Chu Mông: Chàng cung thủ sinh ra từ quả trứng

Phần lớn thần thoại lập quốc chỉ đến với chúng ta qua những cuốn sách viết rất lâu sau khi vương quốc ra đời. Cao Câu Ly thì tự khắc chuyện của mình. Năm 414, vua Trường Thọ dựng cho cha là vua Quảng Khai Thổ một tấm bia cao hơn sáu mét, và những dòng đầu tiên trên bia kể rằng vị thủy tổ của vương triều sinh ra từ một quả trứng vỡ.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Tam quốc sử ký, bộ sử cổ nhất còn lại của Triều Tiên, do Kim Phú Thức (Kim Busik) biên soạn năm 1145. Đây là bản kể bằng văn xuôi đầy đủ nhất; mục 3 cho thấy các văn bản cũ hơn và mới hơn khác nhau ở đâu.

1-1 Con Ếch Vàng Và Con Gái Hà Bá

Giải Phu Lâu (解夫婁, Haeburu), vua nước Phù Dư, đã già mà chưa có con trai. Một hôm, con ngựa vua cưỡi dừng lại ở đầm Côn Uyên, đứng trước một tảng đá lớn mà rơi nước mắt. Lật tảng đá lên, có một đứa trẻ nhỏ, sắc vàng, hình con ếch. Vua coi đó là con trời ban, đem về nuôi và đặt tên là Kim Oa, “Ếch Vàng”. Về sau, tể tướng tâu rằng trời đã giáng xuống bảo ông: con cháu của trời sẽ lập nước ở đây, hãy tránh đi. Giải Phu Lâu bèn dời sang một vùng đất bên bờ biển phía đông, gọi nước là Đông Phù Dư. Vào kinh đô cũ có một người lạ, tự xưng là Giải Mộ Sấu, con của Thiên Đế.

Khi Kim Oa làm vua, ông gặp một thiếu nữ ở sông Ưu Bột, phía nam núi Thái Bạch. Nàng nói: “Thiếp là con gái Hà Bá, tên là Liễu Hoa. Thiếp cùng các em ra chơi thì gặp một người đàn ông tự xưng là Giải Mộ Sấu, con Thiên Đế. Chàng dụ thiếp đến một ngôi nhà bên sông Áp Lục, dưới chân núi Hùng Tâm, rồi ăn nằm với thiếp. Sau đó chàng đi mất, không trở lại. Cha mẹ trách thiếp theo người mà không có mối mai, nên đày thiếp đến đây.”

1-2 Quả Trứng

Kim Oa thấy lạ, đem nàng giam trong một căn phòng. Ánh mặt trời chiếu vào nàng. Nàng tránh đi, tia nắng lại đuổi theo chiếu vào nàng. Nàng mang thai, rồi đẻ ra một quả trứng “lớn chừng năm thăng”.

Vua đem trứng cho chó và lợn, chúng không ăn. Vứt ra giữa đường, trâu bò và ngựa đều tránh. Vứt ra đồng, chim lấy cánh che phủ. Vua muốn đập vỡ mà không vỡ, đành trả lại cho mẹ. Người mẹ bọc trứng lại, đặt ở chỗ ấm, và một bé trai phá vỏ chui ra, cốt cách và dung mạo “anh tuấn lạ thường”.

1-3 Người Bắn Cung

Mới bảy tuổi, cậu bé đã khác hẳn người thường. Cậu tự làm cung tên, bắn trăm phát trúng cả trăm. Tiếng Phù Dư gọi người bắn giỏi là chu mông, nên đó thành tên cậu.

Kim Oa có bảy con trai, thường chơi với Chu Mông, nhưng không ai bằng được tài của chàng. Người con cả là Đái Tố (帶素, Daeso) tâu với vua: “Chu Mông không phải do người sinh ra, lại dũng mãnh. Nếu không sớm liệu, e rằng sau này sẽ thành họa. Xin trừ đi.” Vua không nghe, sai Chu Mông chăn ngựa. Chu Mông nhận ra con nào phi nhanh thì bớt cỏ cho gầy đi, còn con nào chậm chạp thì nuôi cho béo. Vua lấy ngựa béo để cưỡi, còn ngựa gầy thì cho Chu Mông. Khi đi săn, người ta chỉ cho Chu Mông ít tên, vậy mà chàng hạ được nhiều thú hơn ai hết. Rồi các vương tử và bầy tôi bàn mưu giết chàng. Mẹ chàng biết được, dặn: “Người trong nước sắp hại con. Với tài trí của con, đi đâu mà chẳng được? Ở lại lần lữa để chịu nhục, chẳng bằng đi thật xa mà làm nên sự nghiệp.”

