Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi

Trong nghi lễ Hindu, Ganesha luôn được thờ trước tiên. Brahmāṇḍa Purāṇa dạy rằng trước lễ sinh, trước chuyến đi, việc buôn bán hay trận chiến, hãy thờ vị thần mặt voi trước, thì mọi việc đều thành. Các bộ Purāṇa đều đồng ý rằng phải tôn kính ông trước hết. Điều chúng không đồng ý là ông đã có chiếc đầu voi như thế nào.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Śiva Purāṇa, phần Rudra Saṃhitā, Kumāra Khaṇḍa, chương 13 đến 18, trong nguyên văn tiếng Phạn trên Wikisource tiếng Phạn; các câu trích là bản dịch từ nguyên văn. Người kể là thần Brahmā, người nghe là đạo sĩ Nārada. Brahmā mở đầu bằng một lời lưu ý: vì các thời kỳ của thế giới (kalpa) khác nhau, sự ra đời của Ganesha được kể theo nhiều cách. Có cách kể rằng đầu ông đứt lìa khi bị Śani nhìn. Còn đây là sự ra đời được kể trong Śveta kalpa, “Thời Trắng”.

1-1 Người Gác Cửa Của Riêng Nàng

Sau khi Shiva và Pārvatī thành hôn và về núi Kailāsa, hai thị nữ của Pārvatī là Jayā và Vijayā chỉ cho nàng một điều. Tùy tùng của Shiva, các gaṇa, đứng đầu là Nandin và Bhṛṅgin, đông không đếm xuể, mà ai cũng chỉ vâng lệnh Shiva. Không một ai là người của nàng. Nàng nên tạo ra một người của riêng mình.

Nàng ghi nhớ lời khuyên ấy. Một lần, khi nàng đang tắm, Shiva quát Nandin rồi bước thẳng vào, khiến nàng ngượng ngùng đứng dậy. Thế là nàng lấy chất bẩn kỳ cọ trên thân mình nặn thành một người: tay chân không chút khiếm khuyết, đẹp đẽ và rất khỏe. Nàng cho cậu y phục, đồ trang sức và nói: “Con là con trai ta. Con là của ta, ở đây ta không có ai khác.” Nàng trao cho cậu một cây gậy chắc và đặt cậu đứng ở cửa. Không ai được vào nếu nàng chưa cho phép.

1-2 Cậu Bé Ở Cửa

Shiva đến cửa. Cậu bé không biết ông là ai, và không cho qua vì mẹ đang tắm. “Đồ ngốc,” Shiva nói, “ta là Shiva, chồng của con gái núi. Ta vào nhà của chính ta.” Cậu bé lấy gậy đánh ông.

Shiva sai các gaṇa đến, cậu bé dọa đuổi họ về. Shiva lưỡng lự. Cậu bé là người của Pārvatī; nhưng nếu ông nhượng bộ, thiên hạ sẽ nói Shiva bị vợ sai khiến. Vì thế ông ra lệnh đánh. Pārvatī nghe tiếng cãi vã, quyết không nhượng bộ, và sai người nhắn con trai: con làm đúng lắm, đừng để ai vào bằng vũ lực.

1-3 Trận Chiến

Nandin chộp một chân cậu bé, Bhṛṅgin chộp chân kia. Cậu hất cả hai ra, cầm lấy cây chùy sắt và đánh gục cả đoàn quân. Brahmā đến giảng hòa, nói rằng mình là một Bà-la-môn mang hòa bình đến chứ không phải chiến tranh, và cậu bé giật râu ông; Brahmā bỏ chạy. Các vị thần cùng Indra kéo đến, còn Pārvatī tạo ra hai năng lực, hai śakti, ngậm lấy mọi vũ khí của họ vào miệng. Trong tất cả, chỉ có Skanda, con trai Shiva, là đứng vững.

