Jeoseung saja: Những sứ giả của cõi chết

Khi trong nhà có người qua đời, theo tục Triều Tiên, người ta bày một mâm nhỏ ngoài cổng: cơm, và ở vài vùng có thêm dép rơm với mấy đồng tiền. Mâm ấy không dành cho người chết. Nó dành cho jeoseung saja (sứ giả âm phủ), những sứ giả từ jeoseung, thế giới bên kia, đã đi đường xa đến đón người chết; người ta tin rằng được thết đãi thì họ sẽ dẫn người chết đi nhẹ nhàng hơn.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản do thầy cúng Jeju An Sa-in hát và nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hyeon Yong-jun công bố năm 1980, theo bản tóm tắt của Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc và những đoạn hai học giả Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon trích dẫn. Đó là một bonpuri, bài hát kể một vị thần đã trở thành thần như thế nào, được hát trong các nghi lễ tiễn người chết lên đường.

1-1 Ba Vị Hoàng Tử

Ba người con trai của vua Beomeul nước Donggyeong mang số chết năm mười lăm tuổi. Một vị đại sư, trước khi viên tịch, dặn đệ tử đón ba hoàng tử vào chùa mà cầu Phật cho họ được kéo dài tuổi thọ. Cầu nguyện được ba năm, các hoàng tử nhớ cha mẹ da diết. Nhà sư cho họ mang theo lụa là về nhà, chỉ dặn một điều: hãy coi chừng đất Gwayang.

Đến Gwayang thì ba người đói lả, không đi nổi nữa, bèn vào nhà Gwayang-saeng xin ăn. Vợ hắn thèm số lụa của họ. Mụ chuốc rượu cho say, giết cả ba rồi dìm xác xuống một cái ao.

1-2 Hoa, Ngọc Và Ba Đứa Con

Bảy ngày sau, trên mặt ao nổi lên ba đóa hoa. Mụ hái về treo lên cột nhà, nhưng lần nào đi qua hoa cũng vướng vào đầu mụ, nên mụ ném vào lửa. Trong tro hiện ra ba viên ngọc. Mụ ngậm vào miệng mân mê, lỡ nuốt mất, rồi sinh ba con trai.

Năm mười lăm tuổi, ba anh em cùng đỗ khoa cử. Nhưng đúng ngày về nhà, họ cúi lạy rồi không đứng dậy nữa: cả ba chết cùng lúc. Người mẹ đệ đơn kêu oan lên quan Gimchi (Gimchi wonnim) hết lần này đến lần khác. Nghe lời vợ, quan cho rằng chỉ có Diêm La vương, vua của người chết, mới xử nổi vụ này, và sai tên sai dịch Gangnim đi bắt về.

1-3 Đường Sang Thế Giới Bên Kia

Gangnim thông minh, nhưng lắm thê thiếp, và đã bỏ bê người vợ cả từ đêm tân hôn. Giờ chàng tìm đến nàng cầu cứu. Người vợ cả hấp ba mẻ bánh: một cho nữ thần bếp, một cho thần cửa, một làm lương ăn đường cho chồng, rồi khấn hai vị thần mở đường cho chàng.

Nữ thần bếp và thần cửa dẫn chàng đến nơi bảy mươi tám ngả đường chia nhau. Trên ngả đúng, chàng gặp người sửa đường của cõi âm, Jiltoraebi, đói quá ngồi ngủ gà ngủ gật trên một tảng đá. Theo lời dặn, Gangnim đặt nắm bánh lương ăn trước mặt ông; người sửa đường ăn hết rồi chỉ lối cho chàng. Đến bờ ao Haenggi, Gangnim nhắm nghiền mắt nhảy xuống. Khi tỉnh lại, chàng đã đứng trước cổng âm phủ.

1-4 Bắt Vua Của Người Chết

Gangnim chờ ở cổng lớn và bắt được Diêm La vương. Bài hát cho chàng một câu nói lúc ấy: vua cõi trần cũng là vua, vua cõi âm cũng là vua. Diêm La vương dẫn chàng theo đến một lễ cúng ở nhà một phú hộ, rồi tìm cách trốn: ngài hóa thành con chim, đậu trên đỉnh cây cột cao dựng cho buổi lễ. Nữ thần bếp bảo Gangnim cưa cột xuống. Chàng vừa ra tay thì Diêm La vương đã nắm lấy cổ tay chàng: không gì qua được mắt Gangnim. Nhà vua hứa sẽ đến công đường của quan vào ngày giờ đã hẹn, và Gangnim về trước, theo chân một chú chó con màu trắng, như phần lớn các dị bản kể.

