Thủ Lộ Vương và Hứa Hoàng Ngọc: Thủy tổ nước Già Da và hoàng hậu từ nước A Du Đà

Mỗi mùa xuân và mùa thu, tại một lăng vua ở Gimhae, đông nam Hàn Quốc, con cháu của một vị vua từ trời giáng xuống trong quả trứng vàng lại tế ông và người hoàng hậu đã vượt biển đến với ông. Câu chuyện của hai người đến từ một cuốn sách duy nhất, viết sau các sự việc nó kể chừng một nghìn năm, và nay chỉ còn qua một bản lược chép.

1 Câu Chuyện

Đây là Giá Lạc quốc ký theo bản Nhất Nhiên chép trong quyển 2 Tam quốc di sự. Lời chú dưới nhan đề cho biết sách do một văn nhân giữ chức tri châu sự Kim Quan soạn vào niên hiệu Đại Khang (大康), đời vua Văn Tông (文宗) nhà Cao Ly (Goryeo), và Nhất Nhiên “nay lược lại mà chép vào”.

1-1 Giọng Nói Trên Núi Quy Chỉ

Từ khi trời đất mở ra, vùng đất này chưa có tên nước, cũng chưa có vua tôi. Chín vị tù trưởng gọi là Cửu can, như Ngã Đao can (我刀干, Ado-gan), Nhữ Đao can (汝刀干, Yeodo-gan), Bỉ Đao can (彼刀干, Pido-gan) cùng sáu người nữa, cai quản dân chúng: một trăm hộ, bảy vạn năm nghìn người, sống nơi núi đồi đồng ruộng, đào giếng mà uống, cày ruộng mà ăn.

Năm 42, tháng Ba, đúng ngày tắm gội trừ uế đầu xuân (禊浴), có tiếng gọi lạ từ Quy Chỉ (龜旨, Guji) ở phía bắc, một đỉnh đồi mà theo lời chú có hình như con rùa nằm phục. Hai ba trăm người tụ lại đó. Họ nghe tiếng người mà không thấy hình.

“Ở đây có ai không?” Cửu can đáp: “Chúng tôi ở đây.” “Ta đang ở đâu?” “Ở Quy Chỉ.” “Hoàng Thiên sai ta xuống cai trị nơi này, dựng lại nước nhà, làm vua. Vì thế ta giáng xuống đây. Các ngươi hãy đào đất trên đỉnh núi mà hát rằng: Rùa ơi rùa ơi, thò đầu ra. Nếu không thò ra, ta nướng mà ăn. Vừa hát vừa múa thì sẽ đón được Đại vương, và các ngươi sẽ nhảy múa vui mừng.”

Cửu can làm đúng như lời. Chẳng bao lâu họ ngẩng lên, thấy một sợi dây màu tía từ trời buông xuống chạm đất. Ở đầu dây có một chiếc hộp vàng bọc trong tấm vải đỏ. Mở ra, bên trong có sáu quả trứng vàng tròn như mặt trời. Mọi người đều lạy trăm lạy, rồi bọc hộp lại, mang về nhà Ngã Đao can, đặt lên giường, và ai nấy tản về.

Mười hai ngày sau, lúc rạng đông, mọi người lại tụ họp mở hộp. Sáu quả trứng đã hóa thành sáu cậu bé, dung mạo rất khôi ngô. Các cậu lớn lên từng ngày; hơn mười ngày đã cao chín thước. Văn bản ví cậu đầu tiên với các bậc khai quốc và thánh nhân Trung Hoa: cao như vua Thành Thang nhà Thương, mặt rồng như Hán Cao Tổ, mày tám sắc như vua Nghiêu, mắt hai con ngươi như vua Thuấn. Ngày rằm tháng ấy, cậu lên ngôi. Vì “hiện ra đầu tiên” nên cậu được gọi là Thủ Lộ (首露). Nước gọi là Đại Giá Lạc, hay nước Già Da, một trong sáu nước Già Da; năm cậu còn lại trở về làm chủ năm nước Già Da kia. Thủ Lộ cho dựng một cung điện tạm, cốt giản dị, mái tranh không cắt tỉa, thềm đất cao ba thước.