Shiva cho rằng cậu bé chỉ có thể bị khuất phục bằng mưu. Vishnu giao chiến để cầm chân cậu. Cậu đánh vào tay Shiva khiến cây đinh ba rơi xuống, rồi đánh bật cả cây cung của ông. Rồi trong lúc cậu đang đánh nhau với Vishnu, Shiva cầm đinh ba tiến đến từ phương bắc và chém đầu cậu.

1-4 Chiếc Đầu Từ Phương Bắc

Nỗi đau của Pārvatī hóa thành cơn thịnh nộ. Nàng tạo ra hàng trăm nghìn śakti và ra lệnh nuốt chửng các vị thần, các đạo sĩ, tất cả. Không ai, kể cả Brahmā, Vishnu hay Shiva, đứng nổi trước mặt nàng. Các đạo sĩ tán dương nàng là Mẹ của Thế Gian, cho đến khi nàng đáp: nếu con ta sống lại, được tôn kính giữa các ngươi và được làm người cai quản tất cả, thì sự hủy diệt sẽ dừng.

Shiva bảo các vị thần: “Hãy đi về phương bắc. Gặp ai đầu tiên thì mang đầu kẻ ấy về, gắn vào thân này.” Sinh vật đầu tiên họ gặp là một con voi chỉ có một ngà. Họ rửa sạch thân thể, gắn chiếc đầu vào và rảy nước đã được trì tụng bằng thần chú Veda. Cậu bé đứng dậy “như vừa tỉnh giấc”: mặt voi, đỏ thẫm, tươi vui và rạng rỡ.

1-5 Được Thờ Trước Tiên

Pārvatī ôm chặt con. Vì thấy trên mặt con có son đỏ (sindūra), nàng nói, người đời sẽ luôn thờ con bằng son đỏ. Shiva đặt tay lên đầu cậu bé: “Đây là một người con khác của ta.” Rồi Brahmā, Vishnu và Shiva cùng tuyên bố: hãy thờ cậu như thờ ba chúng ta; thờ cậu trước, rồi mới đến chúng ta, vì lễ thờ nào bỏ qua cậu sẽ không có kết quả. Shiva phong cậu làm thủ lĩnh của mọi gaṇa, tức Gaṇeśa, “chủ của các gaṇa”, và nói rằng tên cậu sẽ là cái tên hay nhất để diệt trừ chướng ngại.

Cuối cùng, Shiva định ngày. Cậu bé hiện ra vào ngày thứ tư âm lịch (caturthī) của tháng Bhādrapada, lúc trăng mọc, vào canh đầu của đêm. Mỗi năm vào ngày ấy, hãy thờ cậu bằng những ngọn cỏ dūrvā.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các bộ Purāṇa. Sự ra đời của Ganesha được kể trong những bộ sách tiếng Phạn tập hợp thần thoại và nghi lễ này, chứ không phải trong hai bộ sử thi. Niên đại của chúng đều chưa chắc chắn. Những bộ được dùng ở đây:
  • Śiva Purāṇa, Rudra Saṃhitā 2.4.13–18 (mục 1);
  • Brahmavaivarta Purāṇa, có quyển thứ ba, Gaṇapati Khaṇḍa, mang chính tên ông. Quyển này kể chuyện Śani (3.11–12), chiếc đầu voi từ đâu mà có (3.20) và vì sao ông mất một ngà (3.43);
  • Varāha Purāṇa, chương 23, và Matsya Purāṇa, 154.500–505, với những dị bản ngắn hơn nhiều;
  • Brahmāṇḍa Purāṇa, kể lại chuyện chiếc ngà (2.3.42).
• Tượng. Theo nhà Phạn học Kamimura Katsuhiko, chưa tìm thấy tượng Ganesha nào làm trước thế kỷ V, việc thờ ông xuất hiện vào khoảng thế kỷ VI, và Mahābhārata lẫn Rāmāyaṇa đều không có thần thoại đáng kể nào về ông. Kamimura viết rằng ông vốn là một vị thần bản địa, về sau mới được gắn vào thần thoại Shiva.
• Người chép Mahābhārata. Trong bản dịch tiếng Anh năm 1884 của K. M. Ganguli (quyển 1, mục 1), Brahmā bảo thi sĩ Vyāsa hãy nghĩ đến Ganesha làm người chép. Ganesha nhận lời với một điều kiện: “ngòi bút của ta không được ngừng viết dù chỉ một khoảnh khắc”. Vyāsa đặt lại điều kiện của mình: chỗ nào không hiểu thì Ganesha phải ngừng viết. Vì thế Vyāsa thắt những câu thơ thật chặt, đến nỗi “ngay cả Ganesha toàn tri cũng phải dừng lại suy nghĩ một lúc”.
  • Bản hiệu đính xuất bản ở Pune đưa đoạn này ra khỏi chính văn và in nó trong phụ lục (Phụ lục I, số 1).
  • Người biên tập, V. S. Sukthankar, giải thích lý do trong Lời dẫn (Prolegomena, 1933). Đoạn này không có trong các bản chép tay phương Nam, và bản Bengal “không có lấy một dấu vết nhỏ nhất”. Chỉ “một đoạn chèn rất muộn trong một số bản chép tay Devanāgarī kém tin cậy” kể chuyện này, “một câu chuyện hoang đường mà ta có thể yên tâm bỏ qua”. Ông nêu những nhà phê bình đi trước, trong đó có Moriz Winternitz (1898).

