Phác Hách Cư Thế: Vị vua sinh ra từ trứng, thủy tổ của Tân La

Theo cách tính của sử sách xưa, Tân La tồn tại gần một nghìn năm, và vua của nước này xuất thân từ ba dòng họ: Phác, Tích và Kim. Mỗi họ đều kể tổ tiên đầu tiên của mình đã đến như thế nào: trong một quả trứng bên giếng, trong một chiếc hòm trôi dạt từ biển, trong một chiếc hòm vàng treo trên cây. Kim Phú Thức (Kim Busik), người chép những chuyện ấy vào bộ sử cổ nhất còn lại của Triều Tiên năm 1145, cho rằng chuyện chiếc hòm vàng “càng quái dị, không thể tin”. Nhưng ông viết thêm rằng người đời vẫn truyền lại những chuyện ấy như sự thật.

1 Câu Chuyện

Phần này theo Tam quốc di sự (三國遺事) của nhà sư Nhất Nhiên, viết vào thập niên 1280, bản kể đầy đủ nhất. Phần bản kỷ của Tam quốc sử ký, do Kim Phú Thức biên soạn năm 1145, bổ sung các sự việc trong thời trị vì. Mục 3 cho thấy hai sách khác nhau ở đâu.

1-1 Sáu Làng Không Có Vua

Ngày xưa, đất Thìn Hàn có sáu làng. Nhất Nhiên kể tên từng trưởng làng và ngọn núi nơi người ấy giáng xuống đầu tiên: Yết Bình (謁平, Alpyeong) xuống đỉnh Biều Nham, Tô Phạt Đô Lợi (蘇伐都利, Sobeol-dori) xuống núi Huynh Sơn, cùng bốn người khác, mỗi người là tổ của một dòng họ về sau. Ông viết thêm: “Xem đoạn văn trên, thì tổ tiên của sáu bộ này dường như đều từ trời giáng xuống.” Tam quốc sử ký chỉ chép rằng dân các làng là di dân của nước Triều Tiên, tức nước Triều Tiên trong chuyện Đàn Quân, sống tản ra giữa các khe núi.

Năm 69 TCN, ngày mồng một tháng Ba, sáu vị trưởng làng dẫn con em họp nhau trên bờ sông Át Xuyên (閼川, Alcheon). Họ bàn: “Bọn ta không có vua ở trên để trị dân, dân chúng đều buông thả, muốn gì làm nấy. Sao không tìm một người có đức, lập làm vua, dựng nước, định đô?”

1-2 Con Ngựa Trắng Bên Giếng La Tỉnh

Họ lên chỗ cao nhìn về phía nam. Dưới chân núi Dương Sơn (楊山, Yangsan), bên cạnh giếng La Tỉnh (蘿井, Najeong), có một luồng khí lạ như ánh chớp rủ xuống đất, và một con ngựa trắng quỳ ở đó như đang lạy. Đến xem thì thấy một quả trứng màu tía (một lời chú nói là “một quả trứng lớn màu xanh”). Ngựa thấy người thì hí dài một tiếng rồi bay lên trời.

Họ bổ quả trứng ra, được một bé trai, dáng vẻ đoan chính, đẹp đẽ. Kinh ngạc, họ tắm cho bé ở suối Đông Tuyền (東泉, Dongcheon). Thân bé tỏa ánh sáng, chim muông cùng nhảy múa, trời đất rung chuyển, mặt trời mặt trăng sáng trong. Vì thế họ đặt tên bé là Hách Cư Thế. Tước hiệu là cư sắt hàm (居瑟邯), cũng viết là cư tây can (居西干): Nhất Nhiên giải thích rằng lần đầu mở miệng, cậu bé tự xưng “Át Trí cư tây can đã dấy lên”, và từ đó chữ ấy thành tôn hiệu của các vua.