1-5 Phiên Xử

Đúng giờ hẹn, Diêm La vương giáng xuống cùng một tiếng động rung chuyển trời đất. Quan sợ hãi chạy trốn, và chính Gangnim đứng ra giữa hai bên. Diêm La vương cho tát cạn ao. Dưới đáy là hài cốt của ba hoàng tử; ngài gom lại, làm cho cả ba sống lại và cho về với cha mẹ. Vợ chồng Gwayang-saeng bị xử tử.

Diêm La vương hỏi mượn Gangnim, quan Gimchi không cho. Vậy thì chia nhau, nhà vua nói: ông lấy hồn hay lấy xác? Quan chọn xác. Diêm La vương mang hồn đi, và Gangnim ngã xuống chết. Vợ chàng oán trách viên quan đã chọn cái phần trống rỗng.

1-6 Con Quạ Và Danh Sách Đỏ

Ở thế giới bên kia, Diêm La vương sai Gangnim mang jeokpaeji (xích bài chỉ, 赤牌旨), tờ danh sách đỏ, đến cho người sống: ai đến tám mươi tuổi thì lần lượt về cõi âm theo thứ tự. Dọc đường, một con quạ xin được đưa thay. Gangnim kẹp tờ giấy dưới cánh quạ; tờ giấy rơi mất, và một con rắn nuốt chửng. Từ đó, bài hát giải thích, cái chết không còn thứ tự, và người trẻ có khi đi trước người già.

Rồi Diêm La vương giao một việc khó hơn. Đông Phương Sóc (東方朔, Dongbangsak) đã sống ba nghìn năm mà chưa sứ giả nào bắt được. Gangnim ngồi bên suối rửa than. Một người qua đường hỏi để làm gì. “Để cho than trắng ra,” Gangnim đáp. “Ta sống ba nghìn năm rồi mà chưa nghe chuyện ấy bao giờ,” người kia nói, và thế là lộ mặt. Gangnim đưa ông về âm phủ, và Diêm La vương phong Gangnim làm sứ giả đi đón loài người.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chasa bonpuri (chasa, sai sứ 差使, nghĩa là sứ giả) là bài hát truyền miệng, được hát khắp đảo Jeju; đã có khoảng mười dị bản được công bố. Năm 2008, Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon so sánh chín bản:

  • bản cổ nhất do thầy cúng Park Bong-chun ở Seogwipo hát, được nhà dân tộc học Nhật Bản Akiba Takashi ghi lại vào tháng 10 năm 1931, in trong Chōsen fuzoku no kenkyū (Nghiên cứu vu tục Triều Tiên, 朝鮮巫俗の研究) của Akamatsu Chijō và Akiba Takashi (quyển 1, 1937);
  • bản của Go Dae-jung, do Jang Ju-geun ghi năm 1962, in ở Tokyo năm 1973;
  • bản của An Sa-in, ghi trong khoảng 1959–1967, in trong Jejudo musok jaryo sajeon (濟州島巫俗資料事典) của Hyeon Yong-jun (1980): bản đầy đủ nhất, và là bản được kể ở đây;
  • hai bản trong Namguk-ui muga (1968) của Jin Seong-gi, và một bản được hát trong một lễ tang ở thành phố Jeju ngày 9/12/1979;
  • một bản chép tay ghi theo lời một thầy cúng năm 1982, và hai bản năm 1994 và 1998.

  Cả chín bản đều kể giống nhau cho tới cái chết của Gangnim. Sáu bản có con quạ; chỉ ba bản có Đông Phương Sóc.

• Đằng sau bài hát, theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, các học giả đã chỉ ra một bài ca Phật giáo bằng tiếng Hàn, Hoesimgok, và một truyện dân gian về viên quan tên Kim Chi (mục 4). Trong nghi lễ, ngay trước câu chuyện có hát một bài của Jeju mang tên gần giống, Hesimgok.