3 Những Dị Bản

• Vì sao lại là đầu voi?
  • Śiva Purāṇa: Shiva chém đầu cậu bé gác cửa, và các vị thần mang về đầu của sinh vật đầu tiên họ gặp. Chính văn bản này cũng nhắc đến dị bản về Śani và xếp nó vào một thời kỳ khác.
  • Brahmavaivarta Purāṇa (3.11–12): Śani luôn cúi mắt. Vì mải thiền định về Krishna, ông từng không nhìn vợ mình, và bà nguyền rằng hễ ông nhìn vào thứ gì, thứ ấy sẽ bị hủy diệt. Pārvatī bật cười và bảo ông cứ nhìn nàng và đứa con. Śani nhìn mặt đứa bé bằng khóe mắt trái, và đầu đứa bé đứt lìa. Chiếc đầu đi về Goloka, cõi trời của Krishna, và nhập vào Krishna. Vishnu cưỡi Garuḍa lên phương bắc, đến sông Puṣpabhadrā, thấy một con voi đang ngủ quay đầu về hướng bắc, dùng đĩa chém lấy đầu voi và gắn vào đứa trẻ. Pārvatī nguyền Śani bị tật ở tay chân, rồi nới nhẹ lời nguyền: ông chỉ “hơi khập khiễng”.
  • Varāha Purāṇa (23): các vị thần xin Shiva một vị chuyên đặt chướng ngại trên đường của những việc làm sai trái. Shiva nhìn Umā (Pārvatī) rồi bật cười, và từ gương mặt ông hiện ra một chàng trai rực rỡ, đẹp đến nỗi Umā không rời mắt được. Shiva nổi giận nguyền chàng: “Ngươi sẽ có mặt voi, bụng phệ, và lấy rắn làm dây thiêng.” Chàng trở thành Vināyaka, chủ của những kẻ gây chướng ngại.
  • Matsya Purāṇa (154.500–505): mong có con trai, Pārvatī xoa dầu thơm và bột lên người, rồi lấy lớp bột kỳ ra nặn thành một người mặt voi và thả vào sông Hằng. Người ấy lớn lên lấp đầy thế gian. Cả nữ thần lẫn dòng sông đều gọi ông là “con”, các vị thần thờ ông với tên Gāṅgeya, “con của sông Hằng”, và Brahmā phong ông làm chủ của các Vināyaka.

