Savitri và Satyavan: Người vợ tranh luận với thần Chết

Hằng năm, vào tháng Jyeṣṭha, phụ nữ đã có chồng ở nhiều nơi tại Ấn Độ nhịn ăn cầu cho chồng sống lâu và quấn chỉ quanh một cây đa, nhân danh Savitri. Câu chuyện đằng sau nghi lễ ấy được kể trong Mahābhārata: một nàng công chúa tự chọn chồng, biết rằng chàng sẽ chết trong vòng một năm, và khi thần Chết đến bắt chàng, nàng đi theo sau thần và tranh luận.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Mahābhārata, quyển 3, chương 277 đến 283 trong bản hiệu đính xuất bản ở Pune. Các câu trích do chúng tôi dịch từ nguyên văn tiếng Phạn.

1-1 Người Con Gái Do Nữ Thần Ban

Anh em nhà Pandava đang bị lưu đày trong rừng, và vợ họ là Draupadi vừa bị một ông vua bắt đi rồi được cứu về. Người anh cả Yudhishthira hỏi hiền triết Markandeya rằng đã từng có người phụ nữ nào hết lòng vì chồng như Draupadi chưa. Markandeya đáp bằng một câu chuyện.

Vua Ashvapati nước Madra không có con. Suốt mười tám năm, ông giữ giới nghiêm ngặt và dâng một trăm nghìn lễ vật cùng câu sāvitrī, bài tụng Veda dâng thần Mặt Trời Savitṛ, vốn cũng được thờ như một nữ thần. Cuối cùng nữ thần Sāvitrī hiện lên từ ngọn lửa thiêng. Nhà vua xin có con trai; nữ thần, theo ý của Brahmā, hứa cho ông một người con gái “rực rỡ hào quang”. Cô bé được đặt tên Savitri theo tên nữ thần, và lớn lên rạng rỡ đến mức không chàng trai nào dám hỏi cưới.

1-2 Nàng Tự Chọn

Vì vậy vua cha bảo nàng: “Con hãy tự đi tìm chồng, một người xứng với con về đức hạnh.” Savitri lên cỗ xe vàng cùng các lão thần của cha, đi khắp các am ẩn tu của những bậc vua hiền trong rừng.

Khi về, nàng thấy hiền triết Narada đang ngồi với cha, và nàng nói tên người mình đã chọn: Satyavan, con trai Dyumatsena, một ông vua nước Shalva bị mù, mất nước và đang sống trong rừng. Narada sững sờ. Satyavan được đặt tên theo chữ “chân thật”, vì cha mẹ chàng đều nói thật; thuở nhỏ chàng nặn ngựa bằng đất sét và vẽ ngựa. Chàng có đủ mọi đức tính, chỉ có một khuyết điểm: trong vòng một năm kể từ hôm nay, chàng sẽ chết.

“Savitri, con hãy đi chọn người khác,” vua cha nói. Nàng đáp: “Gia tài chỉ chia một lần, con gái chỉ gả một lần, lời ‘xin trao’ chỉ nói một lần. Dù sống lâu hay chết yểu, con đã chọn chồng một lần rồi. Con không chọn người thứ hai. Lòng quyết trước, rồi miệng nói ra, rồi việc làm theo: lòng con là thước đo của con.” Narada tán thành, và hôn lễ được cử hành ở am của Dyumatsena.

1-3 Ngày Cuối Cùng

Savitri tháo bỏ trang sức, mặc áo vỏ cây và vải màu đất son. Nhưng lời Narada không rời tâm trí nàng, và nàng đếm từng ngày. Ba ngày trước hôm chàng phải chết, nàng bắt đầu giữ giới ba đêm, nhịn ăn và đứng suốt ngày đêm, “như một khúc gỗ”. Đến sáng cuối cùng nàng vẫn không chịu ăn: “Con sẽ ăn khi mặt trời lặn, khi điều con mong đã thành.” Satyavan cầm rìu vào rừng hái quả, nàng nhất định đòi đi theo. Cha chồng cho nàng đi: từ khi về làm dâu, ông nói, nàng chưa từng xin điều gì.

