Rama và Sita: Lưu đày, bắt cóc và hàng trăm bản Rāmāyaṇa

Rāmāyaṇa tự kể về sự ra đời của chính nó. Đạo sĩ Valmiki thấy một người thợ săn bắn hạ một con trong đôi chim krauñca. Khi chim mái kêu khóc bạn đời, nỗi đau của ông bật ra thành một thể thơ mới, thể śloka. Với vận luật ấy, ông bắt đầu kể chuyện Rama (quyển 1, chương 2). Truyền thống gọi ông là nhà thơ đầu tiên.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây đi theo Rāmāyaṇa của Valmiki từng quyển một, với số chương của bản hiệu đính xuất bản ở Baroda (mục 2).

1-1 Quyển 1: Bốn Hoàng Tử Và Cây Cung

Vua Dasharatha của Ayodhya không có con trai. Sau một cuộc tế lễ lớn, ba hoàng hậu sinh cho ông bốn người con: Rama, con của Kausalya; Bharata, con của Kaikeyi; Lakshmana và Shatrughna, con của Sumitra (1.17). Đạo sĩ Vishvamitra đưa Rama và Lakshmana đi bảo vệ lễ tế của ông khỏi bọn quỷ, dọc đường kể cho hai anh em nghe những chuyện xưa. Ở Mithila, vua Janaka cho họ xem cây cung của thần Shiva mà chưa ai lên nổi dây. Khi cày ruộng, nhà vua đã tìm thấy con gái mình nhô lên từ luống cày, và đặt tên nàng là Sita, nghĩa là “luống cày” (1.65). Rama lên dây cung “như chơi”, kéo căng, và cây cung gãy đôi ở giữa với tiếng nổ như sấm (1.66). Sita trở thành vợ chàng.

1-2 Quyển 2: Hai Điều Ước Của Kaikeyi

Dasharatha chọn Rama làm người nối ngôi. Nhưng Manthara, thị nữ của hoàng hậu Kaikeyi, nhắc bà về hai điều ước nhà vua đã hứa từ lâu, khi bà đưa ông bị thương ra khỏi trận chiến giữa thần và quỷ (2.9). Kaikeyi nằm trong “phòng giận” và đòi thực hiện: Bharata được tấn phong thay Rama, còn Rama phải sống trong rừng Dandaka “chín năm và năm năm”, mặc vỏ cây và da hươu, để tóc bện như người tu khổ hạnh (2.10). Bị lời hứa ràng buộc, nhà vua đành chịu. Rama ra đi không một lời phản kháng, Sita và Lakshmana đi theo chàng. Ít lâu sau Dasharatha qua đời vì đau buồn. Thuở trẻ ông từng bắn nhầm chết con trai một đạo sĩ, và người cha đã nguyền ông phải chết trong nỗi thương nhớ con (2.57–58). Bharata từ chối ngai vàng và vào rừng đón Rama về, nhưng Rama không chịu trái lời cha. Bharata bèn đội đôi dép nạm vàng của Rama trên đầu mang về, đặt lên ngôi làm vua, và nhân danh đôi dép ấy trị nước từ làng Nandigrama (2.104–107).

1-3 Quyển 3: Con Hươu Vàng

Trong rừng, vua quỷ mười đầu của Lanka là Ravana quyết bắt cóc Sita. Thuộc hạ của hắn là Maricha hóa thành một con hươu bằng vàng và ngọc, gặm cỏ gần am của họ (3.40). Sita nài xin có nó. Rama đuổi theo hươu vào sâu trong rừng và bắn trúng, nhưng Maricha lúc hấp hối kêu lên bằng chính giọng của Rama: “Ôi Sita! Ôi Lakshmana!” (3.42). Tin rằng Rama gặp nguy, Sita dùng lời lẽ cay nghiệt buộc Lakshmana đuổi theo chàng.