• Vì sao lại là con voi ấy? Theo Brahmavaivarta (3.20), đạo sĩ Durvāsas trao cho Indra một bông hoa pārijāta từ Nārāyaṇa: ai cài nó lên đầu sẽ thoát mọi chướng ngại và được thờ trước tiên trong các vị thần. Nhưng Indra, đang mải mê tiên nữ Rambhā, lại đặt bông hoa lên đầu con voi của mình. Con voi bỏ Indra vào rừng, và đó chính là chiếc đầu mà Vishnu đã lấy.
• Vì sao ông mất một ngà? Trong Śiva Purāṇa, con voi vốn chỉ có một ngà. Trong Brahmavaivarta (3.43) và Brahmāṇḍa (2.3.42), Paraśurāma muốn xông qua Ganesha để vào gặp Shiva, và ném chiếc rìu mà Shiva đã ban cho mình. Ganesha không muốn vũ khí của cha mình trở nên vô hiệu, nên đưa ngà trái ra đỡ, và chiếc ngà gãy rời. Vì thế ông có tên Ekadanta, “Một Ngà”. Đoạn Mahābhārata trong bản dịch của Ganguli chỉ nói đến ngòi bút, không hề nhắc đến ngà.
• Con của ai? Trong Śiva Purāṇa và Matsya Purāṇa, một mình Pārvatī tạo ra ông. Trong Varāha, ông sinh ra từ một mình Shiva, “hiện ra từ gương mặt của Rudra”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Con chuột. Vật cưỡi của Ganesha là con chuột. Trong câu chuyện về nữ thần Lalitā của Brahmāṇḍa Purāṇa, ông cưỡi chuột ra trận và nghiền nát quỷ Gajāsura. Các chương Purāṇa kể trên không nói vì sao ông có con chuột ấy. Xa xưa hơn nhiều, Yajurveda Trắng đã dành con chuột cho Rudra, cái tên mà chính Śiva Purāṇa dùng để gọi Shiva: “Hỡi Rudra, đây là phần của ngài, con chuột là vật hiến tế của ngài” (3.57, bản dịch Griffith, 1899).
• Gaṇeśa Caturthī. Śiva Purāṇa định một lễ nguyện hằng năm vào ngày sinh của ông, ngày caturthī (ngày thứ tư âm lịch) của tháng Bhādrapada (mục 1-5). Lễ hội công cộng của ông, Gaṇeśa Caturthī, “Ngày thứ tư của Ganesha”, kéo dài mười ngày và kết thúc bằng cảnh rước tượng thần rồi thả xuống nước; năm 2025, lễ hội bắt đầu ngày 27 tháng 8. Người biến lễ hội gia đình ở Pune thành lễ hội công cộng là Bal Gangadhar Tilak: các khu phố góp tiền dựng những pho tượng lớn trên rạp, và các bài hát mang màu sắc chính trị. Năm 1896, tờ báo Kesari của ông viết: “Sao chúng ta không biến những lễ hội tôn giáo lớn thành các cuộc mít tinh chính trị của quần chúng?” Các nguồn không thống nhất về năm bắt đầu: Bộ trưởng Văn hóa bang Maharashtra nói là 1893, còn MANAS, trang về lịch sử và văn hóa Ấn Độ của UCLA, ghi là 1894. Tháng 7 năm 2025, bang Maharashtra công nhận lễ hội Ganesha công cộng là lễ hội của bang.
• Nhật Bản. Qua Mật tông, Ganesha trở thành Kangiten (歓喜天, Hoan Hỷ Thiên) hay Shōten (聖天, Thánh Thiên). Ông được tạc một mình, hoặc thành hai vị đầu voi một nam một nữ ôm nhau. Theo một thuyết, các Vināyaka vốn là quỷ thần gây chướng ngại cho con người, cho đến khi Bồ Tát Quán Âm hóa thân thành nữ, kết làm vợ của thủ lĩnh, biến ông thành vị thần trừ chướng ngại. Người ta dâng củ cải daikon và bánh ngọt. Chùa Hōzan-ji (Ikoma Shōten) ở Nara và Matsuchiyama Shōten ở Asakusa, Tokyo, đến nay vẫn là những nơi thờ ông nổi tiếng.
• Việt Nam. Năm 1903, Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) tìm thấy một tượng Ganesha đứng bằng sa thạch, cao 95 cm, ở đền-tháp E5 tại Mỹ Sơn. Tượng có niên đại khoảng thế kỷ VII–VIII, được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng từ năm 1918, và được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2020. Ở Việt Nam, tượng Ganesha có trong cả văn hóa Champa lẫn văn hóa Óc Eo.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: cùng một đạo sĩ, cùng một món quà, cùng một con voi. Trong Viṣṇu Purāṇa (1.9), Indra đặt vòng hoa của Durvāsas lên đầu con voi của mình, con voi ném nó xuống đất, và lời nguyền của đạo sĩ dẫn đến cuộc khuấy biển. Trong Brahmavaivarta, Indra đặt bông hoa của Durvāsas lên đầu con voi, và chính chiếc đầu ấy về với Ganesha. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào nối hai đoạn này với nhau; đây chỉ là một mô-típ chung.
• Durga và Mahishasura: Nữ thần và con quỷ trâu: trong Brahmavaivarta, mẹ của Ganesha được gọi là Durgā, còn trong Śiva Purāṇa, các đạo sĩ làm dịu cơn thịnh nộ của bà bằng cách tán dương bà là Caṇḍikā.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: hai vị thần có thân thể được làm lành lại: Osiris có một hình tượng thay cho phần duy nhất Isis không tìm thấy, Ganesha có một chiếc đầu voi. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Shiva: Thần hủy diệt và vua của điệu múa: chồng của Pārvatī. Trong Śiva Purāṇa, Shiva chặt đầu cậu bé chắn cửa, rồi cho gắn đầu voi, cũng như Daksha được gắn đầu dê. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai chuyện này; đây chỉ là một mô-típ chung.
• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: cuộc đại chiến của Mahābhārata. Chuyện Ganesha chép thiên sử thi theo lời đọc của Vyasa, cũng như lời cầu của Draupadi hay chuyện Abhimanyu trong bụng mẹ, là một đoạn mà bản hiệu đính đã đưa ra khỏi chính văn.

