Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata

Mahābhārata là câu chuyện về một dòng họ tự hủy diệt mình. Hai nhánh anh em họ cùng đòi một vương quốc, một ván xúc xắc biến cuộc tranh chấp thành mối thù, và trong mười tám ngày trên bình nguyên Kurukshetra, gần như ai cũng chết. Phe chiến thắng là phe được bộ sử thi yêu mến, vậy mà bộ sử thi vẫn bắt họ nhìn thẳng vào những gì mình đã làm.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo bản hiệu đính Mahābhārata xuất bản ở Pune; các con số là quyển, chương và câu thơ trong bản ấy. Chỗ nào các bản chép tay khác, và bản dịch tiếng Anh của K. M. Ganguli, kể khác đi, mục 3 sẽ nói rõ.

1-1 Hai Nhánh Anh Em Họ

Vua Pandu mang lời nguyền của một vị đạo sĩ: hễ gần vợ để có con là sẽ chết (1.109). Vì thế các bà vợ của ông cầu đến thần linh: Dharma, Vayu và Indra ban cho Kunti ba người con trai, Yudhishthira, Bhima và Arjuna, còn cặp thần song sinh Ashvin ban cho Madri cặp sinh đôi Nakula và Sahadeva. Năm người ấy là anh em Pandava. Anh trai mù của Pandu là Dhritarashtra có một trăm người con trai với Gandhari, con cả là Duryodhana: đó là các Kaurava. Cả hai người cha đều là con của Vyasa (1.100), nghĩa là chính tác giả của Mahābhārata là ông nội của cả hai phe.

Bên trên họ là Bhishma, ông chú, người đã thề trọn đời không lấy vợ (1.94). Mẹ ông là nữ thần sông Ganga (sông Hằng), và câu chuyện của bà được kể trong Sông Hằng giáng thế. Vị bà-la-môn Drona dạy võ nghệ cho tất cả các hoàng tử. Còn Kunti, trước khi lấy chồng, đã sinh với Thần Mặt Trời một người con trai: Karna, chào đời đã mặc sẵn áo giáp và đeo hoa tai. Bà thả con xuống nước, và vợ chồng một người đánh xe nuôi cậu lớn (1.104). Karna trở thành bạn của Duryodhana mà không biết anh em mình là ai. Năm anh em Pandava chung một người vợ, Draupadi.

1-2 Ván Xúc Xắc

Quyển 2 kể Duryodhana đã giành được tất cả mà không cần đánh trận nào ra sao. Người gieo xúc xắc thay cho hắn là cậu ruột Shakuni (2.53.15). Yudhishthira đặt cược rồi mất của cải, vương quốc, các em và chính bản thân mình. Shakuni bèn nhắc rằng vẫn còn một thứ để cược: Draupadi (2.58.31). Yudhishthira đặt cược nàng, và thua.

Em trai của Duryodhana là Duhshasana túm tóc lôi nàng vào đại sảnh, khi nàng chỉ mặc một tấm áo và đang trong kỳ kinh nguyệt (2.60.15–25). Nàng hỏi Yudhishthira, rồi hỏi cả hội đồng: “Chàng đã thua mất ai trước, chính chàng hay thiếp?” (2.60.7, chúng tôi dịch). Nếu Yudhishthira đã thua mất chính mình, liệu chàng còn quyền đem vợ ra cược? Bhishma nói dharma quá tinh vi, ông không trả lời nổi (2.60.40). Karna gọi nàng là người đàn bà nhiều chồng, và bảo Duhshasana lột áo nàng cùng anh em Pandava (2.61.35–38). Duhshasana giật tấm áo của nàng, thì một tấm áo y hệt lại hiện ra, hết lần này đến lần khác, cho đến khi hắn ngồi phịch xuống, “mệt lả và xấu hổ” (2.61.40–48).

Bhima thề sẽ phanh ngực Duhshasana mà uống máu hắn (2.61.44–46). Khi Duryodhana vén đùi trái cho Draupadi xem, Bhima thề sẽ dùng chùy đập nát cái đùi ấy (2.63.12–14). Rồi một con chó rừng tru lên trong gian thờ lửa của nhà vua, và Dhritarashtra, sợ hãi, cho Draupadi xin một điều ước. Nàng xin trả tự do cho Yudhishthira, rồi cho bốn người kia cùng chiến xa và cung tên. Nàng từ chối điều ước thứ ba: vợ một chiến binh chỉ nên nhận hai điều (2.63.27–35). Nhưng Yudhishthira lại chơi thêm một ván nữa, với điều kiện mới: bên thua phải sống mười hai năm trong rừng và năm thứ mười ba ẩn mình giữa người đời không để ai nhận ra (2.66.18–19). Chàng lại thua.

