Bà Samsin: Nữ thần của sự sinh nở

Ngày trước, khi một đứa trẻ Triều Tiên chào đời, bữa cơm và canh rong biển đầu tiên không đến ngay tay người mẹ. Người nhà đặt nó lên một chiếc mâm nhỏ dâng bà Samsin (Samsin Halmeoni), khấn cho đứa bé được mạnh khỏe, rồi người mẹ mới ăn. Người ta tin bà Samsin ban con, giúp đứa trẻ ra đời vuông tròn và trông nom nó lúc còn bé. Khắp bán đảo, nhà nhà đều thờ bà. Nhưng chỉ có đảo Jeju (Tế Châu, 濟州) kể vì sao bà có được chức phận ấy.

1 Câu Chuyện

Đây là bài ca Jeju theo lời kể lại của nhà nghiên cứu dân gian Hyeon Yong-jun trong Bách khoa Văn hóa Jeju số. Mục 3 cho thấy các dị bản khác nhau ở đâu.

1-1 Con Gái Long Vương

Đông Hải Long Vương (東海龍王) cưới con gái Tây Hải Long Vương. Đã ngoài bốn mươi mà vợ chồng vẫn chưa có con, họ đến cầu ở chùa Quan Âm (Gwaneumsa) và sinh được một cô con gái.

Được nuông chiều, cô bé lớn lên nghịch ngợm đủ đường. Năm cô lên bảy, người cha không chịu nổi nữa, định giết con. Người mẹ can lại: thay vì giết, hãy nhốt con vào một chiếc hòm sắt mà thả ra biển.

Trước khi đậy nắp, người mẹ dặn con xuống cõi người làm bà mụ ban sự sống, và dạy con cách cho người đàn bà thụ thai. Nhưng hòm đã đóng lại trước khi bà kịp dạy cách đỡ đứa trẻ ra đời.

Chiếc hòm trôi ba năm trên mặt nước, ba năm dưới nước, ba năm dọc bờ, rồi đến tay Im Baksa, một học sĩ họ Im không có con.

1-2 Đứa Trẻ Không Ra Đời Được

Im Baksa đem cô gái về nhà, và cô cho vợ ông thụ thai. Ba tháng mười ngày trôi qua, rồi mười hai tháng, đứa trẻ vẫn không ra: cô chưa từng học cách đỡ đẻ. Trong dị bản mà Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc tóm tắt, cô vội vàng định lấy đứa bé ra qua nách người mẹ, khiến cả mẹ lẫn con suýt chết.

Im Baksa lên núi Geumbaek lập đàn cúng Thất Tinh, rồi tâu sự việc lên Ngọc Hoàng Thượng Đế, tức Ngọc Hoàng. Ngọc Hoàng chọn người con gái hiền minh của nước Myeongjin (Myeongjin-guk) làm nữ thần sinh nở, sai xuống trần.

1-3 Hai Nữ Thần Tranh Một Chức

Con gái nước Myeongjin xuống trần làm việc. Con gái Long Vương xông vào đánh nàng: “Hạt giống là ta gieo, đứa nào dám đến gặt?” Cuối cùng hai người đồng ý lên trời để Ngọc Hoàng phân xử.

1-4 Cuộc Thi Trồng Hoa

Ngọc Hoàng trao cho mỗi người một hạt giống hoa: hoa của ai tươi tốt thì người ấy làm bà mụ ban sự sống. Hoa của con gái Long Vương mọc lên chỉ một rễ, một cành, một chồi, rồi bắt đầu héo. Hoa của con gái nước Myeongjin có một rễ mà bốn vạn năm nghìn sáu trăm cành.

Con gái Long Vương phản đối: bao công sức nơi cõi người, nay lại trao cho kẻ khác sao? Ngọc Hoàng bèn hỏi nàng. Giữ đứa trẻ trong bụng mấy tháng? “Bận thì ba bốn tháng, chậm thì mười hai tháng.” Đứa trẻ ra đời rồi thì làm gì? “Giật phựt cái dây rốn…” “Thôi đủ rồi,” Ngọc Hoàng phán.

Con gái nước Myeongjin qua được cuộc thử thách và trở thành Samseung Halmang. Theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, từ đó bà tất bật đi khắp nơi, mang theo hoa của vườn hoa Tây Thiên (Seocheon kkotbat), thứ hoa định số phận đứa trẻ, để ban con, giúp sinh nở vuông tròn và nuôi trẻ đến năm mười lăm tuổi.

