Công chúa Bari: Nàng công chúa bị bỏ rơi dẫn đường cho người chết

Gần cuối một lễ cho người chết ở Seoul, một bà đồng vận trang phục công chúa thời xưa dựng đứng chiếc trống, rồi hát thật dài về cuộc đời một cô gái bị vứt bỏ ngay khi lọt lòng. Hát xong, bà quay sang người chết. Trong văn bản cổ nhất còn lại, in năm 1937, bà dặn người chết hãy lắng nghe cho kỹ “bằng đôi tai đã rữa”, vì “hôm nay là ngày ngài theo sau công chúa Bari về Tây phương Tịnh độ, cõi Cực lạc”.

1 Câu Chuyện

Đây là bài hát của Seoul. Chúng tôi theo dị bản của bà đồng Mun Deok-sun ở Seoul, do nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Kim Tae-gon ghi lại và in năm 1971, theo cách Lee Hyang-ae tóm tắt và trích dẫn trong luận án tiến sĩ của bà (Đại học Sogang, 2017). Những câu lấy từ văn bản in cổ nhất, do Bae Gyeong-jae hát vào thập niên 1930, đều được ghi rõ; chúng tôi dẫn các câu ấy theo trích dẫn của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hwang Rushi, từ tuyển tập các bài hát được ghi lại xuất bản năm 1997.

1-1 Người Con Gái Thứ Bảy

Vua Eobi bất chấp lời tiên tri của thầy bói, cứ cử hành hôn lễ. (Trong bài hát Seoul mà Hwang Rushi thuật lại, lời tiên tri nói rõ: cưới năm sau thì có ba con trai, cưới năm nay thì có bảy con gái.) Hoàng hậu sinh một con gái, rồi thêm một con gái nữa, cho đến khi đủ sáu. Đứa con thứ bảy cũng là con gái.

Nhà vua muốn có con trai nối ngôi. Ông sai nhốt đứa bé vào một chiếc hòm ngọc rồi ném xuống sông Hoàng Tuyền (黃泉江, Hwangcheon), dòng sông của suối vàng. Cái tên của nàng nói lên điều đã xảy ra với nàng: Bari, hay Baridegi, là “đứa bị vứt bỏ”. Trong bài hát Hwang Rushi thuật lại, nhà vua đặt tên cho con bằng một câu vè: beoryeotda beoridegi, baryeotda baridegi, “vứt đi rồi, ném đi rồi”.

1-2 Nơi Chim Không Bay Tới

Đức Phật Thích Ca cứu đứa bé và trao cho một đôi vợ chồng già hiếm muộn, ông bà Biri-gongdeok. Hai ông bà sống ở Taeyang Seochon, một nơi xa cách thế gian đến mức về sau, khi một viên quan tìm đến đón nàng, hai ông bà kêu lên rằng ngay cả chim muông cũng không vào nổi chốn này.

Bari lớn lên học những điều con gái không được dạy: thiên văn, địa lý và binh thư. Năm mười lăm tuổi, nàng hỏi cha mẹ mình là ai. Hai ông bà nói chính họ là cha mẹ nàng, rồi lại nói cha mẹ nàng là một cây tre ở Jeolla và một cái cây trên đồi sau nhà. Nàng không tin câu nào.

1-3 Sáu Lời Từ Chối

Vì tội vứt bỏ con, nhà vua và hoàng hậu mắc bệnh nặng sắp chết. Chỉ có nước sự sống mới cứu được hai người, nhưng trong triều không ai chịu đi lấy. Sáu nàng công chúa cũng từ chối, bài hát kể rằng họ khóc ầm ĩ như ếch nhái đầu hè. Chỉ ra vườn sau ngắm hoa thôi mà các nàng đã “không phân biệt được đông tây nam bắc”, không tìm được lối về cung điện.

Thế là nhà vua cho đi tìm đứa con gái đã bị ném bỏ. Bari không chịu theo viên quan về, cho đến khi có dấu hiệu chứng minh vua và hoàng hậu đúng là cha mẹ ruột của nàng. Rồi nàng nhận lời đi lấy nước. Trong một câu của bài hát Seoul mà Hwang Rushi trích dẫn, nàng nói mình chẳng mang ơn gì của đất nước, nhưng nàng sẽ đi vì ơn mười tháng nằm trong bụng mẹ.

1-4 Chín Năm Bên Dòng Suối

Bari lên đường trong trang phục đàn ông. Dọc đường, đức Phật Thích Ca trao cho nàng một bông hoa và một chiếc chuông thần chú. Bông hoa mở đường cho nàng đi, còn với chiếc chuông, nàng giải thoát linh hồn những người chết mà nàng gặp trong các tầng địa ngục.