1-3 Lưu Đày Và Sứ Mệnh Hòa Giải

Anh em Pandava sống mười hai năm trong rừng (quyển 3) và năm thứ mười ba cải trang ở triều đình vua Virata (quyển 4), rồi đòi lại vương quốc. Yudhishthira chỉ xin năm ngôi làng cũng được (5.31.19–20). Krishna, anh em họ và đồng minh của họ, đến Hastinapura để giảng hòa. Duryodhana đáp rằng hắn sẽ không nhường “dù chỉ một mảnh đất bằng chỗ mũi kim nhọn đâm vào” (5.125.26, chúng tôi dịch), và còn mưu bắt giữ Krishna. Krishna bật cười, và các vị thần bừng lên như lửa từ thân ông (5.129).

Lúc ra về, Krishna cho Karna biết mẹ chàng là ai, nhưng Karna vẫn ở lại với Duryodhana (5.138–141). Kunti đích thân tìm đến Karna. Chàng hứa sẽ tha cho bốn người con của bà, trừ Arjuna: dù Karna còn hay Arjuna còn, bà vẫn có đủ năm con trai (5.144.20–22).

Mười một đạo quân tụ về phía Duryodhana, bảy đạo quân về phía Pandava (5.152.23). Trước khi mũi tên đầu tiên bay đi, Arjuna nhìn thấy thầy dạy và họ hàng mình bên hàng ngũ đối phương, và buông rơi cây cung (6.23.47). Krishna, người đánh xe cho chàng, trả lời chàng bằng 700 câu thơ của Bhagavad Gītā (6.23–40); giáo huấn ấy được kể trong Krishna: Vị thần chăn bò.

1-4 Bhishma Và Drona

Suốt mười ngày Bhishma chỉ huy quân Kaurava, và không ai địch nổi ông. Vì thế anh em Pandava tìm đến hỏi ông làm sao mới giết được ông. Ông nói cho họ biết. Ông sẽ không đánh Shikhandin, người sinh ra là nữ và về sau thành nam; hãy để Arjuna đặt Shikhandin đứng trước mà bắn ông từ phía sau (6.103.73–79). Đến ngày thứ mười, mọi việc diễn ra đúng như thế. Bhishma ngã khỏi chiến xa trước lúc mặt trời lặn, mình cắm nhiều mũi tên đến nỗi thân ông không chạm đất: ông nằm trên một giường tên (6.114.81–85). Khi ấy mặt trời đang đi về phương nam, và Bhishma, người nhờ phúc lành của cha có thể tự chọn giờ chết, đã níu giữ sự sống cho đến khi mặt trời quay về phương bắc (6.114.88–100). Ông xin một cái gối, Arjuna kê ba mũi tên dưới đầu ông. Ông xin nước, Arjuna bắn một mũi tên xuống đất bên cạnh, và một dòng suối mát vọt lên (6.115.39–44; 6.116.18–23).

Drona lên nắm quyền chỉ huy và bày quân thành trận bánh xe (cakravyūha). Abhimanyu, con trai còn trẻ của Arjuna, biết cách phá trận mà vào, nhưng chàng nói: “Nếu có chuyện gì, con không ra được” (7.34.19, chúng tôi dịch). Chàng xông vào, bị sáu chiến binh vây lấy, và con trai Duhshasana dùng chùy giết chàng (7.32.19; 7.48.12–13). Để đối phó với chính Drona, Krishna bảo Arjuna hãy “gác dharma sang một bên” mà tìm cách thắng; Arjuna không chịu, nhưng những người khác đồng ý, Yudhishthira thì miễn cưỡng (7.164.68–70, chúng tôi dịch). Bhima giết một con voi tên là Ashvatthaman rồi hô lớn rằng Ashvatthaman đã chết. Drona, có con trai mang đúng tên ấy, hỏi lại Yudhishthira, người không bao giờ nói dối. Yudhishthira nói “đã chết”, rồi lí nhí thêm “con voi” (7.164.106). Cỗ chiến xa của chàng, xưa nay vẫn lướt cách mặt đất bốn ngón tay, liền chạm đất. Drona buông vũ khí, ngồi nhập định, và Dhrishtadyumna, anh em của Draupadi, chém đầu ông (7.165.35–54).