6 Nguồn Tham Khảo

• Śiva Purāṇa, Rudra Saṃhitā, Kumāra Khaṇḍa 2.4.13–18, nguyên văn tiếng Phạn: Wikisource tiếng Phạn
• Brahmavaivarta Purāṇa, Gaṇapati Khaṇḍa 3.11–12, 3.20 và 3.43, nguyên văn tiếng Phạn: Wikisource tiếng Phạn
• Varāha Purāṇa, chương 23, nguyên văn tiếng Phạn: Wikisource tiếng Phạn
• Matsya Purāṇa 154.500–505, Oliver Hellwig nhập liệu theo bản Caukhamba (1954): GRETIL
• Brahmāṇḍa Purāṇa 2.3.42 và Lalitopākhyāna 27, bản Venkatesvara: GRETIL
• Viṣṇu Purāṇa 1.9, bản Venkatesvara (1910): GRETIL
• V. S. Sukthankar, Prolegomena cho bản hiệu đính Mahābhārata, Ādiparvan (Pune, 1933), tr. LI, LIII, LX, LXXV: GRETIL
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, quyển 1, mục 1 (1884), tr. 5–6: Wikisource
• Rigveda 2.23.1 và 10.112.9, bản Aufrecht: GRETIL; bản dịch của Ralph T. H. Griffith: IntraText
• Ralph T. H. Griffith (dịch), The Texts of the White Yajurveda (Benares, 1899), 3.57: archive.org
• “Ganpati Festival”, MANAS: UCLA
• “Ganeshotsav declared as ‘State Festival of Maharashtra’”, PTI, 10/7/2025: The Week
• “Đà Nẵng có thêm 2 hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia”, 2/1/2021: Báo Văn Hóa
• Kamimura Katsuhiko, “ガネーシャ”, Sekai daihyakka jiten: Kotobank; “歓喜天” và “聖天”: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.