Heungbu và Nolbu: Những quả bầu của chim én

Hát trọn, vở pansori Heungbo-ga kéo dài chừng ba tiếng, và phần lớn là hài: một gã nhà giàu cưa hết quả bầu này đến quả bầu khác, quả sau tuôn ra thứ còn tệ hơn quả trước. Câu chuyện đằng sau thì trẻ con Hàn Quốc ai cũng biết. Người em nghèo băng bó đôi chân gãy cho một con én, rồi giàu lên nhờ hạt bầu nó mang về; người anh tham lam cố tình bẻ chân én, mong được như thế.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong bản khắc gỗ Seoul (Kinh bản, 京板本) 25 tờ, theo bản chép lại trên Wikisource tiếng Hàn. Hai anh em không có họ, sống ở vùng giáp ranh hai đạo Khánh Thượng (Gyeongsang) và Toàn La (Jeolla). Các bản pansori gọi họ là Heungbo và Nolbo.

1-1 Hai Anh Em

Nolbu là anh, Heungbu là em. Nolbu chiếm hết ruộng đất cha mẹ chia khi còn sống, đuổi Heungbu ra một sườn đồi bên kia thung lũng. Ở đó Heungbu dựng một túp lều bằng thân cây cao lương, nhỏ đến mức khi nằm duỗi người, chân thò ra sân, mông lòi ra ngoài hàng rào.

Con cái đói, Heungbu sang nhà anh xin ít gạo hay thóc. Nolbu kể ra từng kho hắn sẽ không mở cho em, đến bát cơm nguội để dành cho chó cũng không cho, rồi túm gáy Heungbu mà phang gậy. Về nhà, Heungbu nói với vợ rằng anh mình lên Seoul vắng nhà. Trong vở pansori do Phác Lục Châu (朴綠珠, Park Rok-ju) hát, vợ Nolbu còn lấy cái muôi đang xới cơm tát vào má Heungbu.

Heungbu xin rơm của một nhà giàu về bện dép, hai vợ chồng làm thuê đủ mọi việc. Một hào lý trong vùng thuê anh ba mươi lạng (nyang) để thay mình chịu đòn roi ở dinh quan đạo. Heungbu đi, mặc vợ can ngăn, nhưng nhà vua ra lệnh ân xá, tù nhân được tha, và anh về tay trắng.

1-2 Con Én

Mùa xuân, một đôi én làm tổ trong lều của Heungbu. Một con rắn lớn bò vào ăn hết lũ én con; một con rơi xuống, kẹt chân vào khe phên tre, gãy cả hai chân. Heungbu lấy da cá đù vàng bọc chân nó, buộc lại bằng sợi chỉ vợ tìm được. Chừng mười ngày sau, chân lành, con én từ biệt rồi bay về Giang Nam.

Ở đó, nó tâu với Hoàng đế loài én chuyện mình được cứu. Hoàng đế phán rằng kẻ quên ơn lớn như thế thì không còn mặt mũi nào giữa đồng loại, rồi ban cho nó một hạt bầu mang về. Ngày mồng ba tháng ba, con én lượn trên lều Heungbu và thả hạt bầu xuống chân anh. Trên hạt có khắc chữ vàng bo-eun-pyo (報恩瓢), “bầu báo ơn”.

1-3 Những Quả Bầu Của Heungbu

Heungbu gieo hạt dưới mái hiên, đến mùa thu thì có bốn quả bầu to như chiếc thuyền. Hai vợ chồng vừa cưa vừa hát seulgeun seulgeun topjil-iya, “cưa qua cưa lại, cưa đi nào”.