1-3 Cô Gái Có Mỏ Gà

Người đương thời tranh nhau chúc mừng: “Nay thiên tử đã giáng xuống, phải tìm một người nữ có đức để sánh đôi.” Cũng ngày hôm ấy, bên giếng Át Anh ở làng Sa Lương, một con kê long (雞龍, gyeryong), tức rồng gà, hiện ra, và từ sườn trái của nó một bé gái ra đời. (Theo một lời kể khác, rồng hiện ra rồi chết, người ta mổ bụng nó mà được bé gái.) Bé đẹp lạ thường, nhưng môi lại giống mỏ gà. Khi đem tắm ở dòng suối phía bắc Nguyệt Thành, cái mỏ rụng ra, nên dòng suối được gọi là Bát Xuyên (撥川), “suối mỏ rụng”. Bé được đặt tên là Át Anh, theo tên giếng.

Người ta dựng cung thất ở chân núi phía tây Nam Sơn, nuôi hai đứa trẻ thần thánh ở đó. Đến năm hai người mười ba tuổi, tức năm 57 TCN, cậu bé lên ngôi vua, cô bé làm hoàng hậu. Tên nước là Từ La Phạt (徐羅伐, Seorabeol) hay Từ Phạt, cũng gọi là Tư La (斯羅) hoặc Tư Lô (斯盧). Nhất Nhiên chép thêm rằng vì “vua sinh ở giếng Kê”, nên nước còn được gọi là Kê Lâm (雞林, Gyerim), “Rừng Gà”, theo điềm lành của rồng gà; cũng có thuyết nói tên ấy đến sau, từ thời Kim Át Trí.

1-4 Hai Bậc Thánh Và Ngũ Lăng

Tam quốc sử ký ghi thời trị vì theo từng năm. Người ta gọi vua và hoàng hậu là “hai bậc thánh”. Quân Oa (倭, Wa) nghe vua có thần đức thì quay về. Năm 37 TCN, vua đắp thành cho kinh đô, đặt tên là Kim Thành (金城). Quân Lạc Lãng (樂浪, Lelang) kéo đến đánh, thấy dân vùng biên đêm không cài cửa, lúa chất đầy ngoài đồng, bèn bảo nhau: “Lén đánh một dân tộc không trộm cắp của nhau thì có khác gì phường trộm cướp.” Rồi họ rút về. Sứ giả vua sai sang vua nước Mã Hàn (馬韓, Mahan) là Hồ Công, một người “không rõ dòng họ, vốn là người Oa”, được gọi như vậy vì đã buộc một quả bầu (hồ, 瓠) ngang lưng mà vượt biển sang.

Trị nước sáu mươi mốt năm, vua lên trời. Bảy ngày sau, theo Nhất Nhiên, di thể của vua rơi tản xuống đất, và hoàng hậu cũng mất. Người trong nước muốn chôn chung hai người, nhưng có một con rắn lớn xua đuổi, ngăn lại. Vì thế họ chôn riêng năm phần, thành năm ngôi mộ, gọi là Ngũ Lăng (五陵, Oreung), cũng gọi là Xà Lăng (蛇陵), ở phía bắc chùa Đàm Nghiêm. Thái tử Nam Giải (南解, Namhae) nối ngôi.

1-5 Tích Thoát Giải Và Chiếc Hòm Từ Biển

Nhất Nhiên kể tiếp: vào đời vua Nam Giải, có một chiếc thuyền đến vùng biển nước Giá Lạc (Garak). Thủ Lộ Vương (首露王, Suro) cùng thần dân đánh trống reo hò ra đón, định giữ lại, nhưng thuyền lướt đi như bay. (Giá Lạc quốc ký, 駕洛國記, kể cuộc gặp của hai người theo một cách khác: xem mục Câu Chuyện Liên Quan.) Thuyền đến bến A Trân (阿珍浦, Ajinpo) ở phía đông Kê Lâm, nơi một bà lão tên A Trân Nghĩa Tiên thấy chim khách tụ lại kêu vang trên mặt biển. Trong thuyền có một chiếc hòm, trong hòm có một bé trai đoan chính, cùng châu báu và nô tì. Bảy ngày sau, bé cất lời. Bé là người nước Long Thành (龍城國, Yongseong), cách nước Oa một nghìn dặm về phía đông bắc. Mẹ bé, một vương phi, đẻ ra một quả trứng lớn, và vua cha nói: “Người mà đẻ trứng, xưa nay chưa từng có, ắt chẳng phải điềm lành.” Thế là bé bị đặt vào hòm thả trôi, kèm lời khấn cho bé đến được vùng đất có duyên, lập nước, dựng nhà ở đó; một con rồng đỏ hộ tống thuyền đến đây.

