Mai An Tiêm: Hòn đảo dưa hấu

Hằng năm, từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Ba âm lịch, một ngôi đền ở Nga Sơn, vùng biển Thanh Hóa, mở hội, và những đạo sắc phong đầu thế kỷ XX lại được đem ra đọc. Theo lời các cụ cao niên trông coi đền, sắc phong ghi công Mai Yển, hiệu An Tiêm, người đầu tiên khai khẩn dải đất ven biển này. Câu chuyện về ông thì cổ hơn những đạo sắc ấy rất nhiều: một người bị bỏ lại trên bãi cát cho đến chết, rồi được cứu sống nhờ một thứ quả chưa ai từng thấy.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Lĩnh Nam chích quái, theo bản chép trên Wikisource tiếng Hán, mang tên hai người hiệu đính thế kỷ XV là Vũ Quỳnh và Kiều Phú. Chỗ nào bản Eric Henry dịch sang tiếng Anh, theo một bản chép khác, kể khác đi, mục 3 sẽ ghi rõ.

1-1 Cậu Bé Mua Từ Thuyền Buôn

Sách mở đầu: đời Hùng Vương, có một bề tôi tên là Mai Tiêm (枚暹), vốn là người nước ngoài. Năm mới bảy, tám tuổi, cậu được vua mua lại từ một chiếc thuyền buôn về làm nô bộc. Lớn lên, Tiêm mặt mũi đoan chính, nhớ sự việc rất giỏi, được vua ban tên là Mai Yển (枚偃), hiệu là An Tiêm (安暹).

Vua ban cho một người vợ, sinh được con trai con gái. Vua tin dùng, giao cho nhiều việc, dần dần An Tiêm trở nên giàu sang. Quà cáp nối nhau kéo đến tận cửa, ông sinh lòng kiêu ngạo, thường nói: “Đều là vật tiền thân của ta cả, chẳng hề nhờ ơn chúa”, tức là những thứ mình có từ kiếp trước.

1-2 Bãi Cát Ngoài Biển

Lời ấy đến tai vua. Vua nổi giận: làm bề tôi mà tự sinh kiêu ngạo, không biết ơn chúa, lại bảo tất cả là vật tiền thân! “Nay ta đặt ngươi ra nơi không người ngoài biển, xem có còn vật tiền thân nữa không.”

Thế là Mai Yển bị đưa ra một bãi cát ngoài cửa biển huyện Nga Sơn (sách chú rằng có bản chép là Giáp Sơn), bốn bề không dấu chân người. Vua để lại lương ăn đủ bốn, năm tháng, cho ăn hết thì chết. Người vợ khóc lóc thảm thiết. An Tiêm cười: “Trời đã sinh ra ta thì ắt sẽ nuôi ta. Sống chết là ở trời, ta lo gì?”

1-3 Con Chim Từ Phương Tây

Bỗng có một con chim trắng từ phương tây bay đến, đậu ở góc núi, kêu ba bốn tiếng rồi nhả xuống bãi cát sáu bảy hạt dưa. Hạt nảy mầm, dây lan um tùm trên cát rồi kết quả. An Tiêm mừng rỡ: “Đây chẳng phải vật quái gở gì, đây là thứ trời dùng để nuôi ta.”

Ông bổ quả ra ăn, thấy vị thanh ngọt, tinh thần sảng khoái. Ông giữ hạt lại, năm sau gieo tiếp, đến mức cả nhà ăn không xuể. Quả thừa, ông đem đổi lấy gạo thóc nuôi vợ con.

Không biết quả ấy tên gì, vì chim ngậm hạt từ phương tây bay đến nên ông gọi là tây qua (西瓜), “dưa phương tây”. Khách đánh cá, đi buôn ăn thử đều khen ngon. Người các làng xa gần mua quả, rồi truyền giống đi khắp nơi.

1-4 Được Gọi Về

Về sau vua nhớ đến ông, sai người ra tận bãi cát hỏi xem còn sống hay không. Người ấy về tâu lại, vua than: “Hắn bảo là vật tiền thân, quả không phải nói suông.” Vua bèn cho gọi An Tiêm về, phục lại chức cũ, ban cho nô tì.