1-4 Cây Cầu Cá Và Rùa

Chu Mông ra đi cùng ba người bạn là Oi, Mari và Hyeopbo (烏伊, 摩離, 陜父). Đến một con sông ở phía đông bắc sông Áp Lục, mà Tam quốc sử ký gọi là 淹淲水, thì không có cầu, còn quân đuổi theo đã gần sát. Chu Mông nói với dòng nước: “Ta là con Thiên Đế, cháu ngoại Hà Bá. Hôm nay ta chạy trốn, quân đuổi sắp tới nơi, biết làm sao đây?” Thế là cá và rùa nổi lên kết thành cầu, Chu Mông qua được sông. Rồi cá và rùa tản đi, kỵ binh phía sau không qua được.

1-5 Cao Câu Ly

Ở thung lũng Modun, Chu Mông gặp ba người, một người mặc áo gai, một người mặc áo vá, một người mặc áo rong nước. Chàng ban họ cho cả ba, giao việc cho từng người, và nói: “Ta sắp nhận mệnh lớn, mở nền móng, lại gặp được ba người hiền, há chẳng phải trời ban sao?” Cùng họ, chàng đến sông Tốt Bản. Đất đai màu mỡ, núi sông hiểm trở vững chãi, nhưng chưa kịp dựng cung điện, chàng chỉ dựng một túp lều bên sông Phất Lưu mà ở. Chàng đặt tên nước là Cao Câu Ly và lấy chữ Cao (高) làm họ. Năm ấy chàng hai mươi hai tuổi, tức năm 37 TCN.

Thấy lá rau trôi xuôi dòng, chàng biết thượng nguồn có người ở. Lần lên, chàng gặp Tùng Nhượng (松讓, Songyang), vua nước Phất Lưu, dòng dõi nhiều đời làm vua. Tùng Nhượng nói đất hẹp không chứa nổi hai vua, chàng nên làm phiên thuộc của ông. Hai bên cãi nhau, rồi đọ tài bắn cung, và Tùng Nhượng không địch nổi. Năm sau, Tùng Nhượng đem cả nước về hàng.

Năm thứ mười bốn, Liễu Hoa mất ở Đông Phù Dư, Kim Oa an táng bà theo lễ thái hậu. Năm thứ mười chín, con trai Chu Mông là Loại Lợi (類利, Yuri) cùng mẹ trốn từ Phù Dư sang. Cậu mang theo nửa thanh kiếm gãy, ghép vừa khít với nửa kia mà cha giữ. Mùa thu năm ấy, vua băng hà (“thăng hà”) khi bốn mươi tuổi, được táng ở Long Sơn và được tôn hiệu là Đông Minh Thánh Vương.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Bia Quảng Khai Thổ vương (năm 414) đứng ở nơi nay là thành phố Tập An, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. Vua Trường Thọ dựng bia cho cha là vua Quảng Khai Thổ; bia cao khoảng 6,4 mét, ban đầu có chừng 1.775 chữ. Trước phần kể công lao của vua, bia ghi việc lập quốc trong vài dòng:
  • “Xưa thủy tổ là vua Trâu Mâu dựng nền. Ngài từ Bắc Phù Dư mà ra, là con Thiên Đế, mẹ là con gái Hà Bá. Ngài phá trứng mà giáng xuống.”
  • Bên con sông lớn Yểm Lợi, vua nói: “Ta là con Hoàng Thiên, mẹ là con gái Hà Bá, là vua Trâu Mâu đây. Hãy vì ta mà nối lau sậy, nổi rùa lên!” Lời vừa dứt, lau sậy nối lại, rùa nổi lên, và vua qua sông.
• Mộ chí của Mâu Đầu Lâu (牟頭婁, Moduru), viết bằng mực trên vách một ngôi mộ ở Tập An, có lẽ vào đời vua Trường Thọ, được tìm thấy năm 1935, cũng mở đầu như thế: “Trâu Mâu Thánh Vương, cháu Hà Bá, con của mặt trời và mặt trăng, vốn từ Bắc Phù Dư mà ra.”
• Ngụy thư (魏書), bộ sử nhà Bắc Ngụy do Ngụy Thu hoàn thành năm 554, có một thiên về Cao Câu Ly. Trong thiên ấy không có dấu vết nào của câu về Đàn Quân mà Nhất Nhiên ghi là lấy từ một cuốn Ngụy thư. Theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, thiên này dựa vào những điều sứ giả Lý Ngao (李敖) biết được khi sang Cao Câu Ly năm 435. Câu chuyện ở đây đã có đủ ánh mặt trời, quả trứng, các con vật, đàn ngựa và cây cầu; bên bờ sông, Chu Mông xưng: “Ta là con của mặt trời.”
• Tam quốc sử ký (1145) cho bản văn xuôi đầy đủ nhất và niên đại 37 TCN. Chỗ nào khác với Ngụy thư, một lời chú trong sách ghi rõ.
• “Đông Minh vương thiên” (東明王篇) của thi nhân Lý Khuê Báo (Yi Gyu-bo, 1168–1241) là một bài thơ tự sự dài 282 câu năm chữ, nằm trong quyển 3 văn tập của ông. Phần chú của bài thơ trích dài “Đông Minh vương bản kỷ” trong Cựu Tam quốc sử (舊三國史, “Sử Tam Quốc cũ”), một bộ sử nay đã thất truyền.
• Tam quốc di sự của nhà sư Nhất Nhiên (thập niên 1280) chép gần như nguyên văn Tam quốc sử ký ở mục Cao Câu Ly. Còn mục Bắc Phù Dư, dẫn Cổ ký, thì cho Giải Mộ Sấu là một vị vua từ trời cưỡi xe năm rồng giáng xuống vào năm 59 TCN.