Cậu bé lên núi Thổ Hàm (吐含山, Tohamsan), đắp một nấm mộ đá rồi ở đó bảy ngày, nhìn xuống thành tìm chỗ ở. Cậu thấy một ngọn đồi hình trăng lưỡi liềm: đó là nhà của Hồ Công. Đêm ấy cậu lén chôn đá mài và than bên nhà, sáng hôm sau nhận đó là nhà của tổ tiên mình. Cậu nói với quan: “Tôi vốn là thợ rèn. Tôi sang làng bên ít lâu thì người ta chiếm mất. Xin đào đất lên mà xem.” Đào lên quả có đá mài và than, và ngôi nhà thuộc về cậu. Vua Nam Giải thấy cậu khôn ngoan, gả con gái lớn cho, và năm 57, Thoát Giải trở thành vị vua thứ tư. Họ Tích (昔, “xưa kia”) của ông lấy từ câu “xưa kia đây là nhà ta”, hoặc từ chữ chim khách (鵲) bỏ bộ điểu; còn Thoát Giải nghĩa là “thoát khỏi hòm, ra khỏi trứng”. Khi ông mất, xương của ông lớn khác thường, là “xương của một lực sĩ vô địch thiên hạ”, và ông được thờ làm thần núi phía đông, núi Thổ Hàm.

1-6 Kim Át Trí Và Chiếc Hòm Vàng

Năm 60, đêm mồng bốn tháng Tám, Hồ Công đi đêm ở phía tây Nguyệt Thành thì thấy một luồng sáng lớn trong rừng Thủy Lâm (始林, Sirim). Một đám mây tía từ trời rủ xuống đất. Trong mây, một chiếc hòm vàng treo trên cành cây, ánh sáng từ hòm tỏa ra, và một con gà trắng gáy dưới gốc cây. Vua thân đến khu rừng mở hòm. Trong hòm có một bé trai đang nằm, liền ngồi dậy, “giống như chuyện cũ của Hách Cư Thế”, nên theo lời ấy bé được đặt tên là Át Trí; Nhất Nhiên nói át trí là tiếng bản địa chỉ đứa trẻ nhỏ. Chim muông theo bé về cung, nhảy nhót vui mừng. Át Trí được lập làm thái tử nhưng nhường ngôi, không bao giờ làm vua. Vì ra từ hòm vàng nên lấy họ Kim (金, “vàng”), và bảy đời sau, hậu duệ của ông là Vị Trâu (味鄒, Michu) trở thành vị vua đầu tiên của dòng họ Kim. Tam quốc sử ký chép thêm rằng khu rừng được đổi tên là Kê Lâm, Rừng Gà, và tên ấy được dùng làm tên nước.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Tam quốc sử ký, do Kim Phú Thức biên soạn và dâng lên năm 1145, mở đầu bằng Tân La. Quyển 1 ghi thời trị vì của Hách Cư Thế theo lối bản kỷ: lên ngôi năm 57 TCN lúc mười ba tuổi, Át Anh vào năm thứ năm, các việc trong đời vua, cái chết vào năm thứ sáu mươi mốt và việc an táng ở Xà Lăng. Cũng quyển ấy kể chuyện Thoát Giải, và chuyện Kim Át Trí ở năm thứ chín đời vua Thoát Giải.
• Tam quốc di sự của nhà sư Nhất Nhiên (1206–1289) cho bản kể đầy đủ nhất, ở quyển 1, trong ba mục “Tân La thủy tổ Hách Cư Thế vương”, “Đệ tứ Thoát Giải vương” và “Kim Át Trí, đời vua Thoát Giải”. Các lời chú dẫn những dị bản khác và sửa niên đại. Ở quyển 5, Nhất Nhiên kể chuyện Thánh mẫu núi Tiên Đào (mục 3).
• Đền thờ. Quyển 32 của Tam quốc sử ký, phần tế lễ, chép rằng vua Nam Giải lập miếu thờ Hách Cư Thế vào năm thứ ba đời mình, giao cho em gái là A Lão (阿老, Aro) chủ trì việc tế. Một vị vua đời sau dựng thần cung (神宮, singung) ở Nại Ất (奈乙, Naeul), “nơi thủy tổ sinh ra và giáng xuống”. Quyển 32 ghi đó là việc của vua Trí Chứng (智證, Jijeung); quyển 3 ghi năm 487, đời vua Chiêu Tri (炤知, Soji).
• Nơi khác. Theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, Đế vương vận kỷ (帝王韻紀, 1287) chỉ nhắc qua câu chuyện này.