Bãi cát ông từng ở được đặt tên là An Tiêm châu (安暹洲), “bãi An Tiêm”, làng ở đó gọi là Mai thôn (枚村), “làng Mai”. Truyện khép lại bằng cách chỉ tên đất: đó chính là “bãi An Tiêm ở huyện Nga Sơn, xứ Thanh Hóa ngày nay”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Lĩnh Nam chích quái, nguồn cổ duy nhất mà chúng tôi tìm thấy. Trong bản Wikisource, truyện “Tây qua” là truyện thứ chín trong mười truyện của quyển 1, ngay sau truyện bánh chưng. Trong bài tựa năm 1492, Vũ Quỳnh cho biết ông chép lại và hiệu chính một bản cũ; năm 1493 Kiều Phú lại sửa định. Các bản chép không giống nhau: Eric Henry kể ra mười bốn bản chép tay ở các thư viện Hà Nội. Bản dịch tiếng Anh của ông, đăng trên Rising Asia Journal, chủ yếu theo văn bản Lê Hữu Mục in ở Sài Gòn năm 1959, vốn chép lại một bản sao làm vào thập niên 1920 cho học giả Phạm Quỳnh. Cả hai bản đều không ghi vua Hùng đời thứ mấy.
• Đại Việt sử ký toàn thư. Phần Ngoại kỷ do Ngô Sĩ Liên soạn năm 1479 chép chuyện Thánh Gióng và Sơn Tinh vào đời các vua Hùng. Trong quyển Ngoại kỷ chép về thời ấy, chúng tôi không thấy An Tiêm, cũng không thấy quả dưa nào.
• Nam Hải dị nhân liệt truyện. Sách của Phan Kế Bính, bản in lần thứ năm (1930), có truyện thần Phù Đổng và thần Tản Viên, nhưng không có truyện An Tiêm.
• Các bản kể hiện đại.
  • Nguyễn Trọng Thuật viết lại truyền thuyết thành tiểu thuyết Quả dưa đỏ, in năm 1925; Eric Henry cho biết sách từng đoạt giải.
  • Một bản kể khuyết danh, “Sự tích trái dưa hấu”, được chép trên Wikisource tiếng Việt, không ghi tác giả và năm, xếp vào mục truyện cổ tích.
  • Bản quen thuộc nhất với người Việt hôm nay là bài 21, “Mai An Tiêm”, trong sách Tiếng Việt 2 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống. Chúng tôi chưa xem được chính cuốn sách, chỉ đọc những đoạn được trích trong một giáo án và một bài giải vở bài tập.