1-2 Kẻ Thách Đấu Từ Biển

Năm thứ hai, vua chọn đất đóng đô. “Đất này nhỏ hẹp như lá rau răm,” ông nói, “nhưng đẹp đẽ khác thường, đủ cho mười sáu vị La Hán ở.” Một vòng thành dài 1.500 bước được đắp lên, và cung điện hoàn thành năm 44.

Rồi có một người từ biển tới. Đó là Thoát Giải, sinh từ quả trứng do phu nhân của vua Hàm Đạt (含達王) nước Hoàn Hạ (琓夏國, Wanha-guk) đẻ ra, cao ba thước, đầu chu vi một thước. Người ấy vào cung nói với vua: “Ta đến để đoạt ngôi của nhà vua.” Thủ Lộ đáp rằng trời cho ông làm vua để yên dân, ông không dám trái mệnh trời mà nhường ngôi, cũng không dám giao nước và dân của mình cho kẻ khác. Thoát Giải nói: “Vậy thì hãy đấu phép.”

Trong chớp mắt, Thoát Giải hóa thành chim ưng, vua hóa thành chim đại bàng. Thoát Giải hóa thành chim sẻ, vua hóa thành chim bồ cắt. Chưa đầy một khắc, cả hai đã trở lại hình người. Thoát Giải cúi lạy: “Trong cuộc đấu phép, tôi là chim ưng trước đại bàng, là chim sẻ trước bồ cắt, vậy mà vẫn giữ được mạng. Ấy là lòng nhân của bậc thánh không ưa sát sinh. Tranh ngôi với nhà vua thật khó.” Rồi Thoát Giải ra đi theo đường thủy mà thuyền Trung Hoa vẫn ghé. Sợ người ấy ở lại mưu loạn, vua sai năm trăm chiến thuyền đuổi theo; Thoát Giải chạy vào đất Kê Lâm (雞林), tức nước Tân La (Silla). Người viết chú thêm rằng chuyện này được sử Tân La chép khác đi nhiều.

1-3 Cánh Buồm Đỏ

Ngày 27 tháng Bảy năm 48, Cửu can xin vua chọn hoàng hậu trong số con gái của họ. Vua đáp: “Ta giáng xuống đây là do mệnh trời, người làm hoàng hậu của ta cũng sẽ do mệnh trời. Các khanh đừng lo.” Vua sai Lưu Thiên can (留天干, Yucheon-gan) mang một chiếc thuyền nhẹ và một con ngựa tốt ra đảo Vọng Sơn (望山島, Mangsan-do) đứng chờ, lại sai Thần Quỷ can (神鬼干, Singwi-gan) lên chỗ cao Thừa Chiêm (乘岾, Seungjeom).

Bỗng từ phía tây nam mặt biển, một con thuyền buồm đỏ, cờ đỏ hướng về phía bắc mà đến. Lưu Thiên can đốt đuốc trên đảo, người trên thuyền tranh nhau lên bờ chạy tới. Thần Quỷ can chạy về cung tâu vua, vua liền sai Cửu can sửa soạn thuyền mái chèo gỗ lan, mái chèo gỗ quế ra đón. Nhưng người con gái nói: “Ta vốn không quen biết các người, sao dám khinh suất đi theo?”

Vua cho là phải, đích thân ra đi, sai dựng một trướng điện bên sườn núi, cách cung chừng sáu mươi bước về phía tây nam, để chờ. Thuyền ghé vào một bến khác bên kia núi. Nàng lên một gò cao nghỉ ngơi, cởi chiếc quần lụa đang mặc dâng làm lễ vật cho thần núi. Đi theo nàng có hai bề tôi là Thân Phụ (申輔) và Triệu Khuông (趙匡) cùng vợ họ là Mộ Trinh (慕貞) và Mộ Lương (慕良), thêm nô tỳ, cả thảy hơn hai mươi người, và gấm vóc, lụa là, vàng bạc, châu ngọc nhiều không kể xiết.

