Dokkaebi: Yêu tinh của Triều Tiên

Trong truyện cổ Triều Tiên, dokkaebi là thứ người ta gặp trên đường đi chợ về khi trời đã tối. Nó rủ vật nhau, và cứ đòi vật mãi suốt đêm; sáng ra, chỗ nó ngã xuống chỉ còn một cây chổi mòn. Nó gõ gậy xuống đất là vàng tuôn ra; nó bỏ chạy khi nghe tiếng hạt phỉ vỡ; nó mua cái bướu trên má một ông lão vì tưởng tiếng hát của ông phát ra từ đó. Hiếm khi nó giết ai. Trên đảo Jeju, thầy cúng và ngư dân gọi nó là yeonggam (lệnh giám, 令監), tức “quan lớn”, và dọn cỗ mời nó.

1 Câu Chuyện

Không có một câu chuyện dokkaebi duy nhất. Dưới đây là truyện cổ nhất được ghi chép, những gì các truyện kể về dokkaebi, và hai truyện nổi tiếng nhất, mỗi truyện kèm nguồn.

1-1 Tị Kinh Và Cây Cầu Của Lũ Quỷ

Tam quốc di sự, quyển 1, chép chuyện này ở mục “Đào Hoa nữ, Tị Kinh lang” (桃花女 鼻荊郎). Chân Trí vương (眞智王, Jinji) của Tân La (Silla), lên ngôi năm 576, muốn có một người đàn bà có chồng rất đẹp, tên là Đào Hoa nương. Nàng từ chối chừng nào chồng nàng còn sống. Năm ấy vua bị phế rồi mất; hai năm sau chồng nàng cũng qua đời. Thế rồi vị vua đã chết hiện về phòng nàng ban đêm, như lúc sinh thời, ở lại bảy ngày dưới mây năm sắc. Nàng sinh một con trai, đặt tên Tị Kinh.

Chân Bình vương (眞平王, Jinpyeong) nuôi đứa bé trong cung. Đêm nào Tị Kinh cũng bay qua Nguyệt Thành (月城, Wolseong) sang bờ sông Hoang Xuyên (荒川) chơi với một đám quỷ (鬼衆) cho đến khi chuông chùa sáng sớm vang lên. Vua bảo chàng sai lũ quỷ bắc một cây cầu qua con kênh phía bắc chùa Thần Nguyên (神元寺). Lũ quỷ đẽo đá, dựng xong cầu trong một đêm: đó là Quỷ Kiều (鬼橋), cây cầu của lũ quỷ.

Được hỏi có con quỷ nào làm quan được không, Tị Kinh đưa Cát Đạt đến. Cát Đạt làm việc tận tụy, cho đến một ngày hóa thành cáo bỏ trốn. Tị Kinh sai lũ quỷ bắt giết Cát Đạt, và từ đó lũ quỷ hễ nghe tên chàng là chạy. Người ta dán lên cửa mấy câu: “Con sinh từ hồn vị vua thánh, đây là nhà của Tị Kinh lang; hỡi lũ quỷ bay nhảy kia, chớ dừng chân nơi này.” Chính văn viết là quỷ (鬼). Im Dong-gwon coi đây là truyện dokkaebi đầu tiên được ghi chép.

1-2 Cây Chổi Lúc Bình Minh

Sau đây là những điểm chung của các truyện được ghi lại khắp Triều Tiên, theo bản tóm lược của Bách khoa toàn thư. Một người đi chợ về ban đêm gặp một gã khổng lồ cao bằng cây cột gỗ đầu làng (jangseung), gã rủ vật nhau. Hai bên vật gần đến sáng; người kia đâm vào cổ gã khổng lồ, hoặc lấy dây sắn trói gã vào gốc cây. Sáng ra, anh gọi dân làng đến xem, chỉ thấy một cái néo đập lúa cũ hay một cây chổi có que gỗ cắm xuyên qua.

Theo Im Dong-gwon, dokkaebi thường sinh ra từ những thứ như thế: chổi và que cời, dép rơm, chày, rây, nia, nồi, bát vỡ, nệm ngồi, những vật đã ngấm tay người hoặc dính máu phụ nữ, nên ở thôn quê người ta hay đốt chúng đi. Dokkaebi lui tới nhà hoang, cây cổ thụ, giếng bỏ, đường núi, ưa những đêm mưa âm u, và biến mất khi gà gáy. Chúng chỉ biết mỗi một họ là Kim, nên được gọi là “anh Kim” (Kim seobang).