Ở nước Tây Thiên Tây Vực (西天西域國, Seocheon Seoyeok-guk), xứ trời tây, nàng gặp Mujangseung, kẻ canh giữ nguồn nước. Nàng xưng là hoàng tử thứ bảy của nhà vua. Mujangseung đòi tiền đường, mà nàng vội vã ra đi nên chẳng mang theo gì. Vậy là nàng trả bằng sức lao động: ba năm chặt củi, ba năm nhóm lửa, ba năm gánh nước. Hết chín năm, Mujangseung bảo rằng nhìn đằng trước thì nàng có khí phách của một vương tử, nhưng nhìn đằng sau lại là thân hình đàn bà; rằng trời đã định họ thành đôi, và nàng phải sinh cho chàng bảy đứa con trai. Nàng lấy chàng, và sinh đủ bảy con.

1-5 Linh Xa Trên Đường

Trên đường về, Bari thấy những con thuyền chở người chết, thuyền thì về cõi cực lạc, thuyền thì xuống địa ngục, tùy việc mỗi người đã làm lúc sống. Nàng về quá muộn. Trong các bài hát Seoul, cha mẹ nàng đã qua đời cùng ngày cùng giờ, và đám tang đã ra đến đường.

Bari chặn linh xa lại. Văn bản năm 1937 kể lại những gì đã làm, theo bản dịch của chúng tôi: bảy nút buộc của áo liệm được tháo ra, “hoa hơi thở” đặt lên hơi thở, “hoa xương” lên xương, “hoa thịt” lên thịt, viên ngọc ilyeongju đặt lên mắt, và nước thuốc rót vào miệng. Nhà vua và hoàng hậu cùng sống lại. “Ta ngủ say quá”, nhà vua nói. “Chúng ta ra ngắm biển trước mặt, hay ngắm hoa trên đồi sau?”

1-6 Người Dẫn Đường Cho Người Chết

Nhà vua muốn ban cho nàng của báu, nhưng nàng từ chối. Điều nàng xin là được làm vị thần dẫn người chết sang thế giới bên kia, và nhà vua chấp thuận. Ở đoạn kết bài hát của Mun Deok-sun, Bari còn xin vua lo cho những người khác: ông bà Biri-gongdeok và Gangnim, sứ giả âm phủ, đều được ăn no mặc ấm; Mujangseung được hưởng lễ vật trong các lễ cúng bên mộ, ông Biri-gongdeok được hưởng lễ tế bên đường khi đám tang đi ra, còn bà Biri-gongdeok được hưởng lễ vật ở các cổng của lễ saenam, đại lễ cầu siêu của Seoul.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Văn bản cổ nhất của bài hát mà giới nghiên cứu dẫn ra được in năm 1937. Bài hát sống trong trí nhớ của các mudang (thầy đồng), và trong những cuốn sổ chép tay mà một số người còn giữ.

• Tập vu ca đầu tiên, Chōsen shinka ihen (Triều Tiên thần ca di thiên, 朝鮮神歌遺篇) của Son Jin-tae (Tokyo, 1930), không có bài hát về Bari. Sách gồm những bài sưu tầm từ năm 1922 đến 1926 ở bốn huyện, từ Hamheung ở miền bắc đến Dongnae gần Busan.
• Akamatsu Chijō và Akiba Takashi, Chōsen fuzoku no kenkyū (Nghiên cứu vu tục Triều Tiên, 朝鮮巫俗の研究; hai tập, 1937–1938). Tập đầu mở đầu bằng chính bài hát này, dưới tiêu đề “Truyền thuyết tổ của nghề đồng: nàng công chúa bị bỏ rơi” (巫祖傳說 捨姬). Người hát là Bae Gyeong-jae ở Seoul, và Kim Hwan-hee, khi so sánh với các truyện châu Âu, coi đây là dị bản cổ nhất. Sim U-seong dịch sách sang tiếng Hàn năm 1991.
• Kim Tae-gon, Hàn Quốc vu ca tập (韓國巫歌集, Hanguk muga jip, bốn tập, 1971–1980), ghi âm tại chỗ rồi đối chiếu lại trong các buổi lễ sau. Dị bản Seoul của Mun Deok-sun nằm trong tập một.
• Kim Jin-yeong và Hong Tae-han, Seosa muga Bari-gongju jeonjip (“Toàn tập vu ca tự sự công chúa Bari”), tập hợp các văn bản đã được ghi lại: hai tập đầu ra năm 1997, về sau Hong làm thêm các tập khác.
• Có bao nhiêu dị bản? Năm 2002, Kim Hwan-hee viết rằng đã có hơn năm mươi dị bản được ghi lại khắp cả nước. Hong Tae-han ghi khoảng chín mươi trong bách khoa toàn thư của Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc, và khoảng một trăm trong mục từ ông viết năm 2022 cho Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc.
• Sổ hát của chính các bà đồng. Ở Namyangju gần Seoul, bà đồng Lee Yeong-hui, khi được ghi âm năm 2002, tụng bài Bari nhờ một cuốn sổ chép tay mà bà có được từ trước thập niên 1970. Bài “Công chúa Bari” là bài cuối cùng trong sổ.