1-4 Công Chúa Nước A Du Đà

Khi chỉ còn hai người, nàng thưa với vua: “Thiếp là công chúa nước A Du Đà (阿踰陀國, Ayuta), họ Hứa, tên Hoàng Ngọc, năm nay mười sáu tuổi. Tháng Năm năm nay, phụ vương và mẫu hậu bảo thiếp rằng hai người cùng mộng thấy Hoàng Thiên Thượng Đế. Thượng Đế phán rằng Thủ Lộ, vua đầu tiên của Giá Lạc, do trời sai xuống, thần thánh phi thường, mà chưa có người sánh đôi, vậy hãy gửi công chúa sang làm vợ; nói xong thì về trời. ‘Lời Thượng Đế vẫn còn văng vẳng bên tai. Con hãy từ biệt cha mẹ mà đi.’” Thủ Lộ đáp rằng ông đã biết trước có công chúa từ phương xa đến, nên mới không nghe lời quần thần. Hai người ở bên nhau hai đêm một ngày. Vua ban cho mười lăm người lái thuyền mỗi người mười thạch gạo và ba mươi xấp vải rồi cho về nước; ngày mồng một tháng Tám, vua đưa hoàng hậu về cung trên cùng một cỗ xe.

1-5 Trời Và Đất

Thủ Lộ đổi danh hiệu của Cửu can cho xứng với quan chức, đặt phẩm trật theo Tân La, còn lại theo lễ chế nhà Chu và nhà Hán. Ông sống cùng hoàng hậu “như trời có đất, mặt trời có mặt trăng, dương có âm”. Hoàng hậu mộng thấy gấu, điềm sinh con trai, rồi sinh thái tử Cư Đăng (居登, Geodeung).