1-5 Bà Của Cõi Âm

Samseung Halmang định đưa đối thủ về vườn hoa Tây Thiên. Con gái Long Vương không chịu: nàng đã dồn công sức và tình cảm vào cõi người, nên sẽ thỉnh thoảng ghé xem và nhận chút lễ cúng. “Đành vậy,” Ngọc Hoàng phán. “Đất đã quen, đói thì cứ ghé.” Rồi ngài cho nàng xuống cõi âm nhận linh hồn những đứa trẻ chết yểu, và nàng thành Jeoseung Halmang (bà của cõi âm), còn gọi là Gu-samseung Halmang.

Vẫn chưa nguôi giận, nàng bẻ một cành hoa của Samseung Halmang và thề rằng đứa trẻ nào qua một trăm ngày tuổi, nàng sẽ cho mắc kinh phong cùng đủ thứ bệnh. Samseung Halmang dỗ dành: hễ đứa trẻ ra đời sẽ có cơm cúng cho nàng, vậy hãy giữ lòng tốt. Mục từ kết lại rằng vì thế mà đến nay, khi trẻ ốm, người ta vẫn dọn một mâm cúng Jeoseung Halmang.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Samseung halmang bonpuri (“gốc tích bà Samseung”) là bài ca của các thầy cúng ở Jeju, gọi là simbang. Bài được hát trong lễ Buldomaji, nghi lễ cầu con, cầu mẹ tròn con vuông hay cầu cho đứa trẻ ốm được khỏi, cử hành trong một cuộc gut lớn hoặc riêng rẽ. Ở đoạn gọi là halmang-giltchim, thầy cúng vừa hát gốc tích nữ thần vừa dọn quang, san phẳng con đường bà đi tới.
• Các văn bản. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc nêu làm nguồn hai bộ sưu tập lớn về vu ca Jeju: Jejudo musok jaryo sajeon (濟州島巫俗資料事典, Từ điển tư liệu vu tục đảo Jeju) của Hyeon Yong-jun (Singu Munhwasa, 1980; bản sửa chữa, Gak, 2007) và Jejudo muga bonpuri sajeon (Từ điển bonpuri trong vu ca Jeju) của Jin Seong-gi (Minsokwon, 1991).
• Bài ca trên đất liền. Jeseok bonpuri, bài ca về Danggeum-aegi, được hát trong các lễ của thầy cúng khắp bán đảo, mỗi vùng một tên gọi. Hong Tae-han cho biết tính đến năm 2022 đã ghi được khoảng tám mươi dị bản (mục 3).
• Phong tục trong tiểu thuyết. Trong Thẩm Thanh truyện bản khắc gỗ Jeonju (bản 71 tờ, khắc năm 1906, in năm 1911), ông Sim mù chờ vợ chuyển dạ, đặt một nắm rơm và một bát nước giếng trong lên chiếc mâm nhỏ. Ông khấn “Samsin Jewang” cho vợ sinh dễ dàng “như hạt dưa chuột lọt qua chiếc váy cũ”. Đứa bé ra đời, ông nấu bát cơm canh đầu tiên, đặt lên mâm samsin-sang (三神床), khấn cho con sống lâu, không bệnh tật, rồi mới cho người mẹ ăn. Khi vợ đổ bệnh, ông tự hỏi có phải bà Samsin bắt lỗi.