• Quả thứ nhất bước ra hai đồng tử áo xanh, mang theo những bình thuốc: thuốc cải tử hoàn sinh, thuốc cho người mù sáng mắt, thuốc cho người câm nói được, cỏ trường xuân và thuốc bất tử. Vợ anh bảo có gạo thì còn hơn.
• Quả thứ hai đầy đồ đạc trong nhà: tủ, rương, chăn nệm, sách vở, nồi niêu bát đĩa.
• Từ quả thứ ba ra những người thợ mộc, dựng lên một ngôi nhà có kho lúa, chuồng ngựa, cùng thóc gạo, lụa là và người hầu.
• Quả thứ tư nhỏ, vợ anh xin đừng mở. Bước ra là một người đẹp, xưng là Dương Quý Phi, được Hoàng đế Giang Nam sai đến làm thiếp cho anh. Heungbu mừng rỡ, còn vợ anh thì giận dỗi.

1-4 Con Én Của Nolbu

Nolbu sang chơi, buộc tội em đi ăn trộm ban đêm. Heungbu kể hết đầu đuôi. Nolbu đòi lấy cái tủ vẽ hoa (hwachojang, 花草欌), cõng về, vừa đi vừa lẩm nhẩm tên nó cho khỏi quên, rồi nhảy qua một con suối thì quên mất.

Từ giữa mùa đông, hắn đã ngóng én. Hắn vác lưới đi bắt, nhìn quạ ra én, và làm tổ khắp quanh nhà. Mãi rồi cũng có một con én đến làm tổ, và chỉ một quả trứng nở. Rắn không đến. Thế là Nolbu tự tay bắt con én non, bẻ gãy cả hai chân, kêu lên “tội nghiệp con én!” rồi băng lại. Ngày mồng chín tháng chín, con én khập khiễng bay về Giang Nam. Nghe đầu đuôi, Hoàng đế bảo đó là kẻ ruộng đất của cải thừa thãi mà chẳng biết tình anh em, rồi gửi về một hạt khắc bo-su-pyo (報讐瓢), “bầu báo oán”.

1-5 Những Quả Bầu Của Nolbu

Hơn mười quả bầu mọc lên. Nolbu thuê thợ cưa, mười lạng mỗi quả. Từ quả bầu bước ra một gánh đàn gayageum đòi tiền; rồi từng đoàn sư đi khất thực; rồi một người để tang báo tin chủ của Nolbu đã chết; rồi các mudang (thầy đồng) khắp tám đạo, làm lễ gut ngay giữa sân và đòi năm nghìn lạng. Một nghìn quý tộc (yangban) đưa ra giấy tờ cho thấy nhà hắn đã làm nô bộc cho họ ba đời, và hắn phải bỏ tiền chuộc thân. Phường hát rong lấy đi văn tự ruộng đất, bọn côn đồ đánh hắn, những người mù tụng kinh rồi đòi tiền công.

Rồi trong một quả bầu vang lên tiếng như sấm: “Ta là Xa kỵ tướng quân Trương Phi, em của Lưu Huyền Đức!” Trời sai ta đến giết ngươi, Trương Phi nói, nhưng mạng như ngươi chẳng đáng để lấy. Ông bắt Nolbu đấm bóp chân, rồi trèo lên lưng mà giẫm, cho đến khi Nolbu trượt chân ngã sấp mặt, thì bỏ đi, bảo rằng tha cho hắn.

1-6 Kết Thúc

Gã thợ cưa chuồn mất. Một quả bầu chỉ có ruột, Nolbu nấu canh thì vị lạ chưa từng nếm. Quả cuối cùng, một quả màu vàng trên mái nhà, vừa vỡ thì gió lớn nổi lên, đủ thứ ô uế tuôn ra, chất cao quá nóc nhà. Nolbu đấm ngực: biết thế này thì đã mang theo cái bầu đi ăn xin. Và bản khắc gỗ kết thúc: “gã mặt dày dắt vợ con đi tìm Heungbu”.