Hoàng hậu mất năm 189, thọ 157 tuổi, được táng trên gò phía đông bắc Quy Chỉ. Bến nơi bà cập thuyền được gọi là Chủ Phố (主浦, Jupo), gò nơi bà dâng quần lụa là Lăng Hiện (綾峴, Neunghyeon), bờ biển nơi lá cờ đỏ đi vào là Kỳ Xuất Biên (旗出邊, Gichulbyeon). Những người theo bà sang đều nhớ quê, lần lượt qua đời. Thủ Lộ buồn thương bên gối chiếc. Mười năm sau, năm 199, ông mất, thọ 158 tuổi, được táng ở phía đông bắc cung, trong một nấm mộ cao một trượng, chu vi ba trăm bước.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Giá Lạc quốc ký. Chính văn bản tự ghi niên đại: từ khi đắp lăng Thủ Lộ năm 199 đến “năm Đại Khang thứ hai, năm thứ ba mươi mốt đời vua nay” là 878 năm, tức năm 1076. Tác giả không được nêu tên. Họ Kim ở Gimhae cho đó là Kim Lương Giám (金良鑑, Kim Yang-gam), điều mà Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc cho là chưa chắc; sử gia Inoue Hideo thì nêu tên Kim Lương Dật (金良鎰, Kim Yang-il), tri châu sự Kim Châu. Sách đã mất, và bộ bách khoa coi đây là nguồn văn bản duy nhất còn lại về lịch sử Già Da, ngoài những ghi chép trong sử Trung Hoa.
• Những gì Nhất Nhiên còn giữ lại. Chiếu năm 661 của vua Văn Vũ (文武王, Munmu) nước Tân La, nhận Thủ Lộ là thủy tổ đời thứ mười lăm của mình qua dòng mẹ, và cấp ruộng cho miếu thờ ông; những chuyện về các thần giữ lăng, bức chân dung chảy nước mắt máu và con mãng xà dài hơn ba mươi thước; dòng các vua cho đến vị cuối cùng là Cừu Hành (仇衡, Guhyeong); và trò chơi hằng năm vào ngày 29 tháng Bảy, khi người ta đua ngựa và đua thuyền về bến cũ, “dấu vết của Lưu Thiên và Thần Quỷ vội vã về báo vua rằng hoàng hậu đã tới”.
• Quyển 1, “Ngũ Già Da”. Nhất Nhiên dẫn bài minh cuối sách: “buông một dải dây tía, hạ sáu quả trứng tròn: năm quả về các ấp, một quả ở lại thành này”, và kể tên năm nước.
• Tam quốc sử ký (三國史記, 1145) không có chuyện lập nước. Truyện tướng Kim Dữu Tín (金庾信, Kim Yu-sin) ở quyển 41 chỉ nói tổ tiên đời thứ mười hai của ông là Thủ Lộ “không biết là người ở đâu”, năm 42 lên núi Quy Phong (龜峯) nhìn xuống chín làng Giá Lạc rồi đến đó lập nước, gọi là Già Da. Ở quyển 1, năm 102, vua Bà Sa (婆娑) của Tân La mời “vua Thủ Lộ nước Kim Quan, tuổi cao, nhiều hiểu biết” đến phân xử một vụ tranh chấp biên giới; bị coi thường trong bữa tiệc sau đó, Thủ Lộ sai đầy tớ giết thủ lĩnh một trong sáu bộ của Tân La.
• Quy Chỉ ca (龜旨歌, Gujiga). Bài hát gọi rùa chỉ còn lại trong bản dịch chữ Hán bốn câu này. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc nêu nhiều cách hiểu: một câu thần chú, một bài hát đón thần, một bài hát bói rùa, một bài cầu mưa. Quyển 2 Tam quốc di sự còn có một bài hát thế kỷ VIII, hát lên để buộc rồng biển trả lại phu nhân Thủy Lộ (水路) bị bắt đi, cũng dọa con rùa y như thế: “Nếu ngươi không chịu trả nàng ra, ta sẽ giăng lưới bắt ngươi, nướng mà ăn.”