Lúc ấy Ravana đến bên nàng, giả làm một đạo sĩ du phương mặc áo vàng nghệ, cầm lọng và bình nước (3.44). Bị Sita cự tuyệt, hắn hiện nguyên hình khổng lồ, túm lấy nàng và mang đi trên trời bằng cỗ xe vàng do lừa kéo (3.47). Kền kền già Jatayu, bạn của cha Rama, đập gãy cung và xe của Ravana, cho đến khi Ravana dùng gươm chặt đứt đôi cánh của ông (3.49). Rama tìm thấy Jatayu khi ông sắp chết, và ông chỉ kịp cho chàng biết Ravana đã đi về phương nam (3.64).

1-4 Quyển 4 Và 5: Những Con Khỉ

Bên hồ Pampa, hai anh em gặp Hanuman, một vị đại thần của vua khỉ Sugriva đang bị lưu vong. Hanuman cọ hai thanh củi nhóm lửa, Rama và Sugriva đi vòng quanh ngọn lửa để kết nghĩa bạn bè (4.5). Sugriva đã bị anh trai là Vali cướp vợ và cướp nước. Khi hai anh em đánh nhau, Rama nấp sau hàng cây bắn trúng ngực Vali (4.12, 4.16), và Vali lúc hấp hối trách chàng về việc ấy (4.17). Lên ngôi trở lại, Sugriva sai bầy khỉ, giống vanara, tỏa đi tìm khắp bốn phương. Ở quyển 5, Hanuman nhảy qua biển, tìm thấy Sita trong vườn Ashoka của Ravana và châm lửa đốt Lanka; bài viết về chính Hanuman kể chuyện ấy.

1-5 Quyển 6: Chiến Tranh

Rama dọa sẽ dùng tên làm cạn biển (6.14). Thần Biển liền trồi lên khỏi sóng và cho chàng biết chú khỉ Nala, con của thần thợ Vishvakarman, có thể bắc cầu. Bầy khỉ ném cây và đá xuống biển, và Nala đắp nên một con đường dài một trăm yojana, rộng mười yojana (6.15). Đạo quân vượt sang Lanka.

Cuộc chiến kéo dài, và khi Lakshmana bị đánh gục, Hanuman đã mang thảo dược chữa thương từ Himalaya về (6.89). Cuối cùng Rama đối mặt Ravana, cưỡi cỗ xe của thần Indra do người đánh xe của Indra là Matali điều khiển (6.90). Mỗi cái đầu Rama chém rơi lại mọc ra cái khác (6.96). Matali nhắc chàng đến vũ khí của thần Brahmā, và Rama buông mũi tên mà đạo sĩ Agastya đã trao cho chàng. Mũi tên xuyên qua tim Ravana, cắm xuống đất rồi trở về ống tên, và Ravana ngã chết khỏi cỗ xe (6.97). Em trai hắn là Vibhishana, người đã về phe Rama, được lập làm vua Lanka (6.100).

1-6 Thử Thách Bằng Lửa

Sita được đưa đến trước Rama giữa toàn quân. Chàng bảo nàng rằng chàng chiến đấu không phải vì nàng mà để rửa vết nhơ cho dòng họ, rằng một người đàn ông dòng dõi không đón về người đàn bà đã sống trong nhà kẻ khác: nàng muốn đi đâu tùy ý (6.103). Sita đáp lại chàng, rồi nhờ Lakshmana dựng giàn hỏa. Nàng đi vòng quanh Rama, cầu nguyện thần Lửa, mà bản dịch của Griffith chuyển thành “Hỡi Lửa, chứng nhân của muôn loài, xin che chở thân con trên giàn hỏa”, rồi bước vào ngọn lửa (6.104).

Các vị thần hiện ra và nói với Rama rằng chàng chính là thần Nārāyaṇa, tức Vishnu. “Ta nghĩ mình là một con người, Rama, con của Dasharatha”, chàng đáp (6.105). Rồi thần Lửa Agni từ giàn hỏa bước ra, tay ôm Sita không hề hấn gì, vòng hoa của nàng vẫn tươi, và tuyên bố nàng trong sạch. Rama nói chàng chưa từng nghi ngờ nàng, nhưng ba cõi cần được thấy điều đó (6.106). Họ bay về nhà trên cỗ xe trời Pushpaka, và Rama được tấn phong làm vua (6.109–116).