• Người anh em phương bắc. Ở Hàm Hưng (咸興, Hamheung), tận miền bắc bán đảo, lễ cầu siêu mangmuk-gut có một bài hát gần như cùng cốt truyện, Jimgaje-gut (mục 3). Bài này chỉ được ghi lại hai lần, bởi Im Seok-jae (in năm 1965) và Kim Tae-gon (1978), và nay không còn được diễn.

• Thập Điện. Công đường mà Gangnim phục vụ bắt nguồn từ Phật giáo. Theo Dự tu Thập vương sinh thất kinh (預修十王生七經), soạn ở Trung Hoa cuối đời Đường, người chết lần lượt qua trước một vị vua vào mỗi tuần bảy ngày cho đến ngày thứ bốn mươi chín, rồi ngày thứ một trăm, sau một năm và sau ba năm. Diêm La vương (閻羅大王) là vị thứ năm. Ở Triều Tiên, bộ kinh này được khắc ván năm 1246, và trang về Diêm La vương vẽ ngài cùng Bồ Tát Địa Tạng. Trong các chùa thời Triều Tiên, Thập Điện ngồi quanh Bồ Tát Địa Tạng trong điện Minh Phủ (冥府殿, myeongbu-jeon), nơi còn treo tranh hai sứ giả địa ngục là Giám Trai sứ giả (監齋使者) và Trực Phù sứ giả (直符使者).

3 Những Dị Bản

• Vì sao các hoàng tử rời nhà? Phần lớn dị bản kể là để vào chùa cầu nguyện. Trong bản của Park Bong-chun, vị đại sư bảo họ đi khắp thiên hạ làm nghề buôn gánh; trong bản của Kim Hae-chun, một nhà sư gặp dọc đường báo cho họ số mệnh. Phần lớn dị bản cho vua Beomeul chín con trai, bản của Go Dae-jung là bảy; bản tóm tắt của bách khoa toàn thư cũng ghi bảy.
• Ai tiến cử Gangnim? Vợ quan (An Sa-in, Yi Yeong-ju, Yi Jeong-ja), một cậu hầu (Park Bong-chun, Kang Sun-seon), đám sai dịch dưới quyền (Go Dae-jung, Kim Hae-chun, bản chép tay), hoặc chính viên quan.
• Ai chỉ đường? Có bản chỉ có nữ thần bếp; bản của Park Bong-chun có ba vị tiên; bản của Kim Hae-chun có thổ thần và một thầy bói.
• Diêm La vương trốn thế nào? Bản của An Sa-in: hóa chim đậu trên cột. Trong bản chép tay, ngài hóa cú rồi hóa nhặng, còn Gangnim hóa chim ưng rồi hóa nhện. Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon đặt cảnh này bên cạnh cuộc đấu biến hóa giữa Giải Mộ Sấu và Hà Bá trong “Đông Minh vương thiên” của Lý Khuê Báo, đã kể trong chuyện Chu Mông.
• Con quạ. Trong bản của Kim Hae-chun, chính Diêm La vương trao danh sách cho quạ. Trong bản chép tay, quạ kêu sai tiếng nên một cô gái chết, và Gangnim dạy quạ khi nào phải kêu thế nào.
• Người anh em phương bắc. Trong Jimgaje-gut, một người tên Jimgaje giết ba chàng trai; vợ hắn ăn một con cá diếc rồi sinh ba con, cả ba chết đúng ngày thi đỗ. Son, một sai dịch người làng Gangnim, mang bánh ra chờ dưới gầm cầu và gặp các sứ giả âm phủ. Cuối cùng chàng được đưa đi phục vụ Thập Điện, hoặc, trong bản ghi kia, hóa thành cột thần giữ đường (jangseung). Không có Diêm La vương, cũng không có cuộc hành trình qua cõi âm.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Nghi lễ của Jeju. Bài hát được hát trong lễ gwiyang-puri, cử hành vào tối ngày chôn cất để tiễn người chết, và trong lễ siwangmaji, lễ rước Thập Điện, cử hành vào khoảng lúc mãn tang. Thầy cúng (simbang) mặc thường phục, ngồi trước mâm riêng dành cho sứ giả, vừa đánh trống vừa hát: trước hết là vì sao người này mất, rồi đến câu chuyện, cuối cùng là lời khấn xin sứ giả dẫn người chết đi cho êm. Người ta tin rằng sứ giả mang danh sách đỏ và sợi dây trói, trước hết đến hỏi thần giữ làng để đối chiếu tên, rồi được thần ấy dẫn đến nhà. Một phần bài hát được diễn thành động tác: tung chiếc bánh trắng lên không trung dâng sứ giả, và cảnh phát quang con đường của Thập Điện.
• Mâm ngoài cổng. Trên đất liền, ngay sau khi có người mất, người ta bày ngoài cổng một mâm cho sứ giả, gọi là saja-bap (cơm sứ giả). Ở miền nam Gyeonggi, đó là một cái nia đặt trên cối gỗ, trong có cơm, dép rơm và tiền. Trong một nghi lễ ở Hwanghae, đó là ba đĩa cơm, ba đôi dép và ba đôi thìa đũa. Sứ giả bao giờ cũng được thết ở ngoài sân: để một người vào phòng, ông ta có thể ở lì lại và mang thêm một người nữa đi.