3 Những Dị Bản

• Bốn nhóm. Hong Tae-han chia các dị bản theo vùng:
  • miền trung tây (Seoul, Gyeonggi, Chungcheong): việc sáu người chị ra đời được kể lần lượt từng người, có đôi vợ chồng già Biri-gongdeok, và Mujangseung là người chồng trời định của Bari. Đây là nhóm trang nghiêm nhất, gần với nghi lễ nhất;
  • bờ biển phía đông: kẻ giữ nước là Dongsuja, người nhìn thấu bộ đồ nam của nàng và tìm đủ cách lột trần thân phận nàng. Các dị bản này dài, đầy tiếng cười, có khi cả những câu đùa tục;
  • Jeolla: Bari không cải trang, và những gì xảy ra sau khi nàng trở về khác nhau tùy nơi;
  • miền bắc: cha mẹ nàng là người bị đày từ trời xuống, và Bari chết sau khi mang nước về. Vai trò dẫn đường cho người chết của nàng mờ nhạt hơn.
• Tên của cha mẹ. Vua Eobi hay Eopbi ở Seoul; ở miền đông và Jeolla là vua Ogu và hoàng hậu Gildae; ở miền bắc là một đôi vợ chồng quý tộc tên Deokju-a và Sucharang.
• Ai nuôi nàng? Ở miền trung tây là ông bà Biri-gongdeok; trong các dị bản khác là một đôi vợ chồng ăn mày lang thang, hoặc chẳng ai cả, nàng lớn lên một mình trong núi (Hwang Rushi). Trong bản tóm tắt của Yoda Chiyoko, chiếc hòm bằng đá, và nuôi nàng là một đôi vợ chồng già sơn thần.
• Con đường. Theo Hwang Rushi, Bari hỏi đường những người đang lao động, và phải làm giúp việc của họ trước: cày ruộng, giã gạo, đập băng trên sông để giặt đồ, rửa than cho đến khi nước trong, bắt chấy cho một người già. Mujangseung nhận ra nàng là gái nhờ dáng vẻ trong bài của Mun Deok-sun; còn trong bài Hwang Rushi thuật lại, chàng giấu quần áo khi nàng tắm.
• Số phận của mọi người. Trong dị bản mà Kim Heon-seon tóm tắt, Bari biết tin quốc tang từ Gangnim trên đường về. Cuối cùng, bảy người con trai thành Thất Tinh (七星), Mujangseung thành thần hộ vệ của Thập Điện Diêm Vương (十王), còn Bari thành thần hộ mệnh của mọi bà đồng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bốn nghi lễ, một bài hát. Ở Seoul và Gyeonggi là lễ jinogi-gut (còn gọi jinogwi-gut); ở bờ biển phía đông là lễ ogu-gut của Gyeongsang và vùng Yeongdong thuộc Gangwon, nơi các bà đồng cha truyền con nối hát bài này và Bari là thần Ogu; ở Jeolla là lễ ssitgim-gut; ở Hamgyeong là lễ mangmuk-gut kéo dài một tuần. Lễ cho người chết ở Hwanghae không có bài hát về Bari.
• Ở Seoul, bà đồng hát trong trang phục công chúa với búi tóc lớn, gõ chiếc trống dựng đứng, và gia đình người chết nhất thiết phải có mặt. Sau đó, trong vai Bari, bà dẫn người chết đi vòng qua mười hai cánh cổng của cõi bên kia. Lễ Seoul Saenamgut, hình thức long trọng nhất của nghi lễ này, được công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia từ ngày 1/5/1996.
• Tổ của các bà đồng. Ở Seoul và Gyeonggi, Bari được thờ làm tổ của nghề đồng. Theo Hwang Rushi, ở những vùng khác nàng là thần Ogu, người dẫn hồn giống như Dẫn Lộ Vương Bồ Tát (引路王菩薩) của Phật giáo. Kim Heon-seon gọi nàng là thần hộ mệnh (momju) của mọi bà đồng.
• Malmi nghĩa là gì? Với Kim Heon-seon, đó là “sự cho phép tạm rời”, ban cho người chết đang bị Thập Điện Diêm Vương giam giữ; với Hwang Rushi, đó là “nguồn gốc của mọi sự”.
• Phật giáo. Đức Phật Thích Ca, địa ngục, Tây phương Tịnh độ và Thập Điện Diêm Vương có mặt suốt bài hát Seoul. Kim Heon-seon coi đây là sự hòa trộn giữa thần bản địa và thần ngoại lai, trong đó Bari đứng dưới Địa Tạng Bồ Tát, Thập Điện Diêm Vương và đức Phật.
