Lang Liêu và bánh chưng: Hai thứ bánh của ngày Tết

Những ngày giáp Tết, nhiều gia đình miền Bắc lại gói gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn trong lá dong thành những chiếc bánh vuông, rồi đỏ lửa canh nồi bánh suốt đêm. Đó là bánh chưng. Truyền thuyết kể rằng chiếc bánh ấy từng giúp một hoàng tử được nối ngôi cha.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Lĩnh Nam chích quái, ở “Truyện bánh chưng” (蒸餅傳), theo bản chép trên Wikisource tiếng Hán, mang tên hai người hiệu đính thế kỷ XV là Vũ Quỳnh và Kiều Phú. Chỗ nào bản mà Eric Henry dịch sang tiếng Anh khác đi, mục 3 sẽ nói rõ.

1-1 Cuộc Thi Của Vua Hùng

Vua Hùng đã phá xong quân Ân, như truyền thuyết Thánh Gióng kể lại, trong nước được yên ổn. Vua muốn truyền ngôi cho con, bèn họp các quan lang, tức các hoàng tử, cả thảy hai mươi hai người, mà phán: ai tìm được của ngon vật quý để cuối năm dâng cúng Tiên vương cho trọn đạo hiếu, người ấy sẽ được nối ngôi.

Các hoàng tử đua nhau đi tìm của lạ trên cạn dưới nước, nhiều không kể xiết.

1-2 Người Con Thứ Mười Tám

Chỉ riêng người con thứ mười tám là Lang Liêu (郎僚) không biết xoay xở ra sao. Mẹ chàng vốn đơn chiếc, nghèo hèn, lại đã mất vì bệnh từ trước; bên mình chàng cũng chẳng có mấy người giúp đỡ. Ngày đêm lo nghĩ, chàng ngủ không yên giấc.

Một đêm, chàng nằm mộng thấy một vị thần nhân (神人) đến bảo: “Trong các vật của trời đất mà người ta quý, không gì hơn gạo. Gạo nuôi người, làm cho người khỏe mạnh. Ăn mãi không chán, không thứ gì đứng trước được nó.”

Thần dặn chàng lấy gạo nếp làm bánh, “hoặc vuông hoặc tròn, để tượng hình trời đất”. Lá bọc ở ngoài, của ngon giấu ở trong, để ngụ cái ơn nặng nề của cha mẹ sinh thành, nuôi nấng con cái.

1-3 Hai Thứ Bánh Gạo Nếp

Lang Liêu giật mình tỉnh dậy, mừng rỡ nói: “Thần nhân giúp ta rồi!” Chàng làm đúng như lời dặn. Chàng chọn gạo nếp trắng tinh, chỉ lấy những hạt tròn đều, không sứt mẻ, vo thật sạch, rồi lấy lá xanh gói thành hình vuông, đặt của ngon vào giữa, phỏng theo hình “trời đất bao chứa muôn vật” (以象天地包藏萬物). Bánh nấu cho chín, nên gọi là bánh chưng (蒸餅).

Chàng lại đồ xôi nếp, giã nhuyễn, nặn thành hình tròn để tượng trời. Sách gọi thứ bánh này là 薄持餅, tức bánh giầy ngày nay.

1-4 Vua Cha Chọn Người

Đến ngày hẹn, vua bảo các con bày hết lễ vật ra, rồi đi xem lần lượt từng mâm: thứ gì cũng có. Riêng Lang Liêu chỉ dâng hai thứ bánh. Vua lấy làm lạ, hỏi han, Lang Liêu bèn kể lại đầu đuôi giấc mộng.

Vua nếm thử, thấy bánh vừa miệng, ăn mãi không chán, hơn hẳn mọi món các con khác bày ra, khen ngợi hồi lâu, rồi xếp Lang Liêu đứng đầu. Từ đó, mỗi dịp tuế thời tiết lễ, vua thường lấy bánh ấy dâng cúng cha mẹ; thiên hạ bắt chước theo, “đến nay vẫn thế”. Sách khép lại bằng một lối chơi chữ: vì tên Lang Liêu, nên thức ăn ngày tết được gọi là tiết liệu (節料).