Bản khắc gỗ dừng ở đó. Các văn bản khác kể tiếp:

• Bản chép tay khoảng năm 1833. Mất hết nhà cửa, Nolbo phải đi ăn xin. Heungbo nghe tin, thương xót, đón vợ chồng anh về ở một gian trong nhà, chia cơm áo cho, “và vợ chồng Nolbo biết ơn”. Heungbo đỗ khoa võ và trở thành thủy tổ họ Trương ở Đức Thủy (德水張氏).
• Thân Tại Hiếu (申在孝, Sin Jae-hyo). Trương Phi tha mạng cho Nolbo với điều kiện hắn hối cải, và hứa sẽ để mắt tới hắn. Nolbo tìm đến Heungbo; người em an ủi anh và chia cho anh một nửa gia tài, “anh hiền, em kính”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Heungbo manborok, bản chép tay thuộc sưu tập của Song Jun-ho, được xác định chép vào khoảng năm 1833. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc coi đây là dị bản cổ nhất được biết. Truyện diễn ra ở xóm tây thành Bình Nhưỡng.
• Quan ưu hý của Tống Vãn Tải là năm mươi bài thơ ông làm năm 1843, khi con trai đỗ kỳ thi tiến sĩ, vì nhà nghèo không đủ tiền mời phường hát về mừng. Các bài 9 đến 20 tả mười hai vở pansori thời ấy, trong đó có Heungbo-ga. Quan kịch bát lệnh (觀劇八令) của Lý Dụ Nguyên (李裕元, Yi Yu-won) cũng nhắc đến vở này.
• Các bản khắc gỗ Seoul của tiểu thuyết Hưng Phu truyện (興夫傳, Heungbu-jeon), loại 25 tờ và loại 20 tờ; bản 20 tờ làm ra từ bản 25 tờ. Bản lưu ở thư viện Tàng Thư Các (藏書閣, Jangseogak) là bản in về sau và không ghi năm. Bách khoa toàn thư đếm được chừng 120 dị bản, gồm bản chép tay, bản khắc gỗ và bản in chữ rời, trong đó có một bản bằng Hán văn.
• Thân Tại Hiếu (1812–1884), một viên chức địa phương ở Cao Sưởng (高敞, Gochang) và là người bảo trợ giới hát pansori, đã soạn lại vở này thành Bak taryeong, “Khúc ca cưa bầu”, có lẽ vào thập niên 1870. Bách khoa toàn thư đánh giá đây là dị bản độc đáo nhất.
• Pansori. Bách khoa toàn thư kể ra ba dòng được truyền lại: dòng của Tống Vạn Giáp (宋萬甲, Song Man-gap), do Phác Lục Châu và Phác Phụng Thuật (朴奉述, Park Bong-sul) gìn giữ, dòng của Kim Xương Hoán (金昌煥, Kim Chang-hwan) và dòng của Kim Diễn Thù (金演洙, Kim Yeon-su). Những đoạn nổi tiếng nhất có hành trình của chim én (jebi nojeonggi), cảnh cưa bầu và cái tủ bị quên tên.