Lửa dokkaebi băng qua cánh đồng ban đêm. Dokkaebi cũng làm việc để được ăn: theo một truyền thuyết ở Thượng Châu (尚州, Sangju), chúng đắp một con đập để được hứa một nồi cháo đậu đỏ. Trên đảo Jindo, những nhà sống bằng nghề biển rải bánh kiều mạch hoặc thạch kiều mạch ra bãi biển, “thứ mà người ta nói dokkaebi thích” (Na Gyeong-su).

1-3 Cây Gậy Và Hạt Phỉ

Truyện dokkaebi bangmangi, cây gậy của dokkaebi, được Park Hyun-sook tóm lại trong Bách khoa toàn thư như sau. Một người hiền lành đang kiếm củi trên núi thì thấy một hạt phỉ lăn đến: “Hạt này để biếu cha.” Một hạt nữa: “Hạt này biếu mẹ.” Hạt thứ ba: “Hạt này của mình.” Trời tối, anh vào trú trong một căn nhà bỏ hoang. Lũ dokkaebi kéo đến, gõ gậy, muốn gì là có nấy. Nấp một chỗ, anh cắn một hạt phỉ. Nghe tiếng rắc thật to, lũ dokkaebi vứt gậy bỏ chạy, và anh mang gậy về sống giàu có.

Người hàng xóm bắt chước, nhưng hạt đầu tiên giữ cho mình, hạt sau cho vợ, hạt cuối cùng mới cho cha mẹ. Khi anh ta cắn hạt phỉ trong căn nhà hoang, lũ dokkaebi không mắc lừa: chúng đánh anh ta một trận vì tội ăn trộm gậy.

Bản in cổ nhất chúng tôi tìm được là bằng tiếng Nhật, trong Chōsen no monogatari-shū (Tuyển tập truyện Triều Tiên, 朝鮮の物語集, 1910) của Takahashi Tōru. Ở đó một ông lão thật thà nhặt hạt sồi cho mẹ, cho vợ, cho con rồi cho mình; lũ yêu quái vừa gõ gậy xuống sàn vừa hô “Vàng ơi ra! Bạc ơi ra!”, nghe tiếng hạt vỡ thì tưởng căn nhà cũ sắp sập, bỏ chạy tán loạn.