• Vì sao phải thết đãi? Một truyện kể khắp Triều Tiên giải thích điều đó. Đông Phương Sóc được báo là sẽ chết yểu, bèn bày cơm, giày dép và tiền lộ phí đủ cho từng sứ giả. Các sứ giả cảm tình không nỡ bắt ông, liền thêm một nét biến chữ 十 trong tuổi thọ “ba mươi giáp tý” của ông thành chữ 千: ba nghìn giáp tý. Bài Saman-i bonpuri của Jeju, hát để giải hạn, kể điều tương tự về một người thợ săn nghèo: ba sứ giả ăn mâm cỗ của anh, mặc áo và đi dép anh để sẵn, rồi cũng dùng đúng một nét bút ấy.
• Những sứ giả khôi hài. Trong nghi lễ ở Seoul và Hwanghae, các sứ giả là vai gây cười. Ở Hwanghae, họ chê mâm cỗ ít, đòi tiền, ăn no lăn ra ngủ rồi làm bộ bắt chấy; nghi lễ Seoul gọi họ là sajae samseong và tính là ba người.
• Kim Trí. Tên viên quan gợi nhớ Kim Trí (金緻, Kim Chi), một vị quan đầu thế kỷ 17, từng làm huyện giám Hưng Đức (興德, Heungdeok) rồi ra nhậm chức ở Jeju. Chính sử chê ông tham của, nhưng các giai thoại khen ông xử án công minh ở Hưng Đức: một giai thoại trong Hải Đông dị tích bổ (海東異蹟補) có cùng cấu trúc với bài hát, và một truyện khác kể rằng sau khi chết ông ngồi vào ghế Diêm La vương. Các học giả cho rằng những truyện ấy nằm sau viên quan trong bài hát, dù trong bài hát ông ta thật bất lực; Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon cũng lưu ý rằng ở Jeju, cái tên ấy có thể chỉ có nghĩa là một người họ Kim từ đất liền.
• Trên màn ảnh. Bộ phim truyền hình Jeonseol-ui gohyang (“Quê hương của truyền thuyết”) của đài KBS phát từ năm 1977 đến 1989, rồi trở lại vào 1996–1999 và 2008–2009. Webtoon Sin-gwa hamkke (“Along with the Gods”) của Ju Ho-min, kết thúc trên Naver năm 2012 sau ba năm đăng, cho các sứ giả mặc com-lê đen, thành bộ ba có Gangnim; phần đầu trong hai bộ phim chuyển thể, ra rạp tháng 12/2017, đạt 14,4 triệu lượt khán giả. Ju Ho-min kể rằng điều cuốn hút ông ở những bài vu ca xưa là các sứ giả “sai sót cực kỳ nhiều”. Trong phim Dokkaebi (Goblin, tvN, 2016–2017), một thần chết đón người chết trong một quán trà ở ranh giới hai cõi.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Công chúa Bari: Nàng công chúa bị bỏ rơi dẫn đường cho người chết: trong nghi lễ cầu siêu trên đất liền, các sứ giả đến trước, sau đó là Bari, người dẫn đường cho người chết. Một mudang ở Seoul nói với Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon rằng sứ giả là người áp giải, Bari là luật sư, còn Thập Điện là quan tòa. Hai ông viết rằng trong nghi lễ Jeju, Gangnim kiêm cả hai việc.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: hai quỷ sứ lôi Hầu Vương đang ngủ xuống âm phủ, nơi chàng đánh vào tận chỗ Thập Điện và xóa tên mình khỏi sổ. Lại một cuốn sổ người chết bị đảo lộn; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện, nên chỉ liên kết vì cùng chủ đề.
• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: một chuyện khác giải thích vì sao con người chết như bây giờ. Ở Nhật Bản, câu trả lời là cuộc cãi vã nơi ranh giới cõi chết; ở đây là một tờ danh sách bị mất. Chỉ là cùng chủ đề.
• Táo quân: Những vị thần bếp về chầu trời: hành trình của Gangnim bắt đầu từ bếp lửa, với nữ thần bếp. Ở Việt Nam, các vị thần bếp mỗi năm cưỡi lên trời tâu việc trong nhà. Cũng chỉ là cùng chủ đề.
• Savitri và Satyavan: Người vợ tranh luận với thần Chết: trong chuyện của Savitri, Yama đích thân đến. Bách khoa toàn thư Nhật Bản Sekai Daihyakka Jiten giải thích rằng tín ngưỡng về vua Yama theo kinh Phật vào Trung Hoa, nơi tên ngài được phiên âm là Diêm Ma (閻魔) hay Diêm La (閻羅), rồi trở thành một trong Thập Điện Diêm Vương; 閻羅 cũng chính là Diêm La vương (Yeomra) của Triều Tiên, nơi các sứ giả của ông đi bắt người chết.