3 Những Dị Bản

• Samsin có nghĩa là “ba vị thần” không?
  • Cách viết thông dụng 三神 nói đúng như vậy. Đại từ điển tiếng Hàn chuẩn định nghĩa từ này là “ba vị thần linh ban con, trông nom sản phụ và trẻ sơ sinh”. Từ điển còn ghi riêng một 三神 khác, bộ ba Hanim, Hanung, Hangeom của Đại Tông giáo, tôn giáo thờ Đàn Quân: một ý niệm hoàn toàn khác.
  • Jang Ju-geun hiểu theo cách khác. Dựa vào những từ như samjul, ông cho rằng sam vốn có nghĩa là bào thai, và samsin là thần của bào thai. Từ điển vẫn còn cả hai từ: sam là “lớp màng và nhau bọc thai nhi”, còn samjul là dây rốn. Nhà nghiên cứu dân gian Im Seok-jae viết tên bà bằng chữ 産神, “thần sinh nở”.
  • Dẫu vậy, con số ba không xa lạ với bà. Trong Jeseok bonpuri, Danggeum-aegi sinh ba người con trai. Jang ghi nhận rằng ở một số dị bản nàng trở thành samsin, ở dị bản khác danh vị ấy thuộc về Tam Phật Đế Thích (三佛帝釋), bộ ba vị thần mà cũng bài ca ấy kể gốc tích.
• Đuổi đi hay giết? Trong bản tóm tắt của Jeong Jin-hui, Long Vương định đuổi cô con gái phạm nhiều lỗi; trong lời kể của Hyeon, ông định giết cô.
• Chuyện gì xảy ra ở nhà Im Baksa? Theo Jeong, cả mẹ lẫn con suýt chết. Theo mục từ ngắn về Samsin Halmang của Hyeon, con gái Long Vương làm chết đứa bé.
• Một hay hai thử thách? Bản tóm tắt của Jeong chỉ có cuộc thi trồng hoa. Lời kể của Hyeon có cuộc thi hoa, rồi đến các câu hỏi.
• Trong bài ca có những ai? Có dị bản chỉ kể gốc tích con gái nước Myeongjin, nhiều dị bản kể cả hai nữ thần. Có bản thêm Manura bonpuri: Manura, thần bệnh đậu mùa, coi thường con gái nước Myeongjin, đến khi con dâu (hoặc vợ) ông không sinh nở được thì phải đến xin nàng tha lỗi.
• Trông nom đến mấy tuổi? Ở Jeju, nữ thần trông trẻ đến mười lăm tuổi, còn con gái Long Vương nhận những đứa trẻ chết trước tuổi ấy. Ở Yeongcheon, tỉnh Bắc Gyeongsang, bà Samsin trông trẻ đến bảy tuổi, nên đứa bé có ngã cũng không đau nặng.
• Đất liền: Danggeum-aegi. Trong Jeseok bonpuri, khi cả nhà đi vắng, Danggeum-aegi bị nhốt ở nhà, không được tiếp xúc với người ngoài. Một nhà sư đến khất thực, dùng phép mở cửa khóa, và nàng thụ thai. Gia đình biết chuyện; nàng bị trừng phạt, thoát chết trong gang tấc, rồi hoặc bị đuổi đi tìm nhà sư, hoặc bị giam lại, và sinh các con trai. Lớn lên, các con đi tìm cha, người cha thử thách rồi mới nhận con. Cuối cùng các chức thần được phân chia: theo bản tóm tắt của Seo Dae-seok, Danggeum-aegi an vị làm samsin, ba người con trai thành thần nông canh và mùa màng. Ở Jeju, câu chuyện ấy là Chogong bonpuri, nữ nhân vật chính tên là Jaji-myeongwang-agissi.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Nữ thần trong túi và trong quả bầu. Jang Ju-geun viết rằng ở miền trung, người ta cho gạo vào một chiếc túi vải dài, chụp mũ giấy hanji, treo ở góc gian phòng trong, và dâng một phần thức ăn vào dịp lễ tết, sinh nhật, ngày giỗ. Ở vùng Yeongnam, người ta đựng gạo trong một quả bầu khô lớn, phủ giấy buộc lại, đặt trên giá trong phòng, thường được thay bằng một chiếc hũ; ở vùng Honam thì dùng hũ. Có nhà chỉ bày gạo và rong biển quanh dịp sinh nở.
• Mâm cúng bà Samsin. Khi đứa trẻ ra đời, người ta dọn mâm samsin-sang: cơm và canh rong biển, mỗi thứ ba bát hoặc một bát, khấn cho đứa trẻ khỏe mạnh, rồi người mẹ ăn. Ở Yeongcheon, mẹ chồng đặt rong biển, một bát gạo và một bát nước trong phòng, ngày nào cũng thay nước, cứ bảy ngày lại dọn mâm một lần cho đến ngày thứ hai mươi mốt. Một phụ nữ ở đó kể với bộ bách khoa địa phương rằng năm 2004, khi con gái về nhà mẹ ở cữ, bà đã bày một mâm đơn sơ gồm nước, canh rong biển và cơm suốt một tuần.
• Dây rơm. Ba tuần sau khi sinh, cổng nhà treo một sợi dây rơm bện chiều trái gọi là geumjul (dây cấm): con trai thì cài than và ớt đỏ, con gái thì cài cành thông non và than. Ngoài người trong nhà, không ai được vào, kể cả con gái đã đi lấy chồng, vì theo Im Seok-jae, người ta tin bà Samsin sẽ nổi giận mà hại đứa trẻ. Có nhà giữ dây đến bảy tuần. Dây này không thấy ở vùng Hamgyeong phía đông bắc, và từ đó Im kết luận rằng nó là sản phẩm của văn hóa lúa nước.