3 Những Dị Bản

• Hai cách kể về Thoát Giải. Trong Giá Lạc quốc ký, Thoát Giải thua một cuộc đấu biến hình. Nhưng trong chính mục về ông ở quyển 1 Tam quốc di sự, thuyền của ông ghé Giá Lạc trước; Thủ Lộ và dân chúng đánh trống reo hò ra đón, định giữ lại, nhưng thuyền lướt đi sang Tân La, nơi về sau ông làm vua thứ tư.
• Con của nữ thần núi. Truyện về nhà sư Lợi Trinh (利貞) do Thôi Trí Viễn (崔致遠, Choe Chiwon) viết nay đã mất, nhưng được bộ địa chí Tân tăng Đông Quốc dư địa thắng lãm (新增東國輿地勝覽, 1530) dẫn lại: nữ thần núi Già Da là Chính Kiến Mẫu Chủ (正見母主, Jeonggyeon Moju) cảm ứng với thiên thần Di Tì Ha (夷毗訶) mà sinh hai con trai, Não Trất Chu Nhật (惱窒朱日), vua Đại Già Da ở Cao Linh (高靈, Goryeong), và Não Trất Thanh Duệ (惱窒靑裔), vua Kim Quan, tức Thủ Lộ. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc lưu ý rằng dị bản này không có trong Tam quốc sử ký lẫn Tam quốc di sự, và chưa rõ nó có từ thời Già Da hay được tạo ra sau khi Già Da mất.
• Già Da mất năm nào? Giá Lạc quốc ký nói năm 562, Tam quốc sử ký nói năm 532. Nhất Nhiên tính ra chênh lệch ba mươi năm và “giữ cả hai”. Giới sử học nay xác định Kim Quan Già Da đầu hàng năm 532, còn Đại Già Da, nước cuối cùng của liên minh, mất năm 562.
• Mấy người con trai? Giá Lạc quốc ký chỉ nêu tên một người, thái tử Cư Đăng. Thuyết “mười người con trai, hai người theo họ mẹ” đến từ bài văn mà học giả Hứa Mục (許穆, Heo Mok) viết ở mặt sau bia mộ hoàng hậu vào thập niên 1640; theo ông, con cháu họ trở thành họ Hứa ở Khổng Nham (孔巖, Gongam) và họ Hứa ở Hà Dương (河陽, Hayang).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Già Da có thật. Vào thế kỷ III, nước nhỏ Cẩu Da (狗邪, Guya) ở Gimhae đứng đầu mười hai tiểu quốc mà sử Trung Hoa gọi là Biện Hàn (弁韓, Byeonhan), những nước đem sắt trao đổi với các quận của Trung Hoa và người Oa (倭) ở Nhật Bản. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc gọi thần thoại Thủ Lộ là hệ tư tưởng chính trị tuyên cáo sự ra đời của nước nhỏ ở Gimhae. Mục “Thủ Lộ Vương” của bộ bách khoa còn cho biết có học giả đọc việc giáng xuống trong sắc vàng như dấu vết của những người di cư từ phương bắc hòa với cư dân vùng cửa sông Nakdong, và quả trứng đầu tiên trong sáu quả như ý muốn của Giá Lạc đứng đầu các nước kia. Sau khi đầu hàng, hoàng tộc Già Da vẫn tiếp nối ở Tân La: Inoue Hideo cho biết tướng Kim Dữu Tín và mẹ vua Văn Vũ đều thuộc dòng ấy.
• Một nghi lễ bằng lời. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Kim Yeol-gyu đọc cảnh trên núi Quy Chỉ như một nghi lễ rước thần: giọng nói từ trời cất lên như lời thần phán qua mudang (thầy đồng), còn dân chúng múa hát để đón thần giáng xuống. Inoue viết rằng vào thế kỷ XI, chuyện giáng thế và chuyến vượt biển của hoàng hậu là lễ tế của thị trấn Gimhae.
• Ngôi tháp. Giá Lạc quốc ký không nói đến tháp nào. Quyển 3 kể rằng công chúa lúc đầu bị cơn giận của thần sóng chặn lại, phải quay về, cho đến khi vua cha bảo nàng chở theo ngôi tháp đá. Nhất Nhiên tả ngôi tháp đá Bà Sa (婆娑石塔, Pasa seoktap) ở chùa Hổ Khê (虎溪寺, Hogye-sa): năm tầng, chạm khắc rất lạ, bằng thứ đá mềm lấm tấm đốm đỏ, “không phải loại đá của xứ này”. Ông viết thêm rằng thời Thủ Lộ, Hải Đông (tức Triều Tiên) “chưa có việc dựng chùa thờ Phật pháp”; những ngôi chùa đầu tiên ở Gimhae được dựng năm 452, trong đó có chùa Vương Hậu (王后寺, Wanghu-sa) ở nơi vua và hoàng hậu thành hôn. Về sau một phủ sứ Gimhae dời các khối đá về lăng hoàng hậu, nơi chúng vẫn còn đến nay.