3 Những Dị Bản

• Họ là ai? Bản khắc gỗ không có họ. Thân Tại Hiếu cho hai anh em mang họ Phác (Bak); một bản in khác gọi họ là con của một nho sinh họ Yeon (Yeon saengwon). Bản chép tay năm 1833 gọi cha họ là Jang Cheon, một người nghèo ở Bình Nhưỡng.
• Vì sao hai anh em ở riêng? Trong bản khắc gỗ và bản Thân Tại Hiếu, Nolbu giữ hết gia tài. Bản chép tay năm 1833 không có gia tài nào. Cha mẹ nghèo đã cho cả hai con trai đi ở rể nhà giàu; Heungbo không nỡ, đưa vợ về nuôi cha mẹ đang đói, còn Nolbo ở lì nhà vợ, chẳng một lần về thăm.
• Trận đòn. Trong bản khắc gỗ Nolbu dùng gậy; bản của Phác Lục Châu thêm cái muôi của vợ hắn. Lần nào Heungbu cũng che cho anh: trong bản khắc gỗ anh nói Nolbu lên Seoul vắng nhà, trong bản Thân Tại Hiếu thì nói bị cướp chặn đường đánh.
• Con én. Bản khắc gỗ và bản Thân Tại Hiếu có con rắn vào tổ. Trong bản chép tay năm 1833, Heungbo gặp con én gãy chân bên đường khi gánh củi về.
• Hạt bầu. Trong bản Thân Tại Hiếu, vợ Nolbo đọc chữ trên hạt thứ hai là “báo, thù, phong” (gió báo thù) và xin chồng vứt đi. Trong bản chép tay năm 1833, Nolbo vội quá chỉ đọc chữ đầu, nên đem gieo hạt báo oán mà tưởng là hạt báo ơn.
• Bầu tuôn ra những gì. Bản chép tay năm 1833 cho mỗi người mười hai quả. Bầu của Heungbo có bạc, vàng, tiền, một ngôi nhà ngói tám mươi chín gian treo biển “nhà Heungbo”, người hầu và một nàng thiếp. Bầu của Nolbo có một quý tộc nhận hắn là nô bộc, bọn cướp, các phường hát, những đám ma quỷ và những đám khác, và các thầy đồng. Trong bản Thân Tại Hiếu, Trương Phi kéo cả một đạo quân đến.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một truyện Tân La trong sách Trung Hoa. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc cho biết truyện Bang-i (旁㐌) được biết đến như truyện gốc của Hưng Phu truyện. Đoàn Thành Thức chép truyện này vào Dậu dương tạp trở thế kỷ 9, như một chuyện nước Tân La (Silla). Bang-i, người anh nghèo, được người em giàu cho hạt giống đã hấp chín để không nảy mầm. Vậy mà một cây vẫn mọc; một con chim ngậm bông lúa bay đi, Bang-i đuổi theo vào núi, thấy một đám trẻ áo đỏ gõ chiếc dùi vàng vào đá mà hóa ra rượu thịt. Anh lấy chiếc dùi đem về và trở nên giàu có. Người em bắt chước, gặp đám quỷ, bị chúng kéo mũi dài như vòi voi, rồi chết vì xấu hổ. Bách khoa toàn thư nhận xét: thiện ác giữa hai anh em đảo ngược, nhưng chuyện bắt chước thì vẫn thế.
• Truyện từ đâu ra? Trong mục về tiểu thuyết của cùng bộ bách khoa, Heo Won-gi tóm lại bốn hướng giải thích: truyện bản địa, truyện bản địa pha truyện ngoại lai, truyện Mông Cổ, hoặc truyện Phật giáo. Một truyện Mông Cổ, “Cô gái cưa bầu”, từ lâu đã được coi là gần nhất. Riêng ông thấy đây là ba kiểu truyện cổ ghép lại: anh em thiện ác, con vật đền ơn, và kho báu không bao giờ cạn.
• Chim sẻ báo ơn. Tập truyện Nhật Bản Uji shūi monogatari (Vũ Trị thập di vật ngữ, 宇治拾遺物語, khoảng năm 1220), quyển 3, có truyện “Chim sẻ báo ơn” (雀報恩事). Một bà lão nuôi một con sẻ gãy lưng suýt bị quạ bắt, và con sẻ mang về cho bà một hạt bầu; trong những quả bầu là gạo trắng lấy mãi không hết. Bà hàng xóm ghen tị ném đá vào chim sẻ cho đến khi làm gãy lưng ba con, rồi từ những quả bầu của bà ta bò ra mòng, ong, rết, thằn lằn và rắn, đốt lũ con và đốt chết bà ta. Tanaka Akira viết trong bách khoa toàn thư Nipponica rằng Hưng Phu truyện là “một truyện giống truyện ‘Chim sẻ bị cắt lưỡi’ của Nhật Bản”. Thời Edo, Kyokutei Bakin và Kurosawa Okinamaro đã coi truyện trong Uji shūi là gốc của truyện Nhật ấy.