Trong lời tựa, Lý Khuê Báo kể lý do ông viết. Lần đầu nghe chuyện, ông cười, vì Khổng Tử “không nói chuyện quái dị”. Rồi tháng Tư năm 1193, ông có được Cựu Tam quốc sử. Đọc đi đọc lại ba lần, ông nhận ra đó “không phải ảo mà là thánh, không phải quỷ mà là thần”. Ông phàn nàn rằng khi soạn lại quốc sử, Kim Phú Thức đã lược bỏ nhiều. Ông làm thơ để “thiên hạ biết nước ta vốn là đất của bậc thánh”.

3 Những Dị Bản

• Đông Minh của nước Phù Dư. Vào thế kỷ I, nhà tư tưởng Trung Hoa Vương Sung kể trong Luận hành (論衡) chuyện Đông Minh (東明), thủy tổ nước Phù Dư. Một thị tỳ của vua một nước phương bắc mang thai vì một luồng khí “to bằng quả trứng gà” từ trời rơi xuống. Đứa bé bị vứt vào chuồng lợn, rồi chuồng ngựa, nhưng lợn và ngựa hà hơi cho nó sống. Lớn lên, cậu phải chăn trâu ngựa, bắn cung giỏi, rồi chạy về phương nam trốn ông vua sợ cậu cướp nước. Đến sông 掩淲, gần như trùng tên với sông 淹淲 trong Tam quốc sử ký, cậu “lấy cung đánh xuống nước”, cá và rùa nổi lên làm cầu, quân đuổi không qua được.
  • Trong bách khoa thư Nhật Bản Nipponica, Hamada Kōsaku viết rằng truyền thuyết Chu Mông “có nhiều yếu tố chung” với chuyện này. Trong bách khoa thư của nhà Heibonsha, Inoue Hideo cho biết thần thoại người chạy trốn lập nước đã được truyền như thần thoại của các tộc phương bắc từ thời Hậu Hán, và cũng thấy trong thần thoại lập quốc của Phù Dư và Bách Tế.
  • Trong một bài báo năm 2018, Song Yeong-dae tóm lại các nghiên cứu trước đó ở Hàn Quốc: Đông Minh và Chu Mông vốn là hai nhân vật riêng, và chính sử Trung Hoa phân biệt rõ hai chuyện. Hai người nhập làm một “Đông Minh Thánh Vương” từ lúc nào thì còn tranh cãi. Song cho rằng đó là dưới triều Cao Ly, bắt đầu từ năm 1011, khi đền thờ Đông Minh vương được gia thêm huân hiệu.
  • Nhất Nhiên đã biết chuyện Phù Dư. Cuối mục Cao Câu Ly, ông dẫn chuyện ấy từ một cuốn sách gọi là Chu lâm truyện (珠琳傳), rồi chú rằng đó là nói việc Đông Minh “làm vua Tốt Bản Phù Dư”.
• Cha là ai? Tấm bia chỉ nói “Thiên Đế”. Mộ chí Mâu Đầu Lâu nói “mặt trời và mặt trăng”, còn trong Ngụy thư Chu Mông tự xưng “con của mặt trời”. Tam quốc sử ký có cả Giải Mộ Sấu lẫn ánh nắng. Một lời chú trong Tam quốc di sự cho biết họ gốc của ông là Giải, và ông đổi sang họ Cao vì “nhận ánh mặt trời mà sinh ra”.
• Cây cầu làm bằng gì? Trên bia là lau sậy và rùa; mọi văn bản khác đều là cá và rùa. Trong Tam quốc sử ký, Chu Mông nói với dòng sông. Trong phần chú của Lý Khuê Báo, cũng như chuyện Đông Minh của Vương Sung, chàng lấy cung đánh xuống nước, và khi quân đuổi lên cầu thì cầu tan, họ chết đuối cả.
• Ai chọn ngựa? Trong Tam quốc sử ký, chính Chu Mông bỏ đói con ngựa hay. Trong phần chú của Lý Khuê Báo, người mẹ quất roi vào đàn ngựa, một con ngựa hồng nhảy qua hàng rào cao hai trượng. Chu Mông đâm kim vào lưỡi nó cho nó không ăn được, rồi rút kim ra khi vua đã đem con ngựa gầy ấy cho chàng.
• Bài thơ kể thêm những gì? Giải Mộ Sấu ngự xe năm rồng giáng xuống, hơn trăm người theo hầu cưỡi thiên nga trắng, và chiều nào cũng về trời. Hà Bá thử tài ông: Hà Bá hóa cá chép, chim trĩ, con hươu, thì Giải Mộ Sấu hóa rái cá, chim ưng, chó rừng. Hà Bá giận, kéo môi Liễu Hoa dài ra ba thước. Hai con chim bồ câu do mẹ sai mang đến cho Chu Mông hạt lúa mạch chàng bỏ quên. Một con hươu trắng bị treo ngược kêu mãi, đến khi trời mưa ngập kinh đô của Tùng Nhượng.
