt nó. Bản dịch của ông theo bản phổ biến chứ không theo bản hiệu đính, và đánh số chương khác: lời Jambavan là khúc 66 quyển 4, chiếc nhẫn là khúc 36 quyển 5, ngọn núi thuốc là khúc 74 và 102 quyển 6. Bản tiếng Nhật có thể đọc trong Shin’yaku Rāmāyaṇa của Nakamura Ryōshō (Heibonsha, tủ sách Tōyō Bunko, bảy tập), theo bản Bombay phổ biến.
• Mahābhārata, quyển 3 (bản hiệu đính 3.146–150). Bhima, cũng là con của thần Gió, đi tìm hoa cho Draupadi thì gặp một con khỉ già nằm trên tảng đá chắn ngang đường. Khỉ bảo chàng hãy gạt đuôi nó sang một bên mà đi, và Bhima dùng cả hai tay cũng không nhấc nổi. Đó là Hanuman, anh em của chàng; ông hứa rằng trong cuộc chiến sắp tới, ông sẽ hòa tiếng gầm cùng Bhima và hét vang từ lá cờ của Arjuna.
• Rāmcaritmānas của Tulsidas, sử thi về Rama viết bằng tiếng Awadhi, một dạng tiếng Hindi. Tulsidas bắt đầu viết ở Ayodhya vào ngày sinh của Rama năm 1631 theo lịch Vikrama, tức năm 1574 theo cách quy đổi của Lutgendorf (lời giới thiệu của F. S. Growse quy cùng năm ấy ra 1575). Quyển 5, “Quyển Đẹp”, thuộc về Hanuman như trong Valmiki. Ở quyển 6, Tulsidas chỉ kể chuyến đi lấy thuốc một lần, với những cảnh mới. Con trai Ravana là Meghnad (Indrajit) phóng giáo trúng Lakshmana; Hanuman mang thầy thuốc Sushena từ Lanka về “cả nhà lẫn người”; quỷ Kalanemi giả làm ẩn sĩ chờ sẵn bên đường; và khi Hanuman ôm núi bay qua Ayodhya, em trai Rama là Bharata tưởng ông là quỷ nên bắn rơi ông bằng một mũi tên không đầu. Ông về đến doanh trại, theo bản dịch của F. S. Growse, “như một khúc hùng ca giữa bài ai ca”.
• Hanumān Cālīsā, “bốn mươi câu thơ”, có tên Tulsidas ở câu cuối. Lutgendorf viết rằng niềm tin dân gian, “dựa vào câu thơ ký tên, đồng loạt gán” bài này cho Tulsidas. Bài mở đầu bằng một cặp câu trong Rāmcaritmānas, nhưng phần còn lại “gợi đến một sự bắt chước khá vụng về văn phong của Tulsidas”. Dù thật hay không, ông viết thêm, đây vẫn nằm trong số những câu thơ nổi tiếng nhất được gán cho nhà thơ. Sakamoto Aoi đã có bản dịch tiếng Nhật đầy đủ vào năm 2014.