1-4 Ông Lão Có Bướu

Một ông lão có cái bướu trên má cất tiếng hát ở chỗ một đám dokkaebi đang tụ tập. Chúng hỏi giọng hát hay thế từ đâu ra; ông bảo từ cái bướu. Chúng lấy cái bướu đi và trả cho ông của báu. Một ông hàng xóm cũng có bướu bèn đến hát cho chúng nghe. “Đồ nói dối,” chúng bảo, rồi gắn luôn cái bướu cũ lên má bên kia của ông ta (Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc). Trong bản năm 1910 của Takahashi, lũ dokkaebi còn giải thích: chúng đã bỏ nhiều tiền mua cái bướu, gắn lên má, mà chẳng hát được tiếng nào. Chúng gắn nó cạnh cái bướu của ông ta, rồi vừa đi vừa cười cái ngu của loài người.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chữ dokkaebi. Chữ dotgabi xuất hiện trong sách Phật giáo Thích phổ tường tiết (1447): người ta giết muông thú cúng thần linh và “mời dotgabi để cầu phúc, mong sống lâu”. Câu này ứng với một câu trong kinh Dược Sư, mà bản Hán văn của Huyền Trang ghi ở chỗ ấy là 魍魎 (võng lượng). Nguyệt ấn Thích phổ (月印釋譜, 1459) viết: “魅 (mị) là dotgabi”. Các sách từ vựng đời sau dùng dokgabi để dịch “dạ xoa tinh” và “hồ ly tinh” (1690), “lửa của dokgabi” cho 鬼火 (quỷ hỏa, 1748), 魍魎 (1880) và “quỷ một chân” (獨脚鬼, 1895) (Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc). Kim Jong-dae hiểu câu năm 1447 là bằng chứng người thời ấy thờ dokkaebi như thần trong nhà, và cho rằng chữ này ghép từ dot, “lửa” hoặc “hạt giống”, với abi, “người đàn ông trưởng thành”.
• Tam quốc di sự của nhà sư Nhất Nhiên (Iryeon, thập niên 1280), quyển 1: Tị Kinh và cây cầu của lũ quỷ.
• Tân tăng Đông Quốc dư địa thắng lãm (新增東國輿地勝覽, 1530), bộ địa chí của triều đình, ở mục Khánh Châu (慶州, Gyeongju): dân ở đó vẫn dán câu của Tị Kinh lên cửa, “đó là khởi đầu của Đậu Đậu Lý (豆豆里, Duduri) ở Đông Kinh”. Họ thờ một vị thần gọi là Mộc Lang (木郞), “tục gọi là Duduri”, và “từ sau Tị Kinh, tục thờ Duduri rất thịnh”.
• Uji shūi monogatari (Vũ Trị thập di vật ngữ, 宇治拾遺物語), tập truyện Nhật Bản khoảng năm 1220, có truyện cái bướu với tên “Oni ni kobu toraruru koto” (Bị quỷ lấy mất cái bướu).
• Khương Hãng (姜沆, Kang Hang, 1567–1618), học giả Triều Tiên bị bắt làm tù binh ở Nhật Bản từ năm 1597 đến năm 1600, viết bài “Lựu giới” (瘤戒, Lời răn về cái bướu), in trong Thụy Ẩn tập (睡隱集, 1658). Người kể cho ông nghe là một nhà sư Nhật mà ông gọi là Thuấn thủ tọa (舜首座).
• Takahashi Tōru, Chōsen no monogatari-shū (1910): có truyện “Kobutori” (Lấy bướu) và “Oni kingin-bō o ushinau” (Quỷ đánh mất gậy vàng gậy bạc), kèm chú thích rằng người Triều Tiên gọi mọi thần linh, yêu ma là tokkebi, rằng cây cổ thụ, núi sông nào cũng có, và “kẻ ngu phu ngu phụ” rất tôn sùng chúng.
• Sách giáo khoa và truyện thiếu nhi. Sách tập đọc tiếng Triều Tiên của Phủ Tổng đốc in truyện cái bướu năm 1915 với tên “Ông lão có bướu”; tập Chōsen dōwa-shū (Triều Tiên đồng thoại tập, 朝鮮童話集, 1924) của Phủ Tổng đốc in truyện cây gậy gần giống cách kể ngày nay. Về hai truyện như được kể ở các làng, Bách khoa toàn thư dẫn bộ điều tra văn học truyền miệng Hanguk gubi munhak daegye (1980–1988) của Viện Hàn Quốc học.