• Ông có chết không? Trên bia thì không: một con rồng vàng giáng xuống, cõng vua lên trời từ gò phía đông Hốt Bản. Tam quốc sử ký dùng chữ “thăng hà”, từ thường dùng khi vua mất, và chôn ông ở Long Sơn. Trong phần chú của Lý Khuê Báo, vua “lên trời không trở xuống”, và thái tử chôn ở Long Sơn chiếc roi ngọc vua để lại.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cao Câu Ly có thật. Inoue Hideo viết rằng có thể coi Cao Câu Ly lập nước vào nửa sau thế kỷ I TCN, và niên đại 37 TCN của Tam quốc sử ký “nhìn chung có thể chấp nhận”. Kinh đô đầu tiên được xác định là Ngũ Nữ sơn thành ở huyện Hoàn Nhân, tỉnh Liêu Ninh; về sau triều đình dời đến Quốc Nội thành ở Tập An, và năm 427 dời về Bình Nhưỡng.
• Một vị vua bị giết năm 12 CN. Hán thư chép rằng tướng của Vương Mãng là Nghiêm Vưu dụ “hầu Cao Câu Ly tên là Zou (騶)” đến rồi chém đầu. Inoue nhắc đến ý kiến đồng nhất Zou với Chu Mông, và cho rằng vị thủy tổ có cả hai mặt, truyền thuyết lẫn con người thật.
• Đền thờ. Theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, đền thờ Đông Minh được dựng ở các kinh đô của Cao Câu Ly và ở những thành trọng yếu như thành Liêu Đông; nước Bách Tế, vốn cũng nhận Đông Minh làm thủy tổ, cũng có đền thờ ông. Cao Ly, với chính quốc hiệu nói lên ý kế thừa Cao Câu Ly, cũng tôn trọng đền thờ ấy.
• Tấm bia biến mất khỏi sử sách sau khi Cao Câu Ly mất, và được một nông dân tìm lại vào khoảng năm 1880. Năm 2004, UNESCO công nhận tấm bia, cùng các kinh thành và lăng mộ quanh đó, là Di sản Thế giới “Kinh thành và lăng mộ của vương quốc Cao Câu Ly cổ” ở Trung Quốc.
• Lăng Đông Minh vương ở quận Ryokpo, Bình Nhưỡng, được Triều Tiên khai quật năm 1974 và xây lại quy mô lớn năm 1994. Giới học thuật Triều Tiên cho rằng lăng thủy tổ được dời về đây khi kinh đô dời về Bình Nhưỡng. Năm 2004, lăng được công nhận trong “Quần thể lăng mộ Cao Câu Ly”, Di sản Thế giới đầu tiên của Triều Tiên.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: Nhất Nhiên nối hai vị thủy tổ với nhau. Trong một lời chú ở mục Cao Câu Ly, ông dẫn Đàn Quân ký, kể Đàn Quân lấy con gái một vị Hà Bá và sinh con trai là Phu Lâu, rồi kết luận Phu Lâu và Chu Mông là anh em khác mẹ.
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: Lý Khuê Báo mở đầu bài thơ bằng những điều kỳ lạ của các thánh vương Trung Hoa, trong đó có “Nữ Oa vá trời xanh”, rồi mới chuyển sang những điều kỳ lạ của Đông Minh.
• Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng: hai cung thủ mà cây cung làm thay đổi thế giới. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: một thần thoại lập quốc khác có những quả trứng. Inoue Hideo coi việc sinh ra từ trứng trong thần thoại Chu Mông là một yếu tố phương nam, kết hợp với chuyện thụ thai nhờ ánh mặt trời của phương bắc. Ông không nhắc đến Việt Nam; chúng tôi đặt hai chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Phác Hách Cư Thế: Vị vua sinh ra từ trứng, thủy tổ của Tân La: vị thủy tổ của Tân La, cũng sinh ra từ trứng. Theo Tam quốc sử ký, Chu Mông lập Cao Câu Ly vào năm thứ hai mươi mốt đời Hách Cư Thế. Trong Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, Heo Won-gi so sánh: quả trứng của Chu Mông không mang điềm thiêng từ trời nên bị vứt bỏ, còn Hách Cư Thế thì được tôn lên ngay.