1-5 Karna Và Duryodhana

Bhima giết Duhshasana và, đúng như lời thề trong đại sảnh xúc xắc, uống máu hắn (8.61.10–11). Rồi Karna đối đầu Arjuna. Giữa trận, đất nuốt mất một bánh chiến xa của Karna, ứng với lời nguyền của một vị bà-la-môn mà chàng từng lỡ tay giết con bê (8.29.31–33; 8.66.59). Karna nhảy xuống nhấc bánh xe và xin Arjuna chờ: chiến binh không đánh người đang gặp nạn (8.66.60–65). Krishna trả lời thay Arjuna. Dharma của ngươi ở đâu, ông hỏi, khi Draupadi phải đứng giữa đại sảnh với một tấm áo, khi Shakuni, tay xúc xắc lão luyện, đánh bại Yudhishthira, người chẳng biết gì về xúc xắc (8.67.1–5)? Mũi tên của Arjuna chém rơi đầu Karna (8.67.33).

Ngày thứ mười tám, Duryodhana, quân đội đã mất hết, trốn xuống một cái hồ và dùng phép làm nước đứng yên (9.28.52). Bị anh em Pandava khích bác, hắn lên bờ đấu chùy với Bhima. Krishna nói nếu đánh đúng luật thì Bhima không thể thắng (9.57.4). Arjuna vỗ vào đùi mình cho Bhima trông thấy, và Bhima đập nát hai đùi của Duryodhana (9.57.18; 9.57.43–44). Balarama, anh trai Krishna và là thầy dạy chùy của cả hai, thét lên rằng thật nhục nhã: không ai được đánh dưới rốn (9.59.5–6). Nằm gục với đôi chân gãy nát, Duryodhana hỏi: “Có ai được một cái kết tốt đẹp hơn ta?” (9.60.47, chúng tôi dịch). Hoa từ trời rơi xuống người hắn, các nhạc công cõi trời tấu nhạc, và anh em Pandava thấy hổ thẹn (9.60.51–54).

1-6 Trận Tập Kích Đêm Và Những Gì Sau Đó

Phe Kaurava chỉ còn ba chiến binh: Ashvatthaman, con trai Drona, cùng Kripa và Kritavarman. Đêm ấy Ashvatthaman thấy một con cú giết những con quạ đang ngủ (10.1.36–42). Hắn lẻn vào doanh trại Pandava, trong khi hai người kia canh các cổng. Hắn giết Dhrishtadyumna như giết một con vật, rồi giết Shikhandin, năm người con trai của Draupadi và cả đạo quân đang ngủ (10.8). Hắn mang tin về cho Duryodhana: phe Pandava chỉ còn bảy người, phe mình còn ba. Duryodhana mãn nguyện trút hơi thở cuối cùng (10.9.47–55).