3 Những Dị Bản

• Truyện Triều Tiên hay truyện Nhật? Truyện cái bướu không có trong các tuyển tập truyện chép tay cuối thời Triều Tiên. Bách khoa toàn thư nêu hai cách nhìn: truyện theo sách tập đọc năm 1915 từ Nhật vào; hoặc vốn là truyện Triều Tiên, được chính quyền thuộc địa lợi dụng vì giống truyện Nhật. Kim Jong-dae coi truyện trong sách tập đọc là truyện Nhật. Bài “Lựu giới” của Khương Hãng cho thấy một văn nhân Triều Tiên đã nghe truyện này từ một nhà sư Nhật ba thế kỷ trước; còn Takahashi in nó như một truyện Triều Tiên năm năm trước sách tập đọc.
• Hát hay múa? Trong Uji shūi monogatari, ông lão múa trước lũ quỷ (oni): con màu đỏ mặc áo xanh, con màu đen đóng khố đỏ, có con một mắt, có con không có miệng. Chúng giữ cái bướu làm vật cầm cố để ông phải quay lại. Bản của Khương Hãng, đặt ở xứ Lữ Tống (Luzon), cũng có điệu múa và vật cầm cố, và người thứ hai thắt cổ tự tử. Trong các bản Triều Tiên, ông lão hát, và dokkaebi mua cái bướu.
• Hạt gì? Hạt phỉ trong bản tóm tắt của Park Hyun-sook, quả sồi (dotori) theo Im Dong-gwon, hạt cây sồi xanh (kashi) trong bản Takahashi. Trong vài dị bản, kẻ tham lam không bị đánh mà bị kéo dài tay chân.
• Một cây gậy cổ hơn. Dậu Dương tạp trở (酉陽雜俎) của Đoàn Thành Thức đời Đường kể chuyện Bang-i (旁㐌) người Tân La, thấy một đám trẻ áo đỏ lấy dùi vàng gõ vào đá để gọi ra rượu thịt, bèn lấy dùi mang về và giàu lên; người em tham lam trở về với cái mũi dài như vòi voi. Park Hyun-sook coi đây là một dạng thành văn sớm của truyện cây gậy, và là một trong những gốc của Hưng Phu truyện (興夫傳, Heungbu-jeon).
• Một chân hay khổng lồ? Im Dong-gwon cho dokkaebi một chân, vì thế người vật nhau mới quật ngã được chúng, và dẫn sách Bão Phác Tử (抱朴子) của Trung Hoa, nơi tinh núi “như đứa trẻ nhỏ, chỉ có một chân”. Những người kể chuyện mà Kim Jong-dae gặp thì tả một gã lông lá “to bằng cây cột đầu làng”.
• Đảo Jeju không có cây gậy. Kim Seon-hui không tìm thấy truyện cây gậy ở Jeju, nơi vị thần yeonggam đảm nhận vai trò ấy.
• Ngói dokkaebi? Những viên ngói mang khuôn mặt trợn mắt (ngói mặt quỷ, 鬼面瓦, gwimyeonwa) thường được gọi là ngói dokkaebi. Kim Jong-dae cho rằng họa tiết này từ Trung Hoa vào; nhà sử học mỹ thuật Kang Woo-bang, nguyên giám đốc Bảo tàng Quốc gia Gyeongju, lập luận rằng gương mặt trên ngói Tân La là rồng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Yeonggam của đảo Jeju. Ở Jeju, dokkaebi gọi là dochaebi, được tôn xưng yeonggam hay chambong (tham phụng, 參奉), những danh xưng của giới quan lại, mà Jeong Jin-hui hiểu là lời châm biếm của thường dân. Theo Yeonggam bonpuri, nó là con trai thứ bảy của một vị đại thần họ Heo ở Seoul. Nó thích thịt lợn, cháo cao lương và rượu soju, hay xuất hiện vào đêm sương mù, đeo theo các bà thợ lặn và góa phụ khiến họ đổ bệnh. Được đãi tử tế, nó làm nhà cửa giàu lên và lùa cá vào cho ngư dân, nên được thờ làm thần trong nhà, thần thuyền đánh cá, thần lò rèn hay thần miếu làng. Trong yeonggam-nori, diễn để chữa bệnh, nó xuất hiện với mặt nạ giấy, chiếc mũ gat cũ, áo khoác sờn và dép rơm, đối đáp bông đùa với thầy cúng (simbang), rồi được thả ra biển trên một chiếc thuyền rơm nhỏ (Jeong Jin-hui).
• Dokkaebi-gut trên đảo Jindo. Ở Jindo, các phụ nữ đã có chồng đội mặt nạ giấy hoặc bôi than đen lên mặt, đi từng nhà ban đêm, gõ vung nồi và mọi thứ kêu được, theo sau một cây sào treo chiếc váy lót dính máu kinh nguyệt, để đuổi dokkaebi ra khỏi làng. Đàn ông không được xem. Jeong Byeong-ho cho là lễ ngày mồng một tháng hai âm lịch; Na Gyeong-su cho là đêm trước rằm tháng giêng, và cả những năm có dịch bệnh.
• Lửa và mùa màng. Đêm 14 và 15 tháng giêng âm lịch, người ta nhìn lửa dokkaebi: đi từ đông sang tây là được mùa, từ tây sang đông là mất mùa (Im Dong-gwon).
• Bức tranh đầu tiên. Bức tranh được coi là cổ nhất vẽ dokkaebi nằm trong một tập tranh do họa sĩ Heo Ryeon vẽ vào cuối thế kỷ XIX: một hình dáng nhỏ, nhợt nhạt như đứa trẻ, cầm đuốc soi đường cho người con hiếu thảo Chae Hong-nyeom vượt cơn bão về kịp lễ giỗ cha.