1-5 Hai Mươi Mốt Người Anh Em

Vua truyền ngôi cho Lang Liêu. Hai mươi mốt người anh em chia nhau giữ các nơi phên giậu, mỗi người lập thành bộ đảng riêng, làm phiên quốc. Về sau họ tranh nhau làm đầu, ai nấy dựng rào gỗ để che chắn cho mình. Sách bảo các tên gọi sách, thôn, trang, phường bắt đầu có từ đấy.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Lĩnh Nam chích quái là văn bản cổ duy nhất kể truyện này. Trong bài tựa năm 1492, Vũ Quỳnh cho biết ông chép lại và hiệu chính một bản cũ; năm 1493, Kiều Phú lại sửa định. Các bản chép tay không giống nhau: Eric Henry đếm được mười bốn bản ở các thư viện Hà Nội. Chúng tôi đọc hai bản.
  • Bản trên Wikisource tiếng Hán, mang tên Vũ Quỳnh và Kiều Phú, xếp truyện này thứ tám trong quyển 1.
  • Bản dịch tiếng Anh của Henry (Rising Asia Journal), chủ yếu theo văn bản Lê Hữu Mục công bố ở Sài Gòn năm 1959, vốn in lại một bản chép tay làm vào thập niên 1920 cho học giả Phạm Quỳnh. Ở đó, đây là truyện số 8, “The Legend of the Rice Cakes”.
• Đại Việt sử ký toàn thư không chép chuyện này. Phần Ngoại kỷ (1479) chép chuyện Thánh Gióng và Sơn Tinh dưới thời các vua Hùng, nhưng không có bánh, cũng không có Lang Liêu. Dẫu vậy, sách có ghi con trai vua gọi là quan lang (官郎), đúng chữ mà Lĩnh Nam chích quái dùng để gọi hai mươi hai hoàng tử. Việt điện u linh tập (1329) cũng không có chuyện bánh.
• Từ điển Việt–Bồ–La của Alexandre de Rhodes (Roma, 1651) giảng bánh chưng bằng tiếng Bồ Đào Nha là thứ bánh “làm vào dịp năm mới, bằng gạo và thịt lợn”, và thêm bằng tiếng Latinh rằng bánh “chỉ làm vào đầu năm”.
• Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) có các mục bánh chưng, bánh giầy và bánh tét (mục 4).
• Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) không kể truyền thuyết nhưng tả cỗ Tết: sáng mồng một làm cỗ cúng gia tiên, “cỗ bàn to nhỏ thế nào cũng được, nhưng làm sao cũng phải có bánh chưng”, cùng cá kho, giò, chả, dưa hành, thịt bò. Ở chốn quê thôn còn có họ bánh chưng: người chơi họ góp dần tiền mỗi tháng, cuối năm hàng hội làm bánh, chia cho mỗi người một phần để ăn Tết.
• Văn bản trong sách giáo khoa. “Bánh chưng, bánh giầy” là truyền thuyết học sinh đọc trong chương trình Ngữ văn 6. Truyện giữ cốt truyện cũ nhưng viết lại khá nhiều chi tiết (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Vua nào, con thứ mấy? Bản Wikisource không ghi vua Hùng đời thứ mấy, và Lang Liêu là con thứ mười tám trong hai mươi hai người con. Trong bản Henry dịch, chàng là con thứ chín trong hai mươi hai người, và lời dẫn của Henry ghi là vua Hùng thứ ba, đời mà bản ấy đặt cuộc chiến với giặc Ân. Các bản kể hiện đại thường nói là đời Hùng Vương thứ sáu. Sách giáo khoa cho vua hai mươi người con trai, Lang Liêu vẫn là con thứ mười tám. Ở Dữu Lâu (Việt Trì), truyền thuyết địa phương cho chàng là con thứ sáu của vua Hùng thứ sáu, sinh ở làng này, về sau lên ngôi làm vua Hùng thứ bảy, hiệu Hùng Chiêu Vương.
• Tên người là gì? 郎僚 (Lang Liêu) trong bản Wikisource, Lang Liệu (郎燎) trong bản Henry. Có bản chép là Tiết Liêu hay Tiết Liệu. Bản Henry đảo ngược lối chơi chữ ở cuối truyện: ở đó, chính hoàng tử được người đời gọi là “Tiết Liệu”.
• Ai nghĩ ra hai thứ bánh? Trong cả hai bản cổ, thần nhân dạy cho chàng cả hình bánh lẫn ý nghĩa. Trong sách giáo khoa, thần chỉ khen hạt gạo rồi bảo “Hãy lấy gạo làm bánh mà lễ Tiên vương”. Lang Liêu, người quen “trồng lúa, trồng khoai”, tự nghĩ cách làm; còn vua cha đặt tên và giảng ý nghĩa của bánh.
• Lá gói và cách nấu. “Lá xanh”, nấu “cho chín” trong bản Wikisource; lá chuối trong bản dịch của Henry; lá dong trong vườn, nấu “một ngày một đêm” trong sách giáo khoa.
• Lá bọc ngoài nghĩa là gì? Theo lời thần trong bản Wikisource, lá bọc ngoài, của ngon ở trong là gửi gắm công sinh thành dưỡng dục của cha mẹ. Trong bản Henry, nhân bánh phỏng theo trời đất bao chứa muôn loài, những loài “sinh ra nhờ ơn Trời Đất”. Trong sách giáo khoa, vua nói “lá bọc ngoài, mĩ vị để trong” là ngụ ý người với người phải đùm bọc nhau.
• Tên bánh tròn. 薄持餅 trong bản Wikisource. Henry dịch tên bánh trong bản của ông là “thick cakes”, tức bánh dày.
• Kết truyện. Truyện cổ khép lại bằng hai mươi mốt người anh em và những hàng rào gỗ. Sách giáo khoa thì kết bằng việc nước ta chăm nghề trồng trọt, chăn nuôi, và có tục ngày Tết làm bánh chưng, bánh giầy.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Đêm canh nồi bánh. Bánh chưng vẫn được gói tay bằng lá dong, với gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, buộc thành hình vuông rồi luộc suốt đêm trước Tết. Một truyện cười trong Tiếu lâm An Nam của Thọ An (Phạm Duy Tốn), in lần đầu năm 1912, mở đầu bằng cảnh hai vợ chồng tối ba mươi Tết nấu bánh chưng, chia nhau canh nồi bánh: chồng canh từ chập tối đến nửa đêm, vợ canh từ nửa đêm đến sáng.