Quyển 11 là nỗi đau của những người phụ nữ trên chiến trường. Gandhari nguyền rủa Krishna: vì ông đã để mặc anh em họ giết nhau, chính dòng tộc ông sẽ diệt vong vào năm thứ ba mươi sáu (11.25.40–41). Yudhishthira cho biết số người chết là 1.660.020.000 (11.26.9), và Kunti, cuối cùng, nói với các con rằng Karna là anh cả của họ (11.27.11). Yudhishthira lên làm vua. Bhishma giảng dạy cho chàng từ trên giường tên suốt quyển 12 và 13, rồi qua đời sau năm mươi tám đêm (13.153.27; 13.154.5). Nhiều năm sau, Dhritarashtra, Gandhari và Kunti chết trong một trận cháy rừng (15.45), dòng tộc của Krishna giết lẫn nhau (quyển 16), còn năm anh em và Draupadi đi bộ về phía núi và lần lượt gục ngã (quyển 17). Trên cõi trời, Yudhishthira thấy Duryodhana đang ngồi giữa vinh quang (18.1.4).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Mahābhārata gồm mười tám quyển (parvan). Cuộc chiến chiếm các quyển 6 đến 10, mang tên Bhishma, Drona, Karna, Shalya (vị tổng chỉ huy cuối cùng) và trận tập kích đêm. Trong Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, Hara Minoru coi quyển 12 và 13 là phần thêm vào về sau; bộ bách khoa Nipponica ghi rằng cốt truyện chính chỉ chiếm chừng một phần năm toàn bộ tác phẩm. Winternitz kết luận rằng bộ sử thi có hình thức hiện nay không sớm hơn thế kỷ IV TCN và không muộn hơn thế kỷ IV.
• Truyện khung. Bộ sử thi tự nói rằng mình do Vyasa soạn, được học trò ông là Vaiśampāyana tụng tại lễ tế rắn của vua Janamejaya, rồi người hát rong Ugraśravas kể lại cho các đạo sĩ trong rừng Naimiṣa (1.1.1–11). Trong các quyển nói về chiến tranh còn có người kể thứ ba: Vyasa ban thiên nhãn cho Sanjaya, người đánh xe của Dhritarashtra, để Sanjaya kể cho ông vua mù mọi điều diễn ra trên chiến trường (6.2.9–11).
• Bản phổ thông. Cái mà V. S. Sukthankar gọi là “bản phổ thông” (Vulgate) là văn bản chữ Devanāgarī kèm lời chú giải của Nīlakaṇṭha, người sống vào một phần tư cuối thế kỷ XVII. Bản dịch của Ganguli (1883–1896), theo lời tựa, dựa vào “các bản Bengal” cho nửa đầu và “bản in Bombay” cho nửa sau, lấy Nīlakaṇṭha làm người dẫn đường.
• Bản hiệu đính. Từ năm 1919 đến năm 1966, Viện Nghiên cứu Đông phương Bhandarkar ở Pune đã đối chiếu 1.259 bản chép tay. Mục tiêu, như Sukthankar viết trong phần dẫn nhập cho quyển 1, là “hình thức cổ nhất của văn bản mà ta có thể đạt tới”. Bản chép tay có niên đại cổ nhất mà ông đối chiếu là một bản Nepal năm 1511. Những đoạn chỉ có trong một số bản chép tay được chuyển xuống phần chú thích hoặc phụ lục. Bản dịch tiếng Nhật từ bản hiệu đính này, của Kamimura Katsuhiko (Chikuma Gakugei Bunko, từ năm 2002), dừng ở quyển 8, chương 49.
• Độ dài. Một bản khắc đồng ghi việc ban đất năm 533–34 tìm thấy ở Khoh, miền trung Ấn Độ, đã dẫn Mahābhārata với tên śatasāhasrī saṃhitā, “tập hợp một trăm nghìn câu thơ”. Winternitz đếm được 90.092 câu trong mười tám quyển của bản Calcutta, và 106.466 câu nếu tính cả Harivaṃśa, phần phụ lục. Bản hiệu đính ngắn hơn: trang web của viện ghi “hơn 89.000 câu”, còn Nirmal Kanti Bhattacharjee, khi điểm bản dịch của Bibek Debroy, cho là “ít hơn 75.000 một chút”.