• Đôi sừng. Kim Jong-dae, người bảo vệ luận án tiến sĩ về truyện dokkaebi năm 1993, cho rằng dokkaebi có sừng chính là oni của Nhật. Ông lần ra nguồn gốc ở tranh minh họa truyện cái bướu trong sách tập đọc thời thuộc địa: năm 1915 dokkaebi chưa có sừng, đến bản năm 1923 thì có thêm sừng, từ thập niên 1940 thì hình dạng ngày nay cố định hẳn. Ngay trong bản tiếng Nhật năm 1910 của Takahashi, lũ yêu quái trong truyện cây gậy đã được viết là 鬼 (oni), cầm “gậy vàng gậy bạc”. Ngược lại, nhà sưu tập tranh dân gian Zo Za-yong cho rằng yêu tinh của cả Đông Á đều bắt nguồn từ Triều Tiên, và đều có sừng (theo Lee Jong-ho thuật lại).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Oni: Loài quỷ khổng lồ của Nhật Bản: theo Kim Jong-dae, dokkaebi ngày nay đã mượn sừng, da hổ và chùy sắt của loài quỷ Nhật Bản. Tsukumogami trong bài về oni, những đồ dùng cũ bị vứt bỏ hóa thành oni, có chung một đề tài với dokkaebi sinh ra từ cây chổi mòn; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai loại này.
• Tengu: Yêu tinh của núi rừng: Nomura Keiko cho biết trong Seisuishō (Tỉnh thụy tiếu, 醒睡笑) thời Edo, kẻ lấy cái bướu không phải oni mà là tengu, và người mất bướu là một cư sĩ đã cạo tóc.
• Heungbu và Nolbu: Những quả bầu của chim én: Park Hyun-sook xếp chuyện Bang-i, với chiếc dùi vàng là dạng cổ hơn của cây gậy dokkaebi, vào số những truyện gốc của Hưng Phu truyện; theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc, trong các bản kể miệng của chuyện Bang-i, người anh nghèo có được cây gậy nhờ tiếng cắn hạt phỉ làm lũ dokkaebi hoảng sợ.
• Gumiho: Hồ ly chín đuôi của Triều Tiên: trong chuyện Tị Kinh ở Tam quốc di sự, con quỷ Cát Đạt hóa thành cáo để trốn đi.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 1, “Đào Hoa nữ, Tị Kinh lang”, bản in Khuê Chương Các năm 1512: Wikisource tiếng Trung, Wikisource tiếng Trung, Wikisource tiếng Trung
• Thích phổ tường tiết 9:36b (1447) và Nguyệt ấn Thích phổ 21:91a (1459), cùng các sách từ vựng đời sau, trong phần “thông tin lịch sử” của Urimalsaem, mục “도깨비”: Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc; Huyền Trang dịch, Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai bản nguyện công đức kinh: Wikisource tiếng Trung
• Tân tăng Đông Quốc dư địa thắng lãm, quyển 21, phủ Khánh Châu, kèm bản dịch tiếng Hàn: Cơ sở dữ liệu Cổ điển Hàn Quốc, Cơ sở dữ liệu Cổ điển Hàn Quốc
• Uji shūi monogatari, quyển 1, “Oni ni kobu toraruru koto”, văn bản trong Kokushi taikei (Quốc sử đại hệ, 國史大系), tập 17 (1901): Wikisource tiếng Nhật
• Khương Hãng, “Lựu giới”, Thụy Ẩn tập, quyển 3: Cơ sở dữ liệu Cổ điển Hàn Quốc
• Đoàn Thành Thức, Dậu Dương tạp trở, tục tập, quyển 1: Wikisource tiếng Trung; Cát Hồng, Bão Phác Tử, dẫn trong Thái Bình ngự lãm, quyển 886: Wikisource tiếng Trung
• Takahashi Tōru, Chōsen no monogatari-shū (Nikkan shobō, 1910), “Kobutori” và “Oni kingin-bō o ushinau”: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: Im Dong-gwon, 도깨비; 도깨비 설화; Park Hyun-sook, 도깨비방망이 설화; 혹부리 영감 설화; 방이 설화; Jeong Byeong-ho, 도깨비굿; Jeong Jin-hui, 영감놀이
• Bách khoa Văn hóa Jindo số: Na Gyeong-su, 마을신앙 và 정월대보름; Lee Yun-seon và Park Jong-o, 민속놀이
• Kim Seon-hui, “제주도 도깨비담의 특징”, Inmunhak yeongu số 25 (Đại học Quốc gia Jeju, 2018), tóm tắt: earticle
• Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha): Nomura Keiko, “瘤取爺”; Konno Tōru, “宇治拾遺物語”; Kang Jae-eon, “姜沆”; Yoshida Mitsuo, “東国輿地勝覧”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Phỏng vấn Kim Jong-dae: báo Seoul Shinmun, 27/4/2000: seoul.co.kr; Weekly Kyunghyang, 4/8/2015: khan.co.kr
• Ý kiến của Kang Woo-bang về ngói Tân La, báo Seoul Shinmun, 4/9/2000: seoul.co.kr
• Lee Jong-ho, “새로 태어나는 도깨비(2)”, 31/12/2004, về ý kiến của Zo Za-yong: korea.kr

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.