• Vết bớt xanh. Ở Yeongcheon, nhà nghiên cứu dân gian Lee Eun-jeong ghi lại rằng đứa bé sinh ra có nhiều vết bớt xanh (thường gọi là “vết bớt Mông Cổ”) được cho là đã bị bà Samsin phát cho vì chậm ra khỏi bụng mẹ.
• Những bông hoa của nghi lễ. Trong lễ Buldomaji ở Jeju, thầy cúng hóa thân thành người coi vườn hoa, cày đất, gieo hạt, diễn cảnh hoa lớn lên. Rồi trở lại làm thầy cúng, người ấy lấy trộm cành hoa trà trên bàn thờ, “hoa sự sống”, đem bán cho bà chủ nhà. Bà rút một cành, và thầy cúng nhìn dáng hoa mà đoán bà có sinh con trai hay không. Hyeon viết rằng nay hầu như không nhà nào làm lễ này nữa: người ta sinh ít con, và hiếm muộn thì đi bệnh viện.
• Một nữ thần cổ hơn phía sau? Trong tín ngưỡng thờ ở các miếu của Jeju, vị thần che chở trẻ con là bà của các miếu illetdang, tương truyền là con gái Long Vương. Jeong Jin-hui cho rằng bài ca có thể ghi lại một sự thay đổi tín ngưỡng: khi việc cầu con ngày càng quan trọng, một nữ thần sinh nở mới đã thế chỗ một vị gợi nhớ đến thần của miếu illetdang.
• Vị gia thần còn trụ lại. Lee Eun-jeong nhận thấy ở Yeongcheon, tín ngưỡng thờ bà Samsin bền hơn các gia thần khác, kể cả trong lớp sản phụ trẻ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Công chúa Bari: Nàng công chúa bị bỏ rơi dẫn đường cho người chết: Hong Tae-han nêu công chúa Bari và Danggeum-aegi là hai nhân vật chính của những thần thoại vu ca được hát trên khắp cả nước. Một người là tổ thần của giới thầy cúng, dẫn người chết sang cõi bên kia; người kia là gốc tích của samsin. Ông kết luận: sống và chết quan trọng với con người đến thế.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: Hong Tae-han đặt Danggeum-aegi bên cạnh người nữ gấu Hùng Nữ và Liễu Hoa, mẹ của Chu Mông. Cả ba đều kết duyên với một người đàn ông có thần lực, sinh con, và đứa con ấy hoàn thành sứ mệnh.
• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: Jeong Je-ho thấy cùng một cấu trúc trong bài ca Jeju và trong chuyện Izanagi và Izanami của Kojiki (Cổ sự ký): một vị thần sinh nở đặt đối diện với một vị thần bệnh tật và cái chết. Con gái Long Vương thua cuộc, hóa thành thần gieo bệnh, và nhờ đó vị thế của nữ thần sinh nở mới được nâng lên.
• Quan Âm: Vị Bồ Tát từ bi đã trở thành nữ thần như thế nào: trong lời kể của Hyeon Yong-jun, vợ chồng Long Vương hiếm muộn cầu ở chùa Quan Âm (tiếng Hàn là Gwaneum) mà có con gái. Kinh Pháp Hoa vốn đã hứa ban con trai hay con gái cho người phụ nữ thành kính với vị Bồ Tát.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hyeon Yong-jun, “삼신할망”, “저승할망” và “불도맞이”, Bách khoa Văn hóa Jeju số: jeju.grandculture.net, jeju.grandculture.net, jeju.grandculture.net
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: Jang Ju-geun, 삼신; Jeong Jin-hui, 삼승할망본풀이; Hong Tae-han, 제석본풀이; Seo Dae-seok, 제석굿; Im Seok-jae, 금줄
• Lee Eun-jeong, “삼신”, Bách khoa Văn hóa Yeongcheon số: yeongcheon.grandculture.net
• Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc, Đại từ điển tiếng Hàn chuẩn, các mục 삼신, 삼, 삼줄, 삼신상 và 삼칠일: stdict.korean.go.kr
• Thẩm Thanh truyện, bản khắc gỗ Jeonju 71 tờ (Seogye Seopo, khắc năm 1906, in năm 1911), theo bản lưu ở Thư viện Quốc gia Hàn Quốc: Wikisource tiếng Hàn
• Jeong Je-ho, “한국 신화의 보편적 성격과 신화적 의미: 〈삼승할망본풀이〉를 중심으로”, Ilbonhak yeongu (Nghiên cứu Nhật Bản học) số 50 (2017), phần tóm tắt: earticle

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.