Satyavan hái đầy giỏ quả rồi bắt đầu bổ củi. Chàng toát mồ hôi, đầu đau “như bị giáo đâm”, và chàng nằm xuống gối đầu lên lòng Savitri.

1-4 Yama

Bấy giờ nàng thấy một người đàn ông mặc áo vàng, đội vương miện, rực sáng như mặt trời, da sẫm mà óng ánh, mắt đỏ, tay cầm thòng lọng. Nàng nhẹ nhàng đặt đầu chồng xuống, đứng dậy chắp tay hỏi ngài là ai. “Ngươi hết lòng vì chồng và giàu công khổ hạnh,” người ấy nói, “nên ta mới nói chuyện với ngươi. Ta là Yama.” Satyavan quá đức hạnh để sai thuộc hạ đến bắt, nên thần đích thân đến. Thần kéo ra từ thân thể chàng một người nhỏ bằng ngón tay cái, trói trong thòng lọng, rồi đi về phương nam. Savitri đi theo.

“Hãy quay về lo tang lễ cho chồng ngươi,” Yama nói. “Ngươi đã đi xa hết mức một người có thể đi.” Nàng đáp: “Chồng con bị dẫn đi đâu, con phải đi theo đó: ấy là luật muôn đời.” Đi cùng nhau bảy bước là thành bạn, nàng nói tiếp, và với tư cách một người bạn, nàng muốn thưa với thần đôi điều. Rồi nàng nói về dharma, lẽ sống đúng đắn.

1-5 Năm Điều Ước

Yama hài lòng vì lời lẽ đúng “cả nguyên âm, âm tiết, phụ âm lẫn lý lẽ”, cho nàng xin bất cứ điều gì trừ mạng sống của Satyavan. Nàng xin cho cha chồng sáng mắt. Thần bảo nàng về; nàng vẫn vừa đi vừa nói, và được thêm điều ước cho cha chồng lấy lại vương quốc, rồi một trăm người con trai cho cha mình. “Ta chưa từng nghe lời như thế từ ai ngoài ngươi,” Yama nói, và ban điều ước thứ tư: một trăm người con trai cho Savitri và Satyavan.

Nàng vẫn nói tiếp: người hiền dẫn mặt trời đi bằng sự chân thật, và nâng đỡ mặt đất bằng khổ hạnh. “Ngươi càng nói,” Yama bảo, “lòng kính mến của ta với ngươi càng sâu. Hãy chọn một điều ước không gì sánh được.” Nàng chọn: “Xin cho Satyavan được sống. Không có chồng, con chẳng khác gì đã chết. Chính ngài đã ban cho con một trăm người con, vậy mà ngài lại mang chồng con đi. Xin cho chàng sống, và lời ngài sẽ thành sự thật.” Yama nới thòng lọng và hứa cho Satyavan sống bốn trăm năm.

Savitri quay lại chỗ thi thể chồng, và Satyavan tỉnh dậy trong lòng nàng. “Người đàn ông da sẫm lôi ta đi đâu rồi?” Trời đã tối, chó rừng đang tru. Savitri búi tóc lên, treo giỏ quả lên một cành cây, cầm lấy rìu, quàng tay chồng qua vai trái mình và dìu chàng về dưới ánh trăng.