3 Những Dị Bản

• Tấm áo của Draupadi.
  • Trong chính văn bản hiệu đính, không ai được cầu khẩn: khi tấm áo bị giật ra, “một tấm áo khác y như thế hiện ra, nhiều lần” (2.61.41, chúng tôi dịch).
  • Các bản chép tay khác thêm một lời cầu nguyện, được in trong phần chú thích: Draupadi kêu Krishna, “Govinda, người ngự ở Dvaraka”, cứu nàng. Bản dịch của Ganguli có lời cầu này, nhưng ở đó người đáp lời không phải Krishna: “đấng Dharma cao quý, không hiện hình, đã phủ lên nàng những tấm áo đẹp đủ màu”.
• Abhimanyu trong bụng mẹ. Nhiều bản kể lại nói rằng Abhimanyu học trận bánh xe từ khi còn trong bụng mẹ. Trong chính văn bản hiệu đính, chàng nói “Cha đã dạy con cách phá trận” (7.34.19), và bản của Ganguli cũng vậy (Drona Parva, mục 33). Chỉ một đoạn có trong một số bản chép tay, nằm ở phần chú thích, để chàng nói rằng mình đã nghe điều ấy “từ miệng Krishna” khi còn trong bụng mẹ (7.34.18, dị văn có dấu sao 259).
• Bộ sử thi tự nhận mình dài bao nhiêu? Chính văn bản hiệu đính nói Vyasa soạn “Bhārata gồm hai mươi bốn nghìn câu”, không kể các truyện phụ (1.1.61). Câu nói nó có một trăm nghìn câu thơ nằm ở phần chú thích. Cũng ở đó có một đoạn, mà Winternitz bảo là “khá hoang đường”, gán cho Vyasa một bộ thơ sáu triệu câu, trong đó ba triệu dành cho các vị thần và một trăm nghìn cho loài người. Sukthankar còn cho thấy các bản chép tay phương nam dài hơn hẳn phương bắc: ở quyển 1, bản phổ thông có khoảng 8.460 câu, một bản in phương nam có 9.984 câu.
• Đánh đúng luật hay chơi xấu? Bộ sử thi tự tranh luận với chính mình. Bhishma chỉ cho anh em Pandava cách giết ông. Krishna nói thẳng rằng Drona và Duryodhana không thể bị đánh bại bằng đúng luật. Balarama mắng cú đánh của Bhima là phạm luật. Và khi trời đất tôn vinh Duryodhana đang hấp hối, Krishna trả lời những đồng minh đang hổ thẹn: những chiến binh vĩ đại ấy “các ngươi không thể giết được bằng một trận đánh ngay thẳng”, nên “chính ta đã bày ra những mưu kế này” (9.60.57–58, chúng tôi dịch).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Kurukshetra. Bình nguyên này nằm ở bang Haryana, phía bắc Delhi. Winternitz ghi rằng cái tên Kurukṣetra, “đất của người Kuru”, đã có trong Yajurveda và các sách Brāhmaṇa. Bhagavad Gītā mở đầu bằng “trên cánh đồng dharma, cánh đồng của người Kuru” (6.23.1, chúng tôi dịch). Bộ sử thi còn gọi chiến trường này là Samantapañcaka, theo tên năm cái hồ mà Parashurama từng đổ đầy máu các chiến binh (1.2.3–9). Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha mô tả Kurukshetra là một nơi hành hương, nơi rất đông người đến tắm trong hồ lớn mỗi khi có nhật thực, và Cục Du lịch Haryana cho biết vòng hành hương linh thiêng quanh đó dài chừng 48 kos.
• Jyotisar. Theo tín ngưỡng địa phương, đây là nơi Krishna giảng Gītā cho Arjuna. Cục Du lịch Haryana cho biết tương truyền Śaṅkarācārya đã xác định nơi này vào thế kỷ IX; năm 1924, một vị vua xứ Darbhanga cho xây nền đá quanh cây đa thiêng, và năm 1967 một cỗ chiến xa tượng trưng cho lời giảng Gītā được đặt lên nền ấy. Ở Narkatari, giếng Bhishma Kund được tin là dòng suối do mũi tên của Arjuna khơi lên. Ở hồ Brahma Sarovar, mỗi năm người ta dâng đèn vào dịp lễ Gita Jayanti, cuối tháng Mười Một hoặc đầu tháng Mười Hai.
• Campuchia và Champa. Winternitz ghi rằng vào khoảng năm 600, một bia ký ở Campuchia đã nói đến việc tụng đọc Mahābhārata đều đặn trước công chúng, bằng những bản chép tay được dâng cúng cho mục đích ấy. Ở Angkor Wat, xây vào thế kỷ XII, nửa phía nam mặt tây của hành lang ngoài cùng khắc cảnh giao tranh giữa quân Kaurava và quân Pandava. Và một tấm bia tiếng Phạn do vua Chăm Prakāśadharma dựng ở Mỹ Sơn (đề năm Śaka 579; bản của R. C. Majumdar quy ra năm 657, một số tác giả khác ghi 658) kể rằng vị bà-la-môn Kauṇḍinya đã cắm ở Bhavapura, đất Campuchia, ngọn giáo “mà ông nhận được từ Aśvatthāmā, con trai của Drona”, rồi lấy một công chúa naga, lập nên một dòng vua.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Krishna: Vị thần chăn bò: người đánh xe của Arjuna và là tiếng nói của Bhagavad Gītā, người trong cuộc chiến này nhận các mưu kế là của mình (9.60.58). Lời nguyền của Gandhari ở quyển 11 báo trước cái chết của ông.
• Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời: Bhishma là con trai nữ thần Ganga. Khi ông ngã xuống, bà sai các đạo sĩ hóa thành ngỗng đến bên ông (6.114.90), và sau khi ông mất, bà khóc mà hiện lên từ dòng sông: người con mà Parashurama không thắng nổi, bà than, lại bị Shikhandin giết (13.154.18–21).
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: chuyện Ganesha chép Mahābhārata theo lời đọc của Vyasa. Cũng như lời cầu của Draupadi hay chuyện Abhimanyu trong bụng mẹ, đó là một đoạn mà bản hiệu đính đã đưa ra khỏi chính văn.
• Cuộc chiến thành Troy: Quả táo, đoàn thuyền và con ngựa gỗ: Winternitz thấy ở lõi Mahābhārata một bài anh hùng ca cổ, trong đó, “cũng như trong Iliad và trong bài ca Nibelungen”, một cuộc chiến hủy diệt là đề tài chính. Ông cũng nhắc đến lời của tác giả Hy Lạp Dio Chrysostom rằng người Ấn hát thơ Homer và biết “những khổ đau của Priam”: có học giả cho rằng đó là Mahābhārata, còn Jacobi nghĩ nhiều khả năng đó là một bản dịch Homer có thật sang tiếng Ấn.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mahābhārata, bản hiệu đính (Viện Nghiên cứu Đông phương Bhandarkar, Pune, 1919–1966), các quyển 1, 2, 5–11, 13, 15, 17 và 18, kèm các dị văn có dấu sao trong bộ khảo dị: GRETIL (mỗi quyển một tệp)
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata (Calcutta, 1883–1896): lời tựa của người dịch và Sabha Parva, mục 67: Project Gutenberg, Wikisource; Drona Parva, mục 33: Project Gutenberg
• V. S. Sukthankar, Prolegomena cho bản hiệu đính, Ādiparvan (Pune, 1933), tr. VI–VII, XXX–XXXI, LXXXVI: GRETIL
• Viện Nghiên cứu Đông phương Bhandarkar, “Mahabharata”: bori.ac.in
• M. Winternitz, A History of Indian Literature, tập 1, S. Ketkar dịch (Đại học Calcutta, 1927), tr. 316–326, 465–466: archive.org
• J. F. Fleet, Inscriptions of the Early Gupta Kings and Their Successors (Corpus Inscriptionum Indicarum 3, 1888), số 31, bản khắc đồng Khoh của Mahārāja Sarvanātha, năm 214, dòng 19: archive.org
• Nirmal Kanti Bhattacharjee, bài điểm sách Bibek Debroy (dịch), The Mahabharata, tập 1, The Book Review 34, số 10 (tháng 10 năm 2010): thebookreviewindia.org
• Kamimura Katsuhiko (dịch), Genten’yaku Mahābhārata (Mahābhārata dịch từ nguyên bản, 原典訳マハーバーラタ), 8 tập (Chikuma Gakugei Bunko, 2002–): CiNii
• R. C. Majumdar, Ancient Indian Colonies in the Far East, tập 1, Champa (Lahore, 1927), phần 3, bia ký số 12, tr. 23: archive.org
• Gulmira Satybaldieva và Guljamal Ryskulova, “Peculiarities of Epic ‘Manas’ in Researching”, Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi 2 (2016): 24–29: DergiPark
• Yang Enhong, “A Comparative Study of the Singing Styles of Mongolian and Tibetan Geser/Gesar Artists”, Oral Tradition 13/2 (1998): 422–434: journal.oraltradition.org
• Cục Du lịch Haryana, “Kurukshetra”, “Jyotisar”, “Brahma Sarovar” và “Bhishma Kund, Narkatari”: haryanatourism.gov.in, Jyotisar, Brahma Sarovar, Bhishma Kund
• Hara Minoru, “マハーバーラタ”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten; Tanaka Otoya, “マハーバーラタ”, Nihon daihyakka zensho (Nipponica); “マハーバーラタ”, Buritanika kokusai daihyakka jiten shōkōmoku jiten: Kotobank
• Ōji Toshiaki, “クルクシェートラ”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten: Kotobank
• Itō Shōji, “アンコール・ワット”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten; Ishizawa Yoshiaki, “アンコール・ワット”, Nihon daihyakka zensho (Nipponica): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.