1-7 Quyển 7: Sita Trở Về Lòng Đất

Nhiều năm sau, khi Sita đang mang thai, Rama hỏi một người thân cận xem dân chúng bàn tán gì, và được nghe: sao nhà vua lại đón về người vợ từng bị Ravana ôm trong lòng? “Rồi chúng ta cũng sẽ phải nhịn chuyện ấy ở vợ mình” (7.41–42). Rama sai Lakshmana đưa Sita đến gần am của Valmiki, bên sông Tamasa, phía bên kia sông Hằng (7.44–47). Ở đó nàng sinh đôi hai con trai, và Valmiki đặt tên chúng là Kusha và Lava, theo cỏ kuśa và phần ngọn cắt của nó mà ông dùng để làm phép hộ thân cho hai đứa trẻ (7.58). Khi Rama làm lễ tế ngựa, Valmiki sai hai cậu bé đến hát “trọn bộ Rāmāyaṇa” trước cổng lễ đàn (7.84). Rama cho mời Sita. Trước các vị thần và đông đảo dân chúng, Sita mặc áo vàng nghệ thề rằng: “Nếu ngay cả trong lòng con chưa từng nghĩ đến ai ngoài Rama, xin Nữ thần Đất mở ra đón con.” Một ngai báu cõi trời từ dưới đất nhô lên, đặt trên đầu những con rắn thần. Nữ thần Đất ôm Sita vào lòng, đặt nàng ngồi lên ngai, rồi cùng nàng chìm xuống cõi dưới (7.88).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Rāmāyaṇa của Valmiki gồm bảy quyển (kāṇḍa): Bāla (“tuổi thơ”), Ayodhyā, Araṇya (“rừng”), Kiṣkindhā (vương quốc khỉ), Sundara (“đẹp”), Yuddha (“chiến tranh”) và Uttara (“sau cùng”), tổng cộng khoảng 24.000 câu thơ. Các bách khoa thư Nhật Bản xác định hình thức hiện nay của nó vào cuối thế kỷ II (Nipponica) hoặc khoảng thế kỷ III (bách khoa thư Heibonsha).
• Quyển 1 và quyển 7 là muộn hơn. Tanaka Otoya (Nipponica) cho rằng nguyên bản là quyển 2 đến quyển 6, còn quyển 1 và quyển 7, thêm vào khoảng thế kỷ II, đã biến Rama thành hóa thân của Vishnu và đưa vào nhiều chuyện phụ. A. K. Ramanujan cũng nhắc rằng có học giả lập luận như vậy, dẫn phần tóm lược các quan điểm ấy trong lời giới thiệu quyển 1 của Robert Goldman (1984), và nêu Sheldon Pollock là người theo quan điểm ngược lại.
• Bản dịch của Griffith. Bản dịch thơ tiếng Anh của Ralph Griffith (1870–1874) dừng ở quyển 6. Ông gọi quyển 7 là “chỉ là một phụ lục hay phần bổ sung” và chỉ in một bản tóm tắt, dựa vào Gorresio và Muir. Ông dẫn lời E. B. Cowell: quyển cuối “có cùng mối quan hệ với Rāmāyaṇa như các bài thơ của Chu kỳ Sử thi với Iliad”.
• Bản hiệu đính. Viện Đông phương học ở Baroda đã xuất bản một văn bản đối chiếu các bản chép tay, do G. H. Bhatt làm tổng biên tập, từ năm 1958 đến 1975. Bản này có 606 chương (sarga), từ 76 chương ở quyển 1 đến 116 chương ở quyển 6 và 100 chương ở quyển 7. Các ấn bản khác đánh số khác: quyển 6 của Griffith có 130 khúc, còn bản dịch tiếng Nhật trọn bộ của Nakamura Ryōshō (Heibonsha, tủ sách Tōyō Bunko, bảy tập, 2012–2013) theo bản Bombay phổ biến in năm 1909.