Cũng vào giờ ấy, Dyumatsena sáng mắt trở lại. Với những người trong am, Savitri kể lại mọi chuyện: “Thần đã ban cho con năm điều ước.” Sáng hôm sau, dân nước Shalva đến đón vua về, “dù sáng mắt hay không”: kẻ cướp ngôi đã bị chính quan đại thần của hắn giết. Dyumatsena lên ngôi trở lại, và về sau Savitri có một trăm người con trai. Vậy nên, Markandeya kết thúc, Draupadi cũng sẽ cứu tất cả các ngài, như Savitri đã làm.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Mahābhārata, quyển 3, tức Āraṇyakaparvan, “quyển Rừng”. Bộ sử thi hình thành qua nhiều thế kỷ; bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica cho rằng nó có hình dạng hiện nay vào khoảng thế kỷ 4. Bản hiệu đính Pune, chương 277 đến 283, cho dị bản kể ở trên.
• Bản dịch tiếng Anh của K. M. Ganguli (1883–1896) theo các bản chép tay khác, đặt tên phần này là Pativrata-mahatmya Parva, “sự vĩ đại của người vợ thủy chung”; bản dịch của W. J. Johnson (2005) gọi là “Ca ngợi người vợ chung thủy”. Cuối bản Ganguli có một lời hứa mà bản hiệu đính chỉ giữ trong phần dị văn: ai thành kính nghe câu chuyện này sẽ “không bao giờ gặp khổ đau”. Sang tiếng Nhật, câu chuyện được Nakamura Ryōshō dịch từ tiếng Phạn (1988), và được Kitagawa Hidenori cùng Hishida Kunio dịch chung với truyện vua Nala (1999).
• Rāmāyaṇa cũng biết đến câu chuyện. Khi Rama định đi lưu đày mà bỏ nàng lại, Sita bảo chàng hãy coi nàng là người hết lòng với chàng như “Savitri với Satyavan, con trai Dyumatsena” (quyển 2, chương 27 trong văn bản trên GRETIL; khúc 30 trong bản dịch của Ralph Griffith).
• Cái tên. Sāvitrī là tên bài tụng dâng Savitṛ trong Rigveda 3.62.10, còn gọi là gāyatrī, và cũng là tên của nữ thần hóa thân từ bài tụng ấy, vợ của Brahmā. Từ điển của Monier-Williams (1899) ghi rằng nàng công chúa “được coi là hình mẫu của tình vợ chồng”.