3 Những Dị Bản

• Ông sinh ra ở đâu? Chính văn bản hiệu đính của quyển 4 không nêu nơi nào. Bản phổ biến, trong bản dịch của Griffith, cho ông sinh ra “trong một hang dưới lòng đất”. Ở quyển 7, cha ông là Kesari trị vì trên núi Sumeru.
• Vì sao ông không biết sức mạnh của mình? Quyển 4 không nói lý do; quyển 7 đổ cho lời nguyền của các đạo sĩ.
• Một hay hai chuyến lấy thuốc? Valmiki kể hai chuyến, lần đầu cho cả quân đội, lần sau cho Lakshmana; Tulsidas kể một chuyến, cho Lakshmana. Bản phổ biến của Valmiki gọi ngọn núi lần thứ hai là Mahodaya; chính văn bản hiệu đính chỉ nói đó là ngọn núi thuốc mà Jambavan đã tả.
• Ai làm Lakshmana bị thương, ai chữa cho chàng? Trong Valmiki là giáo của Ravana, và chú khỉ Sushena chữa. Trong Tulsidas là giáo của Meghnad, và Sushena là thầy thuốc của Lanka.
• Hanuman ở Thái Lan. Ramakien được biên soạn dưới triều vua Rama I ở Bangkok, vào năm 1797 theo cách định niên của Baker. Rama I còn cho vẽ các cảnh trong truyện dọc hành lang ngôi chùa hoàng gia của mình, chùa Wat Phra Kaew (chùa Phật Ngọc). Theo Baker, Hanuman trong Ramakien “lấn át cả Rama” và là “một tay chinh phục phụ nữ có thành tích dài dằng dặc”. Những bài thơ được viết cho các bức bích họa ấy dưới triều một vị vua sau, Rama V, kể rằng Thotsakan (Ravana) sai con gái là Suvannamaccha, một người con gái có đuôi cá, dẫn bầy cá đến tha đá của con đường đắp qua biển của Rama. Hanuman bắt được nàng, và con trai của họ là Macchanu, sinh ra trên bãi cát, được quỷ Maiyarap, người họ hàng của Thotsakan, nuôi lớn. Hanuman gặp con khi phá các cửa ải của Maiyarap để cứu Rama, và về sau Rama chặt chiếc đuôi cá của cậu bé. Một người con trai khác, Asurapat, là con của Hanuman và Benyakai, cháu gái của Thotsakan, người từng bị Thotsakan sai giả làm xác Sita trôi sông. Nhưng Đông Nam Á không cùng một giọng: trong vở kịch cung đình Miến Điện Thiri Rama, Baker ghi nhận, Hanuman “hoàn toàn không có chuyện tình ái nào”.
• Tôn Ngộ Không? Việc Tôn Ngộ Không của Trung Hoa được dựng theo hình mẫu Hanuman là một giả thuyết, do Hồ Thích đưa ra năm 1923; bài viết về Tôn Ngộ Không kể lại cuộc tranh luận ấy.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thứ Ba và thứ Bảy. Theo lời Lutgendorf, đây là “hai ngày trong tuần được coi là đặc biệt thích hợp để thờ người môn đồ lý tưởng của Rama”, và cũng là những ngày “nguy hiểm”, gắn với ảnh hưởng xấu của các vì sao. Trước kỳ thi, sinh viên kéo nhau đến các đền thờ Hanuman.
• Vị thần của các đô vật. Alter thấy mỗi sân đấu vật ở Banaras đều có ít nhất một bàn thờ Hanuman, và các đô vật noi theo sức mạnh, lòng sùng kính và hạnh độc thân (brahmacharya) của ông. Alter ghi rằng hạnh độc thân “ít khi được nhắc tới trong vai trò sử thi của Hanuman”, nhưng lại là “điều kiện cần cho cả sức mạnh lẫn lòng sùng kính của ông”.
• Sankat Mochan, “Đấng giải thoát khỏi khổ nạn”. Ở phía nam Banaras, pho tượng đá Hanuman của ngôi đền này được tin là có từ thời Tulsidas. Một truyền thuyết được Priyadas ghi lại lần đầu vào khoảng năm 1713 kể rằng nhà thơ đã gặp Hanuman ở đây, trong lốt một ông già bị bệnh phong, người luôn đến nghe ông kể chuyện sớm nhất và ra về muộn nhất.
• Hanuman Jayanti, ngày sinh của Hanuman, rơi vào ngày rằm tháng Chaitra, tức tháng Ba hoặc tháng Tư dương lịch. Ở Sankat Mochan, Lutgendorf thấy người ta hát Rāmāyaṇa “cho đến sáng” để mừng ông. Ông viết rằng đến nay nhiều người vẫn tin Hanuman có mặt, “dù thường là cải trang”, ở mọi buổi kể Rāmcaritmānas, đúng như lời Rama hứa ở quyển 7.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Rama và Sita: Lưu đày, bắt cóc và hàng trăm bản Rāmāyaṇa: toàn bộ bộ sử thi bao quanh vai trò của Hanuman: cuộc lưu đày, Sita bị bắt cóc, liên minh với Sugriva, cuộc chiến ở Lanka và ngày trở về Ayodhya, cùng những dị bản ngoài Valmiki.
• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: cuộc chiến mà Hanuman đã hứa với Bhima, người anh em cùng cha là thần Gió, rằng sẽ hét vang từ lá cờ của Arjuna.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: năm 1923, Hồ Thích cho rằng Hanuman “có lẽ là cái bóng phía sau Tề Thiên Đại Thánh”. Lỗ Tấn thì chỉ ra một con khỉ của Trung Hoa, và câu hỏi đến nay vẫn còn bỏ ngỏ.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: quỷ Rāhu, kẻ bị chặt đầu trong cuộc khuấy biển và đến nay vẫn nuốt mặt trời, mặt trăng, chính là kẻ bị bé Hanuman giành mất mặt trời ở quyển 7.