• Những cách kể của Phật giáo và Kỳ Na giáo cũng rất cổ: Dasaratha Jātaka bằng tiếng Pali, mà có học giả xếp trước Valmiki, có người xếp sau (Frank Reynolds thấy bằng chứng “chưa có tính quyết định”), và Paumacariya của Vimalasūri trong Kỳ Na giáo (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Ahalya. Ở Valmiki (1.47–48), đạo sĩ Gautama nguyền vợ mình phải sống vô hình trong am, chỉ ăn không khí, cho đến khi Rama đến. Trong bản thơ Tamil của Kamban, nàng bị hóa đá, và bàn chân Rama làm nàng sống lại: theo Ramanujan, những mô-típ không có trong Valmiki này xuất hiện trong văn hóa dân gian Nam Ấn và thơ Tamil cổ hơn.
• Sita nào đã bị bắt đi? Trong Rāmcaritmānas của Tulsīdās, trước khi con hươu vàng xuất hiện, Rama bảo Sita ẩn vào trong lửa, và Ravana chỉ mang đi “một hình ảnh của nàng” còn lại. Trong cuộc thử lửa, chỉ “cái bóng của nàng và vết nhơ tai tiếng” bị thiêu cháy (bản dịch tiếng Anh của F. S. Growse, quyển 3 và quyển 6).
• Ravana chết thế nào? Ở Valmiki, vì một mũi tên xuyên tim. Ở Tulsīdās, Vibhishana cho Rama biết Ravana sống được “nhờ chất cam lồ nằm sâu trong rốn”. Rama bắn ba mươi mốt mũi tên: một mũi làm cạn rốn, những mũi còn lại chém rơi các đầu và tay.
• Sita ra đời thế nào? Ở Valmiki, nàng nhô lên từ luống cày. Trong Ramakien của Thái Lan, theo phần tóm lược của Ramanujan, nàng là con gái của chính Ravana: một lời tiên tri nói nàng sẽ gây ra cái chết của cha, nên Ravana ném nàng xuống biển, và nữ thần biển đưa nàng đến với Janaka.
• Em gái hay vợ? Trong Dasaratha Jātaka (truyện số 461), Rama, Lakkhaṇa và Sītā là anh em ruột, bị gửi lên Himalaya mười hai năm để tránh mưu hại của bà mẹ kế. Không có Ravana. Đôi dép cỏ của Rama trị nước thay chàng, đập vào nhau mỗi khi một vụ kiện bị xử sai, và khi trở về Rama lập Sita làm hoàng hậu. Người dịch W. H. D. Rouse chú thích: “Ở đây Sita là em gái chứ không phải vợ của nhân vật chính.”
• Ai giết Ravana? Trong cách kể Kỳ Na giáo của Vimalasūri, Ravana cao thượng và uyên bác, và người giết hắn là Lakshmana, Ramanujan viết. Rama, một linh hồn đang ở kiếp cuối, không muốn giết bất cứ sinh vật nào.
• Vì sao Sita bị đày? Ở Valmiki, vì lời đàm tiếu. Trong Ramakien, con gái của nữ quỷ Surpanakha, muốn báo thù, vào hầu hạ Sita và dụ nàng vẽ chân dung Ravana. Rama ghen tức ra lệnh giết nàng, và Lakshmana tha cho nàng (Ramanujan).
• Cách kể của Việt Nam. Trong Lĩnh Nam chích quái, “Truyện Dạ Xoa vương” (夜叉王傳) kể rằng vua Dạ Xoa của nước Diệu Nham, còn gọi là “Thập Đầu vương”, bắt cóc Bạch Tĩnh hậu nương, vợ của thái tử Vi Tư; cha của thái tử là vua Thập Xa, “mười cỗ xe”, đúng nghĩa của cái tên Daśaratha. Vi Tư dẫn bầy khỉ, dời núi lấp biển, giết Dạ Xoa vương và đón vợ về. Nước của thái tử là nước Hồ Tôn Tinh, nước của các tinh khỉ, và câu chuyện kết rằng đó là “nước Chiêm Thành ngày nay”. Người dịch truyện sang tiếng Anh, Eric Henry, gọi đây là “về cơ bản là một bản kể lại tóm tắt tình huống trung tâm” của Rāmāyaṇa.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Valmiki ở Champa. Một bệ đá sa thạch thế kỷ VII tìm thấy ở Trà Kiệu (Quảng Nam), nay ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại Hà Nội, ghi bằng tiếng Phạn rằng vua Prakāśadharma đã dựng lại nơi thờ “nhà thơ đầu tiên” Valmiki, người mà “từ nỗi đau của ông đã sinh ra câu thơ được Brahmā ca ngợi”. Hai người hiệu đính văn bia, Arlo Griffiths và Dominic Goodall, nhận xét rằng văn bia lặp lại lời lẽ của quyển 1.