3 Những Dị Bản

• Nô bộc, con nuôi hay hoàng tử?
  • Bản Wikisource: một cậu bé ngoại quốc bảy, tám tuổi, bị mua về làm nô bộc. Bản Henry dịch: một người ngoại quốc theo thuyền buôn đến khi “vừa tròn bảy tuổi”.
  • Bản kể khuyết danh: một đứa trẻ thông minh được vua Hùng thứ mười tám nuôi. Bài đọc ở trường: một người “được Vua Hùng yêu mến nhận làm con nuôi”.
  • Theo truyền thuyết mà nhà xã hội học Trần Cao Sơn ghi lại năm 2012: con trai vua Hùng thứ tư.
• An Tiêm đã nói gì?
  • “Vật tiền thân” (前身之物) trong bản Wikisource. Henry dịch lời khoe ấy thành những thứ “do họ hàng đời trước cho”, và để nhà vua nhắc lại rằng chúng “đều từ tổ tiên mà có”.
  • Trong truyền thuyết Trần Cao Sơn ghi lại, câu nói gây họa là một câu tục ngữ: “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”.
  • Bản kể khuyết danh: ông cho rằng tự sức mình tài giỏi mới gây dựng được sự nghiệp. Bài đọc ở trường chỉ nói nhà vua “hiểu lầm lời nói” của An Tiêm.
• Lương ăn để lại bao lâu? Đủ bốn, năm tháng trong bản Wikisource; bốn năm trong bản Henry dịch.
• Con chim. Một con chim trắng từ phương tây, đậu ở góc núi (Wikisource). Một con hạc trắng từ phương tây, vào tháng tư, đậu trên núi cao (Henry). “Một con chim lạ” từ phương tây, vào mùa hạ (bản kể khuyết danh). Trong bài đọc ở trường, An Tiêm gieo hạt do chim thả xuống vì nghĩ thứ quả chim ăn được thì người cũng ăn được. Theo Trần Cao Sơn, con chim đánh rơi một mảnh dưa ăn dở.
• Vua biết tin bằng cách nào? Trong cả hai bản cổ, vua tự nhớ đến ông rồi sai người ra xem. Bài đọc ở trường kể An Tiêm “khắc tên mình vào quả rồi thả xuống biển, nhờ sóng đưa vào đất liền”; một người dân vớt được quả lạ đem dâng vua, vua hối hận. Theo Trần Cao Sơn, cũng có quả dưa mang dấu tích đến tay vua do dân sở tại dâng lên.
• Kết thúc.
  • Bản Wikisource: được phục chức, ban nô tì, bãi cát và làng được đặt tên theo ông.
  • Bản Henry dịch: còn được ban thêm thê thiếp; nơi ấy được gọi là “An Tiêm Sa Châu”, hòn đảo gọi là Mai An. Dân gian gọi An Tiêm là “cha mẹ của dưa hấu”, và đến nay ở đó người ta vẫn dâng dưa hấu cúng tổ tiên, một tục lệ “bắt đầu từ An Tiêm”.
  • Bản kể khuyết danh: ông đem giống dưa về dâng vua, rồi phát hạt cho dân trồng trên những vùng đất cát.
• Vì sao gọi là “dưa hấu”? Sách cổ chỉ giải thích chữ tây qua. Bản kể khuyết danh thêm rằng người Tàu ăn thấy ngon, khen là “hẩu”, nên về sau gọi trại thành dưa hấu. Từ này đã có từ năm 1651, khi Alexandre de Rhodes đưa “dưa hấu” vào cuốn từ điển Việt–Bồ–La của mình, giải nghĩa bằng tiếng Bồ Đào Nha là pateca và tiếng Latinh là pepo aqueus, “dưa nhiều nước”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngôi đền. Đền thờ Mai An Tiêm ở làng Văn Đức, Nga Sơn, là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Các cụ cao niên trông coi đền cho biết ở đây còn lưu giữ bốn đạo sắc phong thời Duy Tân và Khải Định, đầu thế kỷ XX, phong cho Mai Yển, hiệu An Tiêm, người đầu tiên có công khai khẩn vùng đất ven biển Nga Sơn. Sắc phong được đem ra đọc trong lễ hội của đền vào các ngày 12, 13 và 14 tháng Ba âm lịch. Báo Thanh Hóa, khi đưa tin lễ dâng hương ở đền ngày 12, gọi ông là “Đức Thánh Mai An Tiêm”.
• Đất lấn ra biển. Theo nhà xã hội học Trần Cao Sơn, phần lớn đất Nga Sơn là đất do biển lùi để lại, còn dải đất mới nhất ven biển thì do phù sa bồi đắp chỉ trong khoảng bốn, năm trăm năm trở lại đây. Theo cách đọc của ông, truyền thuyết giải thích ba điều người trong vùng ai cũng biết: vì sao có hòn núi mang tên Mai An Tiêm, vì sao Nga Sơn nổi tiếng dưa đỏ, và vì sao nơi đây có dòng họ Mai đông đúc. Lĩnh Nam chích quái cũng đã nhắc đến một “làng Mai”.
• Cái tên từ phương tây. Ở Trung Hoa, chữ 西瓜 (tây qua) đã có trong sách vở từ thế kỷ X. Hồ Kiều (胡嶠), một viên quan sống bảy năm ở đất Khiết Đan rồi trốn về năm 953, kể rằng chính ở đó ông “mới được ăn tây qua”. Người ta bảo ông rằng người Khiết Đan đánh bại Hồi Hột mới có được giống ấy; quả “to như quả bí đao bên Trung Quốc mà vị ngọt”. Lời kể của ông còn lại trong Tân Ngũ Đại sử của Âu Dương Tu. Tây qua là cách đọc Hán Việt của hai chữ ấy, và Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895–1896) vẫn giải nghĩa: “Tây qua. Dưa hấu, thứ dưa lớn trái, có nhiều nước mà ngọt.”