6 Nguồn Tham Khảo

• Valmiki, Rāmāyaṇa, bản hiệu đính (Viện Đông phương học Baroda), 4.3, 4.65, 5.1, 5.9, 5.12, 5.20, 5.28–29, 5.34–36, 5.46, 5.50–54, 6.61, 6.88–89, 7.35–36, 7.39: GRETIL, GRETIL, GRETIL, GRETIL
• Ralph T. H. Griffith (dịch), The Rámáyan of Válmíki (Trübner, London, 1870–1874), quyển 4, khúc 66; quyển 5, các khúc 1, 36 và 54; quyển 6, các khúc 74 và 102; phụ lục về Uttarakáṇḍa: Project Gutenberg
• Mahābhārata, bản hiệu đính, 3.146–150: GRETIL
• Tulsidas, The Rámáyana of Tulsi Dás, bản dịch của F. S. Growse (tái bản lần thứ 6, Allahabad, 1914), quyển 6, các doha 53–58: archive.org
• Philip Lutgendorf, The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas (University of California Press, 1991), tr. 8, 11–12, 47–50, 100 và 161: UC Press E-Books Collection
• Philip Lutgendorf, “Like Mother, Like Son: Sita and Hanuman”, Manushi số 114 (1999), tr. 22–35: manushi.in
• Joseph S. Alter, The Wrestler’s Body: Identity and Ideology in North India (University of California Press, 1992), chương 8: UC Press E-Books Collection
• Paula Richman (chủ biên), Many Rāmāyaṇas (University of California Press, 1991): A. K. Ramanujan, “Three Hundred Rāmāyaṇas”, tr. 32 và 38–39; Frank E. Reynolds, “Rāmāyaṇa, Rāma Jātaka, and Ramakien”, tr. 56–58; Kathleen M. Erndl, “The Mutilation of Śūrpaṇakhā”, tr. 68: UC Press E-Books Collection
• Nakamura Ryōshō (dịch), Shin’yaku Rāmāyaṇa, bảy tập (Heibonsha, Tōyō Bunko): CiNii Books
• Chris Baker, điểm sách The Thiri Rama (Dawn F. Rooney chủ biên), Journal of the Siam Society 108, phần 1 (2020), tr. 200–203: ThaiJO
• Các bài thơ khlong viết cho bích họa Ramakien ở chùa Wat Phra Kaew, các gian 44–48, 54, 125 và 156: Wikisource tiếng Thái; Tomita Takejirō, “ラーマキエン”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten: Kotobank
• Sakamoto Aoi, “Bản dịch Hanumān Cālīsā” (bằng tiếng Nhật), Indo minzoku kenkyū số 13 (2014), tr. 35–41: Osaka University Knowledge Archive

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.