• Kamban và Tulsīdās. Kamban viết Irāmāvatāram (“sự hóa thân của Rama”) bằng tiếng Tamil vào thế kỷ XII, và ở đó Rama rõ ràng là một vị thần (Ramanujan). Tulsīdās bắt đầu viết Rāmcaritmānas (“hồ những công hạnh của Rama”) bằng tiếng Awadhi năm 1574 (theo cách quy đổi của Encyclopedia of Religion và của Philip Lutgendorf; lời giới thiệu của F. S. Growse quy cùng năm ấy ra 1575). Chính ông ghi lại ngày ấy: tại Ayodhya, vào ngày sinh của Rama trong tháng Chaitra, năm 1631 theo lịch Vikrama.
• Đông Nam Á. Ramakien của Thái Lan được biên soạn tại triều đình vua Rama I (trị vì 1782–1809), vào năm 1797 theo cách định niên của Chris Baker, và chịu ơn Kamban rất nhiều: nhiều tên nhân vật trong đó mang dạng Tamil chứ không phải tiếng Phạn (Ramanujan). Những cảnh trong bản của Rama I được vẽ trên các bích họa của Lầu Sơn Mài, nay ở cung Suan Pakkad tại Bangkok. Ở Campuchia, Reamker kể về hoàng tử Ream, nàng Seda và vua quỷ Reap, và trận chiến ở Lanka trải dài trên nửa phía bắc hành lang phía tây của Angkor Wat (Okada Tomoko). Hikayat Seri Rama của người Mã Lai còn lại trong một bản chép tay mà Tổng giám mục Laud đã mua trước năm 1633, nay ở Thư viện Bodleian, Oxford.
• Nhật Bản. Câu chuyện đi vào Trung Hoa qua những kinh Phật chữ Hán như Lục độ tập kinh (六度集經), và qua đó đến Nhật Bản, nơi tập truyện Hōbutsushū (宝物集) kể lại nó (Nipponica). Người dịch Lục độ tập kinh là nhà sư Khương Tăng Hội, mà cha đã dời đến Giao Chỉ, tức miền Bắc Việt Nam ngày nay, để buôn bán (Cao tăng truyện).
• Ramlila và lễ Dussehra. Mỗi mùa thu, vào mùa lễ hội Dussehra, hàng trăm thị trấn và làng mạc khắp miền Bắc Ấn Độ diễn Ramlila, “vở kịch của Rama”, phần lớn theo thơ của Tulsīdās, trong mười đến mười hai ngày; ở Ramnagar vở kéo dài cả tháng. UNESCO lần đầu công nhận nó là di sản phi vật thể của nhân loại năm 2005. Đúng ngày Dussehra, những hình nộm khổng lồ của Ravana, con trai hắn là Meghnad và em trai hắn là Kumbhakarna, nhồi đầy pháo, bị đốt giữa các bãi đất trống.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Hanuman: Thần khỉ nhảy qua biển cả: người anh hùng của quyển 5, với cú nhảy sang Lanka, Sita trong vườn Ashoka, thành phố bốc cháy và ngọn núi thảo dược.
• Dashavatara: Mười hóa thân của Vishnu: Rama như một hóa thân của Vishnu, điều mà Brahmā nói với chàng sau cuộc thử lửa và quyển 1, quyển 7 nhắc lại.
• Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời: một trong những câu chuyện Vishvamitra kể cho Rama và Lakshmana còn trẻ trên đường đi, ở quyển 1.
• Cuộc chiến thành Troy: Quả táo, đoàn thuyền và con ngựa gỗ: E. B. Cowell so sánh quyển cuối của Rāmāyaṇa với các bài thơ của Chu kỳ Sử thi, vốn kể những gì xảy ra trước và sau Iliad. Ngoài phép so sánh giữa các tác phẩm ấy, chúng tôi đặt hai cuộc chiến vì một hoàng hậu bị bắt cóc cạnh nhau như một chủ đề chung.