Cuối phần bản kỷ Tân La, ở quyển 12, Kim Phú Thức thêm lời bàn của riêng ông: “Họ Phác và họ Tích của Tân La đều sinh ra từ trứng. Họ Kim từ trời vào hòm vàng mà giáng xuống, có thuyết nói cưỡi xe vàng. Điều này càng quái dị, không thể tin. Thế nhưng người đời truyền nhau, coi là sự thật.” Rồi ông nhớ lại chuyến sang triều Tống trong niên hiệu Chính Hòa (1111–1118), khi một vị quan Trung Hoa chỉ cho ông xem tượng một nữ thần.

3 Những Dị Bản

• Ai tìm thấy quả trứng? Trong Tam quốc sử ký chỉ có một người: Tô Phạt công, trưởng làng Cao Khư (高墟), nhìn về khu rừng bên giếng La Tỉnh thì thấy một con ngựa đang quỳ và hí. Đến nơi thì ngựa đã biến mất, chỉ còn một quả trứng lớn. Ông nuôi cậu bé; mới hơn mười tuổi cậu đã chín chắn khác thường, và sáu làng tôn cậu làm vua năm mười ba tuổi. Không có ánh sáng từ trời, không có ngựa bay lên, cũng không có việc tắm suối. Trong Tam quốc di sự, cả sáu trưởng làng cùng chứng kiến.
• Năm nào? Cả hai sách đều cho năm lên ngôi là 57 TCN; Tam quốc sử ký ghi tháng Tư, một lời chú ghi ngày rằm tháng Giêng. Chỉ có Nhất Nhiên ghi cuộc họp của các trưởng làng vào năm 69 TCN, và ông bác bỏ hai niên đại trong một “bản cũ”, năm 25 và năm 138 TCN, coi là sai.
• Át Anh. Trong Tam quốc sử ký, nàng ra đời vào năm thứ năm của triều đại, từ sườn phải của rồng, được một bà lão nhặt về nuôi. Trong Tam quốc di sự, nàng ra đời từ sườn trái, ngay trong ngày cậu bé được tìm thấy. Trong Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, Sin Jong-won cho rằng chuyện sinh ra từ sườn gợi nhớ sự đản sinh của Đức Phật, là nét tô điểm đời sau do ảnh hưởng của Phật giáo.
• Cái chết. Tam quốc sử ký dùng chữ thường dùng khi vua mất, “thăng hà”, và chôn vua ở Xà Lăng; các vua Nam Giải, Nho Lý (儒理, Yuri) và về sau Bà Sa (婆娑, Pasa) cũng được chôn “trong khu Xà Lăng”. Chỉ Tam quốc di sự mới có chuyện thi thể rơi thành năm phần và con rắn. Kim Yeol-gyu gọi kết cục này là gần như quái dị, không thần thoại lập quốc nào khác có, và thận trọng gợi ý so sánh với việc phân xác trong nghi lễ thụ phong của các pháp sư Siberia.
• Người mẹ đến từ Trung Hoa? Trong một lời chú, Nhất Nhiên kể rằng có người nói Hách Cư Thế do Thánh mẫu Tây Thuật (西述聖母) sinh ra, nên người Trung Hoa ca ngợi Thánh mẫu Tiên Đào (仙桃聖母) mới có câu “mang thai bậc hiền, mở nước”. Ở quyển 5, ông kể chuyện của bà. Sa Tô (娑蘇), con gái hoàng tộc Trung Hoa, học được phép thần tiên rồi sang phương đông. Vua cha buộc thư vào chân một con diều hâu, dặn bà diều đậu ở đâu thì lấy đó làm nhà. Diều đậu xuống ngọn núi này, và bà ở lại làm địa tiên. “Khi mới đến Thìn Hàn, bà sinh ra các bậc thánh, làm vua đầu tiên của nước phương Đông”: đó là Hách Cư Thế và Át Anh. Kim Phú Thức đã nghe một dị bản ở Trung Hoa. Tại Hựu Thần quán (佑神館), học sĩ Vương Phủ (王黼) chỉ cho ông pho tượng một người con gái hoàng tộc “không chồng mà có mang”, vượt biển đến Thìn Hàn, sinh ra vị vua đầu tiên của đất Hải Đông.