6 Nguồn Tham Khảo

• Văn bia Quảng Khai Thổ vương (năm 414): Wikisource tiếng Trung
• Mộ chí Mâu Đầu Lâu, theo cách đọc của Cảnh Thiết Hoa (Geng Tiehua): Wikisource tiếng Trung
• Ngụy Thu, Ngụy thư, quyển 100, “Cao Câu Ly truyện”: Wikisource tiếng Trung
• Kim Phú Thức, Tam quốc sử ký, quyển 13, “Đông Minh Thánh Vương”, bản Ngọc Sơn thư viện: Wikisource tiếng Trung; bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn
• Lý Khuê Báo, “Đông Minh vương thiên”, Đông Quốc Lý tướng quốc toàn tập, quyển 3: Wikisource tiếng Trung
• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 1, “Bắc Phù Dư” và “Cao Câu Ly”, bản in Khuê Chương Các năm 1512, kèm bản dịch tiếng Hàn: Wikisource tiếng Hàn, Wikisource tiếng Hàn
• Vương Sung, Luận hành, thiên 9, “Cát nghiệm”: Wikisource tiếng Trung
• Ban Cố, Hán thư, quyển 99 trung, “Vương Mãng truyện”: Wikisource tiếng Trung
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 동명왕 신화, 동명왕편, 광개토왕릉비, 모두루 묘지, 동명왕릉
• Song Yeong-dae, “고려의 주몽·동명 인식과 동명성왕 관념 성립”, Korean Studies Quarterly 41.3 (2018): accesson.kr
• Inoue Hideo, “朱蒙” và “高句麗”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha); Hamada Kōsaku, “朱蒙”, Nipponica: Kotobank, Kotobank
• Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO, các quyết định 28 COM 14B.25 và 14B.33 (Tô Châu, 2004), và các bản đánh giá của ICOMOS: whc.unesco.org, ICOMOS 1091, ICOMOS 1135

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.