6 Nguồn Tham Khảo

• Valmiki, Rāmāyaṇa, bản hiệu đính, quyển 1–7, do Muneo Tokunaga nhập liệu và John Smith hiệu chỉnh, mỗi quyển một tệp: GRETIL; bản in (Viện Đông phương học, Baroda), tập I, phần 1 (1958) và tập VII, phần 3 (1975), theo các bài điểm sách trên Journal of the Royal Asiatic Society: Cambridge Core, Cambridge Core
• Ralph T. H. Griffith (dịch), The Rámáyan of Válmíki (1870–1874), quyển 6, khúc 118–120, và phần chú về Uttarakáṇḍa: Project Gutenberg
• F. S. Growse (dịch), The Rámáyana of Tulsi Dás (Allahabad, 1914), quyển 1, 3 và 6: archive.org
• W. H. D. Rouse (dịch), The Jataka, tập 4 (Cambridge, 1901), truyện số 461: archive.org
• A. K. Ramanujan, “Three Hundred Rāmāyaṇas: Five Examples and Three Thoughts on Translation”, và Frank E. Reynolds, “Rāmāyaṇa, Rāma Jātaka, and Ramakien”, trong Paula Richman (chủ biên), Many Rāmāyaṇas (University of California Press, 1991): UC Press E-Books
• Lĩnh Nam chích quái, 夜叉王傳 (bản hiệu đính của Vũ Quỳnh và Kiều Phú): Wikisource tiếng Trung; Eric Henry (dịch), “Plucked-up Tales”, phần 2, Rising Asia Journal 6.2: rajraf.org
• Arlo Griffiths và Dominic Goodall (hiệu đính), “C. 173 Pedestal from Trà Kiệu”, Corpus of the Inscriptions of Campā: ISAW, Đại học New York
• “ラーマーヤナ” (Tanaka Otoya trong Nipponica; Kamimura Katsuhiko trong bách khoa thư Heibonsha): Kotobank; Nakamura Ryōshō (dịch), 『新訳ラーマーヤナ』: CiNii; Cao tăng truyện (đời Lương), quyển 1, “Khương Tăng Hội”: Wikisource tiếng Trung
• Philip Lutgendorf, The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas (University of California Press, 1991), tr. 8: UC Press E-Books Collection
• Velcheru Narayana Rao, “Tulsīdās”, Encyclopedia of Religion: Encyclopedia.com
• Chris Baker, điểm sách The Thiri Rama (Dawn F. Rooney chủ biên), Journal of the Siam Society 108, phần 1 (2020), tr. 200–203: ThaiJO; Patricia M. Young, “The Lacquer Pavilion in its First Reign Context”, Journal of the Siam Society 107.1 (2019): Siam Society
• Okada Tomoko, 「アンコール遺跡観光で触れるカンボジア文学」, Asia Map số 2 (Đại học Ritsumeikan): ritsumei.ac.jp; Malay Concordance Project, “Hikayat Seri Rama”: ANU
• UNESCO, “Ramlila, the traditional performance of the Ramayana”: ich.unesco.org; “In pictures: Good wins over evil on Dussehra”, Al Jazeera, 14/10/2013: aljazeera.com
• “DU council to confirm ban on Ramanujan’s Ramayana essay”, Deccan Herald, 20/3/2012: deccanherald.com

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.