3 Những Dị Bản

• Năm điều ước hay ba? Bản hiệu đính và bản Ganguli đều có năm, và chính Savitri đếm như vậy. Nhiều bản kể lại về sau chỉ có ba, kèm một mưu mẹo. Trong bản kể của Swami Vivekananda ở California năm 1900, điều ước thứ ba không thể ban được nếu không trả Satyavan lại. Trang giới thiệu nghi lễ của chính quyền bang Maharashtra cho nàng ba điều ước: vương quốc của nhà chồng, một người con trai cho cha nàng, và con cái, khiến Yama rơi vào “thế khó”. Trong vở opera của Gustav Holst, thần Chết chỉ cho một điều ước, và nàng xin “Sự sống”.
• Áo của Yama màu vàng trong bản hiệu đính, là “y phục đỏ” trong bản Ganguli.
• Vì sao Yama đích thân đến? Trong bản hiệu đính, thần tự giải thích khi chưa ai hỏi. Trong bản Ganguli, Savitri hỏi thần, vì nàng từng nghe rằng các sứ giả của thần mới là người đến bắt người trần. Trong bản của Vivekananda, các sứ giả không thể đến gần nàng vì có “một vòng lửa” bao quanh; điều này không có trong văn bản nào.
• Cây đa. Sử thi không hề nhắc đến cây đa; những cây được nêu tên là cây śāla nơi Dyumatsena ngồi và một lùm cây palāśa trên đường về. Cây đa thuộc về nghi lễ. Một tập văn hóa dân gian Gujarat in năm 1914 viết rằng “cái chết xảy ra dưới một cây đa, và nhờ thờ cây ấy, Savitri đã làm chồng sống lại”. Trên trang của bang Maharashtra, nàng đặt thi thể chồng dưới gốc đa, đi vòng quanh cây, và chàng tỉnh lại.
• Nàng cứu dòng họ nào? Nhà Phạn học Simon Brodbeck, trong phần tóm tắt một bài báo năm 2013, đọc Savitri như một người con gái lẽ ra phải nối dõi cho người cha không có con trai, nhưng “vào phút cuối” lại chuyển lòng trung thành sang dòng họ nhà chồng, trở thành người vợ hết lòng vì chồng, một pativratā.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Vat Savitri và Vat Purnima. Hằng năm vào tháng Jyeṣṭha, phụ nữ đã có chồng nhịn ăn, thờ cây đa (vaṭa), buộc chỉ quanh cây và đi vòng quanh nó, cầu cho chồng sống lâu. Ở Maharashtra, Goa, Gujarat và một số bang khác, lễ rơi vào ngày trăng tròn và được gọi là Vat Purnima. Tập văn hóa dân gian Gujarat năm 1914 tả ba ngày nhịn ăn kết thúc vào ngày trăng tròn, và những người phụ nữ quấn một sợi chỉ bông sau mỗi vòng đi quanh cây.
• Một tấm gương được nêu cao. Nipponica viết rằng lòng chung thủy của Savitri từ lâu được phụ nữ Ấn Độ ca ngợi như một hình mẫu, và đến nay câu chuyện vẫn được tụng trong một lễ hội hằng năm để cầu hôn nhân hạnh phúc. Vivekananda khép lại bản kể của mình: “mọi cô gái Ấn Độ đều phải mong được như Savitri”.
• Opera và thơ. Gustav Holst biến câu chuyện thành một vở opera thính phòng một màn cho ba ca sĩ, Savitri, Satyavan và thần Chết, công diễn lần đầu ở London ngày 5/12/1916. Sri Aurobindo viết bản sử thi tiếng Anh Savitri: A Legend and a Symbol từ năm 1916 cho đến khi qua đời; phần đầu ra mắt năm 1950, phần còn lại năm 1951.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Orpheus và Eurydice: Cái ngoảnh nhìn lại: một câu chuyện khác về người theo vợ hay chồng xuống cõi chết. Orpheus ca hát và, trong các bản kể của người La Mã, mất Eurydice vào giây phút cuối; Savitri tranh luận và giành lại được chồng. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Jeoseung saja: Những sứ giả của cõi chết: Yama đã đi xa. Bách khoa toàn thư Nhật Bản Sekai Daihyakka Jiten giải thích rằng tín ngưỡng về vua Yama theo kinh Phật vào Trung Hoa, nơi tên ngài được phiên âm là Diêm Ma (閻魔) hay Diêm La (閻羅), rồi trở thành một trong Thập Điện Diêm Vương; 閻羅 cũng chính là Diêm La vương (Yeomra) của Triều Tiên. Ở Triều Tiên, các sứ giả đi bắt người chết; ở đây Yama đích thân đến.
• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: Markandeya kể câu chuyện này để an ủi Yudhishthira trong những năm lưu đày, những năm sẽ dẫn đến cuộc đại chiến.
• Rama và Sita: Lưu đày, bắt cóc và hàng trăm bản Rāmāyaṇa: Sita nhắc đến Savitri khi nhất quyết đòi theo Rama đi lưu đày.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mahābhārata, bản hiệu đính, Āraṇyakaparvan 3.277–283, kèm các dị văn: GRETIL
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, quyển 3, Pativrata-mahatmya Parva: Project Gutenberg; W. J. Johnson (dịch), Mahābhārata Book Three: The Forest, Volume Four (Clay Sanskrit Library, 2005): claysanskritlibrary.org
• Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa 2.27.6: GRETIL; Ralph T. H. Griffith (dịch), quyển II, khúc XXX: Wikisource
• Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899), “sāvitrī”: Từ điển tiếng Phạn số hóa Cologne
• Simon Brodbeck, “The Story of Sāvitrī in the Mahābhārata: a Lineal Interpretation”, Journal of the Royal Asiatic Society 23.4 (2013), tr. 527–549, phần tóm tắt: Cambridge Core
• Swami Vivekananda, “The Mahabharata”, bài giảng tại Câu lạc bộ Shakespeare, Pasadena, ngày 1/2/1900: Wikisource
• A. M. T. Jackson, Folk Lore Notes, Vol. I: Gujarat, R. E. Enthoven biên tập (Bombay, 1914): Project Gutenberg
• Sở Du lịch, Chính quyền bang Maharashtra, “Vat Purnima”: maharashtratourism.gov.in- Gustav Holst, Sāvitri, Op. 25: IMSLP, Opera Scotland; Sri Aurobindo, Savitri: A Legend and a Symbol, lời nhà xuất bản: Sri Aurobindo Ashram
• Nakamura Ryōshō, 「インド古譚梵文和訳 サーヴィトリー姫物語」 (1988): CiNii; Kitagawa Hidenori và Hishida Kunio (dịch), 『ナラ王物語とサーヴィトリー姫物語』 (Sankibō Busshorin, 1999): CiNii
• “マハーバーラタ” (Nipponica), “閻魔” (Sekai Daihyakka Jiten): Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.