• Thoát Giải từ đâu đến, và khi nào? Tam quốc sử ký gọi nước của ông là Đa Bà Na (多婆那國, Dapana), cách nước Oa một nghìn dặm về phía đông bắc. Chiếc hòm trôi đến Kim Quan (金官, Geumgwan) trước, người ở đó thấy lạ mà không nhận, rồi mới đến bến A Trân vào năm thứ ba mươi chín đời Hách Cư Thế (19 TCN). Tam quốc di sự gọi nước ấy là Long Thành, hoặc Chính Minh, Hoàn Hạ, Hoa Hạ, và cho rằng ông đến vào đời Nam Giải. Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc liệt kê các giả thuyết hiện đại về nguồn gốc của Thoát Giải: các tộc kỵ mã phương bắc, những người đi biển từ phương nam, di dân từ Lạc Lãng, và một số thuyết khác.
• Kim Át Trí xuất hiện khi nào? Năm 65 theo Tam quốc sử ký, khi chính vua Thoát Giải nghe tiếng gà gáy trong đêm; năm 60 theo Tam quốc di sự, khi Hồ Công thấy ánh sáng. Nhất Nhiên bác bỏ một niên đại thứ ba, coi là sai.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tư Lô, một nước nhỏ. Tam quốc chí (三國志), bộ sử Trung Hoa thế kỷ III, kể tên hai mươi bốn nước nhỏ của Thìn Hàn và Biện Hàn ở miền nam bán đảo, trong đó có nước Tư Lô (斯盧), và chép rằng Thìn Hàn “lúc đầu có sáu nước, dần chia thành mười hai nước”. Tam quốc di sự coi Tư Lô là một trong những tên gọi của nước Hách Cư Thế, và Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc đồng nhất nước ấy với Từ La Phạt trong thần thoại.
• Di dân Triều Tiên. Trong cùng bộ bách khoa, Kim Byeong-gon dẫn các di chỉ quanh Khánh Châu thuộc thế kỷ II TCN và các mộ quan tài gỗ khoảng năm 100 TCN, mà ông gắn với văn hóa Cổ Triều Tiên ở vùng tây bắc. Ông kết luận rằng nước Tư Lô quả thật được lập nên trong lúc di dân Triều Tiên đến định cư ở đó.
• Ba vị thủy tổ, ba dòng họ. Các mục của bộ bách khoa đọc những câu chuyện này như lịch sử của các thị tộc. Họ Phác, với ngựa trắng và việc từ trời giáng xuống, là những người mới đến rồi cai trị các làng; nhóm của Thoát Giải là dân đánh cá ở vùng biển phía đông Khánh Châu đã biết luyện sắt, nên Thoát Giải mới xưng là thợ rèn; họ Kim là một nhóm bản địa định cư từ trước, lấy gà làm vật tổ.
• Giếng La Tỉnh được khai quật bốn đợt từ năm 2002 đến 2005. Người ta tưởng có một cái giếng dưới tảng đá kê cột hình vuông, nhưng thứ tìm thấy là một hố hình bầu dục, cuối cùng được xác định là chỗ dựng cột; quanh đó có các rãnh và một hàng rào gỗ hình tròn có từ thời Sơ kỳ đồ sắt. Theo nhóm khai quật, cuối thế kỷ VII, dưới thời vua Văn Vũ (文武, Munmu), một tòa nhà hình bát giác được dựng ở đây, mỗi cạnh dài tám mét. Khoảng chín mươi viên ngói có khắc chữ 生, “sinh”. Dựa vào câu chuyện và sự gần âm của hai tên gọi, Kim Byeong-gon cho rằng nơi này có thể là thần cung ở Nại Ất, nhưng cũng lưu ý còn nhiều điều chưa rõ.
• Ngũ Lăng ở Khánh Châu là năm gò đất tròn, gò lớn nhất cao khoảng mười mét. Theo truyền thống, đó là mộ của Hách Cư Thế, Át Anh, Nam Giải, Nho Lý và Bà Sa. Các gò chưa từng được khai quật, và vì quanh Khánh Châu chưa xác nhận được mộ gò tròn nào sớm hơn thế kỷ III, Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc cho rằng còn quá sớm để gắn chúng với các vị vua được truyền tụng.