• Các lăng mộ. Lăng Thủ Lộ, gọi là Nạp lăng (納陵, Napneung), là một gò đất tròn cao chừng năm mét; lăng hoàng hậu nằm trên một gò đồi gần Quy Chỉ. Cả hai được tu sửa năm 1580 và được công nhận là Di tích lịch sử năm 1963. Bia mộ hoàng hậu dựng năm 1647 khắc dòng “Lăng của Phổ Châu thái hậu họ Hứa, vương phi của Thủ Lộ Vương nước Giá Lạc”. Điện thờ ở lăng được ban tên Sùng Thiện (崇善殿, Sungseonjeon) năm 1878. Xưa kia lễ tế được cử hành vào mồng 3 và mồng 7 tháng Giêng, mồng 5 tháng Năm, mồng 5 và rằm tháng Tám âm lịch, đúng những ngày Giá Lạc quốc ký ghi; nay lễ được tổ chức vào rằm tháng Ba và rằm tháng Chín âm lịch. Họ Kim ở Gimhae và họ Hứa cùng dự lễ, và từ năm 1990, nghi lễ này là di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh Gyeongsang Nam.
• Một nhà. Họ Kim ở Gimhae, họ Hứa ở Gimhae và ở Dương Xuyên (陽川, Yangcheon), họ Lý ở Nhân Châu (仁州, Inju) đều nhận Thủ Lộ và Hứa Hoàng Ngọc là tổ tiên, và theo tục lệ họ không lấy nhau. Theo số liệu của Cục Thống kê Hàn Quốc được báo chí đưa năm 2008, riêng họ Kim ở Gimhae đã chiếm gần một phần mười dân số Hàn Quốc.
• A Du Đà ở đâu?
  • Văn bản. Giá Lạc quốc ký chỉ nói A Du Đà; quyển 3 nói “nước A Du Đà ở Tây Vực”. Trong văn bản Phật giáo chữ Hán, Ayodhyā được viết gần như bằng chính những chữ ấy: nhà sư Huyền Trang (玄奘) thế kỷ VII, trong Đại Đường Tây Vực ký (大唐西域記), tả nước 阿逾陁 là xứ có hơn trăm ngôi chùa, nơi các đại sư Vô Trước (Asaṅga) và Thế Thân (Vasubandhu) giảng dạy.
  • Giả thuyết. Nhà văn thiếu nhi Lee Jong-gi là người đầu tiên công khai gắn A Du Đà với thành phố Ayodhya, nay thuộc bang Uttar Pradesh, sau chuyến thăm năm 1977, khi ông thấy hình hai con cá chạm trên nhiều tòa nhà ở đó. Nhà khảo cổ học Kim Byeong-mo của Đại học Hanyang, người họ Kim ở Gimhae, đã chú ý đến hình song ngư vẽ trên cổng lăng Thủ Lộ từ năm 1961. Ông truy nguồn họa tiết này về tín ngưỡng cá thiêng khởi từ Lưỡng Hà, lan qua Ấn Độ và Trung Quốc, và nghiên cứu của ông gắn chữ “Phổ Châu” (普州) trong tôn hiệu của hoàng hậu với một từ đường họ Hứa ở huyện An Nhạc (安岳, Anyue), Tứ Xuyên, nơi đoàn người của bà được cho là đã dừng chân trên đường đi. Ông trình bày thuyết này trong cuốn sách tiếng Hàn 허황옥 루트: 인도에서 가야까지 (“Con đường Hứa Hoàng Ngọc: Từ Ấn Độ đến Già Da”, 2008). Năm 2001, hội tông thân chung của họ Kim và họ Hứa dựng một tấm bia kỷ niệm ở Ayodhya.
  • Những người phản bác. Với nhà khảo cổ học Kim Jeong-hak, chuyện bà đến từ A Du Đà ở Ấn Độ là phần tô vẽ thêm sau khi Phật giáo vào Triều Tiên: truyền thuyết ban đầu có lẽ chỉ kể hoàng hậu vượt biển xa mà đến. Sử gia Lee Yong-hyeon viết rằng Già Da trước thế kỷ V không thể biết đến tên nước ấy, và tên đó được thêm vào vì gắn bó sâu với Phật giáo, có lẽ vào thời trung kỳ Tân La. Kim Dae-sik chỉ ra rằng tôn hiệu “Phổ Châu”, lần đầu được ghi năm 1469, và hình song ngư, vẽ lên cổng lăng dưới đời vua Chính Tổ (正祖, Jeongjo) cuối thế kỷ XVIII, đều muộn hơn Giá Lạc quốc ký, nên không thể dùng để chứng minh nó. Bản thân Phật giáo được ghi nhận lần đầu ở Triều Tiên năm 372, tại Cao Câu Ly (Goguryeo).