• Hai cách đọc. Như Kim Hwan-hee tóm lược cuộc tranh luận trong phần tóm tắt một bài viết năm 2002, Seo Dae-seok thấy ở Bari một người con gái theo khuôn Nho giáo, được phong thần như phần thưởng cho lòng hiếu thảo, một anh hùng “cao cả nhưng lệ thuộc”; còn nhà tâm lý học phân tích Lee Bu-yeong thấy ở đó sự phản kháng của tín ngưỡng shaman Triều Tiên trước trật tự Nho giáo gia trưởng.
• Được kể lại. Sách tranh và truyện tranh mạng (webtoon) kể lại câu chuyện. Tiểu thuyết Baridegi của Hwang Sok-yong (2007; bản tiếng Anh Princess Bari, 2015) biến Bari thành một cô gái Bắc Triều Tiên chạy trốn qua Trung Quốc đến London.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Jeoseung saja: Những sứ giả của cõi chết: trong nghi lễ Seoul, đoạn đón các sứ giả đến bắt người chết diễn ra ngay trước bài hát về Bari, và đoạn kết bài của Mun Deok-sun còn xin cho cả Gangnim, sứ giả âm phủ, được ăn no mặc ấm.
• Quan Âm: Vị Bồ Tát từ bi đã trở thành nữ thần như thế nào: công chúa Diệu Thiện cũng là con gái út của một vị vua, bị cha ruồng bỏ, rồi cứu cha khỏi căn bệnh hiểm nghèo. Shin Yeon-woo, khi so sánh hai chuyện, thấy chúng giống nhau ở lòng hiếu thảo, sự ruồng bỏ, sự hy sinh và yếu tố Phật giáo, nhưng khác nhau ở chuyến đi sang thế giới khác, nước sự sống và việc người chết sống lại.
• Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng: cỏ sự sống và nước sự sống đưa Inanna trở về từ cõi của người chị, cũng như hoa và nước thuốc đưa cha mẹ Bari trở về. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Dị bản Seoul của Mun Deok-sun, trong Kim Tae-gon, Hanguk muga jip tập 1 (1971; Jipmundang tái bản, 2013), tr. 150–175, theo bản tóm tắt và trích dẫn của Lee Hyang-ae, “Hanguk musok sinhwa-ui munhwa giho-hakjeok yeongu” (luận án tiến sĩ, Đại học Sogang, 2017), tr. 11–12, 22–27, 82–83: jst.re.kr
• Dị bản Seoul của Bae Gyeong-jae, trong Akamatsu Chijō và Akiba Takashi, Chōsen fuzoku no kenkyū tập 1 (Ōsakayagō Shoten, 1937), “巫祖傳說 捨姬”, tr. 3–58, mục lục bản in năm 1938: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản; những câu kết được Hwang Rushi trích trong “Princess Bari” (Seoul Mediacity Biennale và e-flux Journal 156, 2025), từ Kim Jin-yeong và Hong Tae-han, Seosa muga Bari-gongju jeonjip tập 1 (Minsokwon, 1997), tr. 141: mediacityseoul.kr, e-flux
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 바리공주, 서울 새남굿, 지노귀굿, 오구굿, 씻김굿, 망묵굿, 무조신, 조선신가유편, 한국무가집
• Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc, Từ điển Tín ngưỡng Dân gian Hàn Quốc: Hong Tae-han, 바리공주 và 진오기굿; Từ điển Văn học Dân gian Hàn Quốc: Kim Heon-seon, 바리공주
• Lee Hyo-nyeong, 「바리공주」, Bách khoa Văn hóa Namyangju số: grandculture.net
• Kim Hwan-hee, “The Shamanist Myth of ‘Princess Bari’ and Its Western Counterparts”, Comparative Korean Studies 10.1 (2002), tóm tắt: KISS
• Shin Yeon-woo, “A Comparative Study of Princess Bari, Miaoshan, and Other Similar Folklores”, Hanguk musokhak 27 (2013), tóm tắt: KCI
• Cục Di sản Quốc gia Hàn Quốc, Seoul Saenamgut: heritage.go.kr
• Yoda Chiyoko, “朝鮮神話”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha): Kotobank
• “‘Princess Bari’ by Hwang Sok-yong”: Korea.net

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.