6 Nguồn Tham Khảo

• Chasa bonpuri, do An Sa-in hát, trong Hyeon Yong-jun, Jejudo musok jaryo sajeon (濟州島巫俗資料事典; Singu Munhwasa, 1980), đọc qua các bản tóm tắt của bách khoa toàn thư dưới đây và những đoạn Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon trích (tr. 254, 260, 261): CiNii
• Bản của Park Bong-chun, trong Akamatsu Chijō và Akiba Takashi, Chōsen fuzoku no kenkyū, 2 quyển (Ōsakayagō Shoten, 1937–1938), và bản của Go Dae-jung, trong Jang Ju-geun, Kankoku no minkan shinkō (Tín ngưỡng dân gian Hàn Quốc, 韓国の民間信仰; Tokyo: Kinkasha, 1973), cả hai chúng tôi chỉ biết qua bài của Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon: CiNii, CiNii
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: Jeong Jin-hui, 차사본풀이; Kim Deok-muk, 저승사자; Kim Jeong-hui, 시왕상, 시왕도, 서산 개심사 오방오제위도 및 사직사자도; Kang Jin-ok, 동방삭 설화
• Bảo tàng Dân tục Quốc gia Hàn Quốc, Từ điển Văn học Dân gian Hàn Quốc: Kang Jin-ok, “차사본풀이”, đọc bản lưu năm 2019: Internet Archive
• Bách khoa Văn hóa Jeju số: 귀양풀이, 사만이 본풀이
• Kim Hyeong-geun và Kim Heon-seon, “제주도 무속신화 〈차사본풀이〉 연구”, Jeongsin munhwa yeongu 31.3 (2008), tr. 239–271: accesson.kr
• Jeong Myounghee, “Hyeonwangdo from Seongbulsa Temple and the Tradition of Hyeonwangdo of the Joseon Dynasty”, Journal of Korean Art and Archaeology 7 (2013), tr. 20–39: Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc
• Kim Myeong-jin, “저승사자는 정말 3인조일까?”, SBS, 14/1/2018: Daum; về Jeonseol-ui gohyang, báo Maeil Shinmun, 13/7/2017: imaeil.com
• Ji Seung-ho phỏng vấn Ju Ho-min, Kyunghyang Shinmun, 8/9/2012: khan.co.kr; phỏng vấn Kim Yong-hwa, Sports Chosun, 31/7/2018: Daum; về Dokkaebi, Sports Kyunghyang, 23/1/2017: sports.khan.co.kr

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.