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Phác Hách Cư Thế: Vị vua sinh ra từ trứng, thủy tổ của Tân La: thủy tổ Tân La cũng sinh ra từ một quả trứng, bên cạnh có con ngựa trắng quỳ, và Thoát Giải, người thua Thủ Lộ trong cuộc đấu phép, về sau thành vua thứ tư của Tân La. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc so sánh hai thần thoại: trong cả hai, vị thủy tổ từ trời giáng xuống làm vị chúa chung của một liên minh thị tộc chưa có vua.
• Chu Mông: Chàng cung thủ sinh ra từ quả trứng: vị thủy tổ Cao Câu Ly sinh ra từ trứng. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc xếp thần thoại Thủ Lộ vào cùng dòng thần thoại lập quốc “từ trời giáng xuống, sinh ra từ trứng” thường thấy khi các nước Triều Tiên cổ hình thành.
• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: về sau nữ thần Mặt Trời sai cháu nội là Ninigi từ trời xuống cai trị mặt đất, mang theo tấm gương từng đưa bà ra khỏi hang. Inoue Hideo viết rằng thần thoại lập quốc của Già Da “được xem là nguyên mẫu” của thần thoại cháu trời giáng thế ấy của Nhật Bản.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: một thần thoại lập quốc khác, trong đó một bọc trứng sinh ra những anh em trai, và một người trong số họ trở thành vị vua đầu tiên. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 2, “Giá Lạc quốc ký”, bản chép không kèm ảnh chụp, không ghi bản gốc (Wikisource không có ảnh chụp bản in 1512 của quyển 2): Wikisource tiếng Trung; văn bản có chấm câu: Wikisource tiếng Hàn
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 1, “Ngũ Già Da”, bản in Khuê Chương Các năm 1512, kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn; “Thoát Giải vương”, bản in Khuê Chương Các năm 1512: Wikisource tiếng Trung
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 3, “Tháp đá Bà Sa ở thành Kim Quan” và “Thuận Đạo đưa Phật giáo đến Cao Câu Ly”, bản chép không kèm ảnh chụp, không ghi bản gốc: Wikisource tiếng Trung
• Kim Phú Thức, Tam quốc sử ký, quyển 1, vua Bà Sa năm thứ 23, bản Ngọc Sơn thư viện, kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn; quyển 41, “Kim Dữu Tín”: Wikisource tiếng Trung
• Huyền Trang, Đại Đường Tây Vực ký, quyển 5, “nước A Du Đà”: Wikisource tiếng Trung
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 가락국기, 김수로왕 신화, 수로왕, 허황옥, 구지가, 가야, 정견모주, 파사석탑, 김해 호계사, 김해 수로왕릉, 수로왕비릉, 김해 숭선전제례, 동성동본불혼
• Inoue Hideo, “駕洛国記” và “金海加羅”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha): Kotobank, Kotobank
• Kim Jeong-seon, “김해 숭선전 벽화 연구”, Hangukhak yeongu 74 (2024), có dẫn bài văn bia của Hứa Mục: Đại học Inha
• Kim Dae-sik, “가락국기와 허황옥”, báo Pressian, ngày 14/9/2005: pressian.com
• Seo Dong-cheol, “김해 김수로왕릉의 쌍어문”, báo Seoul Shinmun, ngày 27/3/2008, về Lee Jong-gi và Kim Byeong-mo: seoul.co.kr
• Choe Chong-dae, “Legacy of Queen Suriratna”, báo The Korea Times, ngày 7/12/2016: koreatimes.co.kr

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.