• Bánh vuông và bánh dài. Ở miền Nam, bánh Tết là bánh tét, đòn bánh hình trụ dài. Huỳnh Tịnh Của giải thích tên bánh từ chữ tét, vì khi ăn phải “tét ra từ khoanh”, và thêm rằng “có kẻ hiểu là bánh gói ngày tết”. Nói chữ, ông viết, thì đó là thiên bỉnh (天餅), “hiểu về nghĩa thiên viên địa phương, trời tròn đất vuông”; còn bánh chưng vuông “cũng kêu là địa bỉnh” (地餅). Ở Phú Thọ, theo một nghiên cứu năm 2020, cả bánh chưng vuông lẫn bánh chưng dài (bánh tày) đến nay vẫn được gói phổ biến.
• “Fakelore”. Sử gia Trần Quốc Vượng cho rằng “thoạt kỳ thủy”, bánh chưng không gói vuông mà gói tròn như đòn bánh tét; ở Cổ Loa, ngoại thành Hà Nội, ông viết, bà con vẫn gói bánh chưng như đòn bánh tét. Với ông, trời tròn đất vuông là “một triết lý Trung Hoa muộn màng”; gán nó cho hai thứ bánh là “Fakelore (trí tuệ giả dân gian)” chứ không phải folklore. Ông đọc ở đó một cặp của tín ngưỡng phồn thực dân gian: bánh chưng tròn dài là dương, bánh dầy tròn dẹt là âm. Ông cũng lưu ý rằng hai thứ bánh không phải chỉ Việt Nam mới có: ở Tứ Xuyên có thứ bánh lễ gói tròn gần giống bánh tét, còn bánh mochi ngày Tết của người Nhật, mà ông tả theo nhà dân tộc học Nhật Bản Ōbayashi Taryō, thì “chính là bánh dầy”.
• Một thứ bánh, ba cách viết. Người ta viết bánh giầy, bánh dầy hay bánh dày. Huỳnh Tịnh Của viết bánh giầy; Phan Kế Bính dùng cả giầy lẫn dầy; Henry và nhóm tác giả ở Phú Thọ viết dày. Năm 2010, khi phông lễ hội Đền Hùng in thành “bánh trưng, bánh giày”, GS.TS Nguyễn Đức Tồn, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, nói với VnExpress rằng chỉ duy nhất cách viết “bánh chưng”, “bánh giầy” là đúng. Sách giáo khoa cũng viết giầy, và bài này theo cách viết ấy.
• Ở Đền Hùng. Lễ hội Đền Hùng ở Phú Thọ năm nào cũng có hội thi gói, nấu bánh chưng và giã bánh giầy.
• Nơi thờ Lang Liêu. Ở Dữu Lâu (Việt Trì) có ngôi miếu cổ thờ Lang Liêu Đại Vương, và ngày giỗ ngài là mồng mười tháng tư âm lịch. Tương truyền cánh đồng Hương Trầm gần đó là nơi hoàng tử cấy lúa nếp.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: cuộc chiến với giặc Ân mà vua Hùng vừa thắng khi câu chuyện này bắt đầu. Lĩnh Nam chích quái chép truyện ấy trước truyện này ba truyện, trong cùng một quyển.
• Mai An Tiêm: Hòn đảo dưa hấu: truyện kế tiếp trong bản Lĩnh Nam chích quái trên Wikisource, và trong bản dịch của Henry cũng là truyện liền sau, trong phần về nguồn gốc các phong tục. Thêm một thức ăn được đặt lên bàn thờ tổ tiên.
• Táo quân: Những vị thần bếp về chầu trời: câu chuyện còn lại của ngày Tết. Một tuần trước năm mới, ngày 23 tháng Chạp, các vị thần bếp về trời.
• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: một vua Hùng khác cũng đặt cuộc thi lễ vật, lần này để kén rể. Trong bản sách giáo khoa của truyện ấy, sính lễ có cả một trăm nệp bánh chưng.