• Tấm gương của một thời. Bách khoa toàn thư giới thiệu cách đọc Nolbu như một kẻ thường dân mới giàu trong nền kinh tế tiền tệ cuối thời Triều Tiên, còn Heungbu là người nông dân nghèo đến cả ruộng lĩnh canh cũng không có. Mục về truyện Bang-i nói thêm rằng có người coi việc người anh là kẻ ác là dấu vết của chế độ thừa kế ưu tiên con trưởng cuối thời Triều Tiên.
• Di sản. Pansori được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quan trọng của Hàn Quốc năm 1964, và được UNESCO ghi danh năm 2003; bách khoa toàn thư nêu tên Gang Do-geun và Phác Lục Châu là những người nắm giữ đầu tiên của vở Heungbo-ga. Bản dịch tiếng Nhật các văn bản của Thân Tại Hiếu do Kang Han-yeong và Tanaka Akira thực hiện, Pansori, ra năm 1982 trong tủ sách Tōyō Bunko của nhà Heibonsha.
• Nam Nguyên (南原, Namwon). Năm 1992, một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian của Đại học Kyung Hee xác định nơi sinh của Heungbu là xã Inwol ở Namwon, còn nơi anh phát tài là xã Ayeong gần đó. Từ năm 1993, Namwon mở lễ hội Heungbu, nay tổ chức hằng năm vào ngày mồng chín tháng chín âm lịch.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Dokkaebi: Yêu tinh của Triều Tiên: những yêu tinh trong truyện cổ Triều Tiên. Theo bách khoa toàn thư, trong các bản truyền miệng của truyện Bang-i, người anh nghèo có được cây gậy báu nhờ cắn hạt phỉ kêu đánh rắc, làm dokkaebi hoảng sợ, giống như trong truyện cây gậy của chính dokkaebi.
• Tấm Cám: Cô gái hóa thân trở về: một truyện cổ tích Việt Nam về hai chị em, một người bị hành hạ, một người được nuông chiều. Cùng quyển Dậu dương tạp trở của Đoàn Thành Thức chép truyện Diệp Hạn, bản Lọ Lem cổ nhất, cũng chép truyện Bang-i của Tân La.
• Mai An Tiêm: Hòn đảo dưa hấu: một con chim mang hạt giống đến cho người đang khốn khó, và trái cây ấy làm nên cơ nghiệp của anh. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện; hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hưng Phu truyện, bản khắc gỗ Seoul 25 tờ, không ghi năm, bản lưu ở Tàng Thư Các (in về sau): Wikisource tiếng Hàn, Digital Jangseogak
• Heungbo manborok, bản chép tay khoảng năm 1833, sưu tập của Song Jun-ho: Wikisource tiếng Hàn
• Thân Tại Hiếu, Heungbo-ga (Bak taryeong), bản chép theo chính tả hiện đại: Wikisource tiếng Hàn
• Heungbo-ga, dòng Đông tiện chế (Dongpyeonje) của Phác Lục Châu (in năm 1981): Wikisource tiếng Hàn
• Đoàn Thành Thức, Dậu dương tạp trở, Tục tập quyển 1, truyện Bang-i: Wikisource (Hán văn)
• Uji shūi monogatari, quyển 3, truyện chim sẻ báo ơn, Fujii Otoo hiệu đính (Tokyo, 1915): archive.org
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 흥부전, 흥보가, 박타령, 방이 설화, 관우희, 송만재, 신재효, 판소리
• “興夫伝” (Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, Ōtani Morishige; Nipponica, Tanaka Akira), “舌切雀” (Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, Nomura Keiko) và “宇治拾遺物語” (Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, Konno Tōru): Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Thân Tại Hiếu, Pansori, Kang Han-yeong và Tanaka Akira dịch và chú giải (Heibonsha, 1982): CiNii
• “흥부제”, Bách khoa Văn hóa Namwon số: grandculture.net

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.