• Điện Sùng Đức (崇德殿, Sungdeokjeon), đền thờ Hách Cư Thế ở Khánh Châu, được dựng theo lệnh vua năm 1429, tế vào mùa xuân và mùa thu; năm 1752, một tấm bia ghi công đức của ông được dựng tại đây. Về Thoát Giải, Nhất Nhiên viết rằng việc nhà nước tế vị thần núi phía đông “đến nay chưa hề dứt”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Chu Mông: Chàng cung thủ sinh ra từ quả trứng: theo Tam quốc sử ký, Chu Mông lập Cao Câu Ly vào năm thứ hai mươi mốt đời Hách Cư Thế. Trong Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, Heo Won-gi so sánh: Chu Mông, cũng như Thoát Giải, bị vứt bỏ vì quả trứng không mang điềm thiêng từ trời, còn Hách Cư Thế và Thủ Lộ thì được tôn lên ngay. Kim Yeol-gyu so cái mỏ của Át Anh với Liễu Hoa, người bị cha kéo môi dài ra.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: Tam quốc sử ký coi dân sáu làng là di dân của nước Triều Tiên, và Kim Yeol-gyu đặt cái tên “lấy ánh sáng mà trị đời” cạnh câu “hoằng ích nhân gian” trong chuyện Đàn Quân.
• Thủ Lộ Vương và Hứa Hoàng Ngọc: Thủy tổ nước Già Da và hoàng hậu từ nước A Du Đà: vị vua lập nước Già Da (Gaya), có thần dân từng định giữ thuyền của Thoát Giải. Trong Giá Lạc quốc ký, hai người lại gặp nhau trong một cuộc thi biến hóa để tranh ngôi của Thủ Lộ.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: một bọc trứng bị bỏ ngoài đồng vì sợ điềm gở, cũng như quả trứng của Thoát Giải bị thả trôi trên biển. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kim Phú Thức, Tam quốc sử ký, quyển 1, “Hách Cư Thế cư tây can” và “Thoát Giải ni sư kim”, quyển 3, quyển 12 (lời bàn của Kim Phú Thức) và quyển 32 (“Tế tự”), bản Ngọc Sơn thư viện: Wikisource tiếng Trung, quyển 3, quyển 12, quyển 32; bản dịch tiếng Hàn quyển 1: Wikisource tiếng Hàn
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 1, “Tân La thủy tổ Hách Cư Thế vương”, bản in Khuê Chương Các năm 1512, kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn, Wikisource tiếng Hàn, Wikisource tiếng Hàn
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 1, “Đệ tứ Thoát Giải vương” và “Kim Át Trí, đời vua Thoát Giải”, bản in Khuê Chương Các năm 1512: Wikisource tiếng Trung, Wikisource tiếng Trung; kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 5, “Tiên Đào Thánh mẫu tùy hỷ Phật sự”, bản chép không kèm ảnh chụp, không ghi bản gốc, kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn
• Trần Thọ, Tam quốc chí, quyển 30, “Hàn truyện”: Wikisource tiếng Trung
• Ban Cố, Hán thư, quyển 99 trung, “Vương Mãng truyện”: Wikisource tiếng Trung
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 박혁거세 신화 (Kim Yeol-gyu), 혁거세거서간, 알영부인 (Sin Jong-won), 석탈해 신화 (Kim Yeol-gyu), 탈해이사금, 김알지, 사로국 (Kim Byeong-gon), 경주 나정 (Kim Byeong-gon), 경주 오릉, 숭덕전, 건국신화 (Heo Won-gi)
• Inoue Hideo, “赫居世” và “新羅”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha), và “新羅”, Nipponica: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.