6 Nguồn Tham Khảo

• Lĩnh Nam chích quái, quyển 1, “Truyện bánh chưng” (蒸餅傳), bản do Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính: Wikisource (Hán văn)
• Eric Henry dịch, “The Legend of the Rice Cakes”, truyện số 8 của Lĩnh Nam chích quái, theo văn bản do Lê Hữu Mục công bố (Sài Gòn, 1959), cùng lời giới thiệu của dịch giả, Rising Asia Journal 6.2 (2026): Quyển 8, Lời giới thiệu
• Ngô Sĩ Liên và các sử thần, Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 1, “Hùng Vương”: Wikisource (Hán văn)
• Lý Tế Xuyên, Việt điện u linh tập, Lê Hữu Mục dịch từ bản chép tay A.751: bản PDF lưu trữ
• Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Từ điển Việt–Bồ–La, Roma, 1651), mục “chưng”: Wikisource tiếng Việt
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, cuốn 1 (1895), mục “bánh” và “chưng”: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt
• Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), chương XII “Tứ thời tiết lạp” và chương XXXI “Hội tư cấp”: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt
• Thọ An (Phạm Duy Tốn), Tiếu lâm An Nam, quyển thứ nhất, truyện số 5, in lần thứ ba (1924): Wikisource tiếng Việt
• Văn bản “Bánh chưng, bánh giầy” (Ngữ văn 6), theo trích dẫn trong các trang hướng dẫn học tập: loigiaihay.com, loigiaihay.com, vietjack.com
• Trần Quốc Vượng, “Triết lý bánh chưng – bánh dày”: bản lưu trữ
• Trịnh Thế Truyền, Nguyễn Thị Huyền, Hà Thị Lịch, “Bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa thời Hùng Vương qua hình tượng Lang Liêu và truyện bánh chưng bánh dày”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Hùng Vương tập 18, số 1 (2020): 87–92: hvu.edu.vn
• Trí Khang, “Lỗi chính tả tại lễ hội Đền Hùng”, VnExpress, 20/4/2010: vnexpress.net
• “Gần 200 đầu bếp cả nước về dâng hương tưởng nhớ Hoàng tử Lang Liêu”, Báo Văn hóa, 18/5/2024: baovanhoa.vn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.