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Lang Liêu và bánh chưng: Hai thứ bánh của ngày Tết: trong bản Wikisource của Lĩnh Nam chích quái, truyện bánh chưng đứng ngay trước truyện này, và Eric Henry xếp cả hai vào nhóm truyện giải thích nguồn gốc tên gọi và phong tục. Trong bản ông dịch, dưa hấu của An Tiêm, cũng như bánh của Lang Liêu, rốt cuộc đều thành lễ vật dâng tổ tiên.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: một câu chuyện khác của thời Hùng Vương trong quyển 1 Lĩnh Nam chích quái. Toàn thư chép chiến công của Gióng như chuyện lịch sử; còn bãi cát của An Tiêm thì chưa bao giờ đi vào quốc sử.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: truyền thuyết nổi tiếng còn lại của đất Nga Sơn. Động mang tên Từ Thức cũng nằm trong huyện này.

6 Nguồn Tham Khảo

• Lĩnh Nam chích quái, quyển 1, “Tây qua truyện”, bản do Vũ Quỳnh hiệu chính và Kiều Phú sửa định, cùng bài tựa của Vũ Quỳnh (1492): Wikisource (Hán văn), bài tựa
• Eric Henry dịch, “The Legend of the Watermelon”, Lĩnh Nam chích quái, truyện số 9, chủ yếu theo văn bản do Lê Hữu Mục công bố (Sài Gòn, 1959), cùng bài dẫn nhập của dịch giả, Rising Asia Journal 6.2 (2026): Quyển 8, Dẫn nhập
• Ngô Sĩ Liên và các sử thần, Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 1: Wikisource (Hán văn)
• Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện, in lần thứ năm, Lê Văn Phúc hiệu chính (Hà Nội, 1930), mục lục: Wikisource tiếng Việt
• “Sự tích trái dưa hấu”, một bản kể hiện đại không ghi tác giả và năm: Wikisource tiếng Việt
• Tiếng Việt 2, tập hai, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, bài 21 “Mai An Tiêm”, theo các đoạn trích trong một giáo án và một bài giải vở bài tập: VietJack, Lời giải hay
• Trần Cao Sơn, “Truyền thuyết quả dưa hấu – Mai An Tiêm từ góc nhìn xã hội học lịch sử”, Khoa học xã hội Việt Nam số 2 (2012): 37–44: VJOL
• Hà Đồng, “Thanh Hóa: lưu giữ sắc phong về Mai An Tiêm”, Tuổi Trẻ, 3/10/2009: tuoitre.vn
• Mạnh Cường và Phan Thắng, “Dâng hương tưởng nhớ Đức Thánh Mai An Tiêm”, Báo Thanh Hóa, 23/4/2021: baothanhhoa.vn
• Susanne S. Renner và cộng sự, “A chromosome-level genome of a Kordofan melon illuminates the origin of domesticated watermelons”, PNAS 118, số 23 (2021): e2101486118: PubMed Central
• Âu Dương Tu, Tân Ngũ Đại sử, quyển 73, có lời kể của Hồ Kiều về đất Khiết Đan: Wikisource (Hán văn)
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, tập 2, mục “Qua”: Wikisource tiếng Việt
• Alexandre de Rhodes, Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, Roma, 1651), mục “hấu”: Wikisource tiếng Việt
• “スイカ” (Dưa hấu), Nipponica và Sekai daihyakka jiten: Kotobank
• “Từ Thức - hang động bậc nhất xứ Thanh”, VnExpress, 9/6/2023: vnexpress.net

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.